БИЛАЛ ЛАЙПАН. ЁМЮРЛЮКНЮ КЪЫБЫЛА ДЖАНЫНДА

ШАТ 06.09.2011 12:18:45
Билал - Уллу Поэтди. Поэзияны Дуниясында кесини Тоханасы барды.
Бусагъатда Къарачайдан узакъда джашагъанлыгъына, джаны - къаныбла да ДЖУРТУНДАДЫ.
Билал бизге кимди ?
Бу соруугъа джууаб излегенлени, Билалны ПОЭЗИЯСЫН сюйгенлени бу бетге чакъырама.

Сапар Ёзден. Басханстан.
Турна Аууш.

Ответы

ШАТ 12.09.2011 13:00:19
ШАТ 13.09.2011 11:30:58
Салам, Билал !

Иги болурса Аллах айтса.
Турама мен да.
Биягъы дуния, биягъы къалам, биягъы къагъытла.
Эшикде уа чибинсиз джай....
ШАТ 25.09.2011 00:30:31
Джашау къурумай Поэзия да къурумаз !
Nurgan 26.09.2011 02:36:44
Sabr

Мен да къошуллукъма "лайпановедлеге")))
Sabr 26.09.2011 16:57:20
Nurgan
Бек къууанныкъма, сау бол.
Sabr 26.09.2011 16:59:32
ШАТ:
"Мадар бар эсе, статья болсун, назму болсун, джыл санны барыууна кёре салыргъа кюреш.
Андан- мундан болмай, бир ыз бла барырча дегенлигимди.
"

Тюзсе. Кёрейик, алай этала эсек. "Лайпановедлеге" да алай табыракъ боллукъ болур.
Биография бла библиографиядан башлайыкъ.
Sabr 26.09.2011 23:44:10
БИЛАЛ ЛАЙПАНОВ
(Краткие данные жизни и творчества)


родился 12 апреля 1955 года в Кыргызстане, в семье ссыльного, спецпоселенца, репрессированного по национальному признаку (сталинским режимом Карачаевская Автономная область была ликвидирована, а карачаевский народ был сослан в Туркестан в 1943 году и сумел вернуться на родину ? на Северный Кавказ ? только в 1957 году);
реабилитирован на основании пункта ?в? ст. 3 и ст. 1-1 Закона Российской Федерации от 18.10.1991 года ?О реабилитации жертв политических репрессий?. ?Справка о реабилитации? выдана Министерством Внутренних Дел Карачаево-Черкесской Республики Российской Федерации 15.04.1999г. ? 18/920.
Но считает себя не полностью реабилитированным, ибо его родной карачаевский народ не полностью реабилитирован ? не восстановлена его государственность, как того требуют и карачаевский народ и российский Закон ?О реабилитации репрессированных народов? от 26 апреля 1991 года.

1962-1972 ? учащийся средней школы (аул Кызыл-Кала, Карачаево-Черкесская автономная область /КЧАО/, Российская Федерация /РФ/)
1972-1975 ? рабочий (завод ?Микрокомпонент?, с. Учкекен, Карачаево-Черкесская автономная область /КЧАО/, Российская Федерация /РФ/)
1975-1977 ? в рядах Вооруженных Сил СССР (Союза Советских Социалистических Республик)
1977-1979 ? рабочий (завод ?Микрокомпонент?, с. Учкекен, Карачаево-Черкесская автономная область /КЧАО/, Российская Федерация /РФ/)
1981 ? рукопись стихотворений Лайпанова ?Бусакъла? запрещена к изданию, как не соответствующая социалистическому реализму
1979-1984 ? студент (Литературный институт им. А.М.Горького Союза Писателей СССР, г. Москва)
1984 ? участник 8-го всесоюзного совещания молодых писателей СССР. Стихи рекомендованы к изданию отдельными книгами в московских издательствах ?Советский писатель? и ?Молодая гвардия?, а автор рекомендован в Союз писателей СССР
1984-1985 ? корреспондент (газета ?Ленинни байрагъы?, г.Черкесск, Карачаево-Черкесская автономная область /КЧАО/, РФ)
1985-1988 ? преподаватель родного языка и литературы карачаевской национальной студии (Государственный институт театрального искусства /ГИТИС/ им.А.Луначарского, г.Москва)
1988-1990 ? старший научный сотрудник Карачаево-Черкесского научно-исследовательского института экономики, истории, языка и литературы (г. Черкесск, КЧАО, РФ)
1990-1993 ? слушатель специального факультета Института стран Азии и Африки при Московском Государственном Университете /ИСАА при МГУ/
1993 ? соучредитель издательства ?Мир дому твоему? /?Юйге Игилик?/ (г. Москва)
С 1991 ? редактор газеты ?Юйге Игилик? /?Мир дому твоему?/ (г. Москва)
С 1998 ? главный редактор журнала ?Ас-Алан? (г. Москва)
С 1985 ? член Союза журналистов СССР (РФ)
С 1988 ? член Союза писателей СССР (РФ)
С 1993 ? ответственный секретарь Союза Карачаевских Писателей
1990 ? инициатор, организатор и руководитель забастовки ученых Карачаево-Черкесского научно-исследовательского института экономики, истории, языка и литературы, в связи с запретом использования родного языка в научно-исследовательской сфере и дискриминацией по национальному признаку при подготовке, подборе и расстановке научных кадров
С 1990 ? активный деятель движения за реабилитацию репрессированных народов
1991 ? один из инициаторов и организаторов бессрочного митинга в г.Карачаевске с требованием реализации Закона ?О реабилитации репрессированных народов?
С 1993 ? сопредседатель демократической организации ?Джамагъат? ? действительного члена Федеративного Союза Народов Европы ? консультативного органа Евросовета и ООН
1996 ? выдвинут на соискание Государственной премии России в области литературы
1998 ? совершил хадж
С 2000 ? сопредседатель ?Центра защиты прав репрессированных народов? при Международной Правозащитной Ассамблее (г.Москва)
2000 ? инициатор проведения Круглого стола Международной Правозащитной Ассамблеей ?10 лет Закону ?О реабилитации репрессированных народов?: шаг вперед, два шага назад?
2002 ? избран Почетным доктором Карачаево-Черкесского Государственного Университета
2003 ? присвоено звание ?Народный поэт Карачаево-Черкесской Республики /КЧР/?
2004 ? избран Почетным академиком Международной Тюркской Академии /МТА/
2004 ? принят в Союз писателей Норвегии.
2005 ? Карачаево-Черкесским Государственным Университетом выдвинут на соискание Нобелевской премии в области литературы.
С 1990 года вынужден жить за пределами КЧР, потому что власти Карачаево-Черкесии ущемляют его права ? права человека и гражданина и препятствуют реализации российского Закона ?О реабилитации репрессированных народов?, принятого в 1991 году. К сожалению, они находят поддержку у определенных консервативных сил в Федеральном Центре России.

источник: книга "Джашау, Ёлюм да ? Хакъ = И жизнь, и смерть ? справедливы": Поэзия, проза, документальные материалы. ? Черкесск: КЧРИПКРО, 2006.
Sabr 26.09.2011 23:53:05
ЛИТЕРАТУРНАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ

ПУБЛИКАЦИИ НА КАРАЧАЕВСКОМ ЯЗЫКЕ

1970 ? стихи ?Чалама чалкъы?/?Кошу сено?/ и ?Къач?/?Осень?/ (газета ?Ленинни байрагъы? /?Знамя Ленина?/ ?122/5056/ и ?131/5065/ г. Черкесск, Карачаево-Черкесия)
1979 ? стихи в коллективном сборнике ?Тынгысыз джюрекле?/?Беспокойные сердца?/ (г.Черкесск, Карачаево-Черкесское отделение Ставропольского книжного издательства)
1981 ? сборник стихов ?Сенсе мени насыбым? /?Ты мое счастье?/ (г. Черкесск, КЧАО, РФ)
1986 ? поэтический сборник ?Бусакъла? /?Тополя?/ (г. Черкесск, Карачаево-Черкесская автономная область /КЧАО/, РФ)
1990 ? книга стихов ?Дуния сейирлиги? /?Чудо Вселенной?/ (г. Черкесск, Карачаево-Черкесская Автономная Область, РФ)
1992 ? книга стихов ?Джуртда Джангыз Терек? /Священное Древо Родины?/ (г. Москва)
1993-1998 ? Сочинения в 10 томах (г. Москва)
1999 ? книга прозы и поэзии ?Минги Таулула? /?Великие горцы?/ (г. Москва)
2002 ? сборник стихов и статей ?Дуния намыс эмда Ахрат азаб? (г. Москва)
2002 ? сборник стихов ?Сууаб, гюнах джазылгъан дефтерле? (г. Москва)
2005 ? сборник стихов ?Хакъ бла Халкъ? (г. Москва)

ПУБЛИКАЦИИ НА РУССКОМ ЯЗЫКЕ

1988 ? книга стихов ?Камень и Дерево? (издательство ?Советский Писатель?, Москва)
1990 ? сборник стихов ?Радуга над пропастью? (издательство ?Молодая гвардия?, Москва)
1993-1996 ? Сочинения в 3 томах. 1-ый том ? ?Пространство моего голоса? ? Союзом Карачаевских Писателей при поддержке Союза писателей России и Международного Сообщества Писательских Союзов в 1996 году был выдвинут на соискание Государственной премии РФ в области литературы.

КОЛЛЕКТИВНЫЕ СБОРНИКИ

1986 ? ?Земное ядро? (Ставропольское книжное издательство, г.Ставрополь)
1987 ? ?Тверской бульвар, 25? (издательство ?Советский Писатель?, Москва)
1988 ? ?Люблю я Кавказ? (издательство ?Современник?, Москва)
1991 ? ?Мое мгновенье в мире этом? (Ставропольское книжное издательство?, г.Ставрополь)

СТИХИ ТАКЖЕ ПУБЛИКОВАЛИСЬ

в журналах ?Дон?, ?Знамя?, ?Октябрь?, ?Минги Тау?, ?Ставрополье?, ?Половецкая луна?, ?Бирлешик Кавказия?, ?Ас-Алан?, ?Битик?; в альманахе ?Истоки?; в антологии ?Литературы народов Северного Кавказа? (издательство ПГЛУ, Пятигорск, 2003), в антологии ?Тюркие дышындаки Тюрк Едебиятлары Антоложиси ? 22 ? Карачай-Малкар адебияты? (Кюлтюр баканлыгы, Анкара, 2002);
в газетах ?Литературная Россия?, ?Вечерняя Москва?, ?Новая Кавказская Газета?, ?Ленинское знамя?, ?Къарачай?, ?Юйге Игилик?, ?Правда?, ?Люберецкая газета?, ?Заман?

О ТВОРЧЕСТВЕ БИЛАЛА ЛАЙПАНОВА ПИСАЛИ

газета ?Ленинни байрагъы? /?Знамя Ленина?/ (06.09.1990г.и 25.12.1993г., г.Черкесск)
газета ?Правда?(23 декабря 1995г. ?225 /27643/, г.Москва)
?Книжное обозрение? (14 ноября 1995г. ?46 /1536/, г.Москва)
?Литературная Россия? (29 декабря 1995г. ?52 /1716/ г.Москва)
?Литературная газета? (10 апреля 1996г. ?15 /5597/, г.Москва)
книга ?Эркин дуния?/?Свободный мир?/ (1999г., г.Черкесск)
газета ?Ставангер Афтенблад? (09.11.2003, ?285, г.Ставангер, Норвегия)
газета ?Классекампен? (28.01.2005, г.Осло, Норвегия)
газета ?Вести гор? (12.04 ? 18.04. 2005, г.Черкесск, КЧР )
газета ?Карачаево-Балкарский мир? (?? 2, 4, апрель 2005, г.Черкесск)
газета ?Къарачай? (13 апреля 2005, ?32-33/ 9786, г.Черкесск )
газета ?День Республики? (19 апреля 2005, ?66/16680, г.Черкесск)
газета ?Заман? (26 апреля 2005, ?76/17214, г.Нальчик)
Словарь ?Литературы народов России. 20 век? (Москва, Наука, 2005)
книга ?Совет дёнеминде Карачай-Малкар едебияты? (Анкара, 2005)
журнал ?Форфаттерен?/?Писатель? (Осло, 03-2005)
Некоторые сведения о творчестве Лайпанова даются в 9 томе его Сочинений, в его книгах ?Дуния намыс эмда Ахырат азаб?, ?Хакъ бла Халкъ?, в последних номерах журнала ?Ас-Алан?, а также в карачаевских интернет-сайтах

ПЕРЕВЕДЕНЫ БИЛАЛОМ ЛАЙПАНОВЫМ
НА КАРАЧАЕВСКИЙ ЯЗЫК И ПРИНЯТЫ ДЛЯ ПОСТАНОВКИ
НАЦИОНАЛЬНЫМ ТЕАТРОМ
(1985-1988)

?Маленькие трагедии? А. Пушкина,
?Гамлет? В. Шекспира,
?Мещане? М. Горького,
?Человек и джентльмен? Эдуардо де Филиппо.
(Последние две пьесы поставлены карачаевской национальной студией Государственного института театрального искусства /ГИТИС/ им. А.В. Луначарского в 1988 г. в Москве)

ГОТОВЯТСЯ К ПЕЧАТИ или НАХОДЯТСЯ В ПРОИЗВОДСТВЕ СЛЕДУЮЩИЕ ПРОИЗВЕДЕНИЯ БИЛАЛА ЛАЙПАНОВА:

драмы ?Алания?, ?Къарча?, ?Хасаука?, ?Татаркъан?, ?Джонгурчха?, ?Джатдай?, ?Ёрюзмек?;
повесть ?Тенгизде кеме? /?Корабль в море?/;
романы ?Минги таулула?/?Великие горцы?, ?Таулада азан?/?Призыв к молитве в горах?/, ?Ахырзаман дуниясы?/?Мир перед светопреставлением?/, ?Соруу-суал?/?Высший суд?/, ?Хакъ кертиси? /?Воистину?/;
сборники стихопрозы ?Таза-азаТ? /?Что чисто, то свободно?/, ?Кюн тийгенди Айгъа?/Солнце осветило Луну?/;
сборники стихов ?Кёкден белги? /Знамение из Неба?/, ?Нюркъанат таууш? /?Лучезарный глас?/, ?Анаяса ? Къуран? /?Конституция - Книга?/, ?Бёрю джортууул? /?Волчий бег?/, ?Къум тюзде суу тамчы? /?Капля воды в пустыне?/, ?Джанлы шийирле?/?Волчьи стихи?/, ?Орайда, Байракъ, Тамгъа? /?Гимн, Флаг, Герб?/;
научно-популярная работа (исследование) ?Джол: Тейриден ? Аллахха? /?Путь: от Тейри к Всевышнему?/

ТЕТРАДИ, ВОШЕДШИЕ В СОБРАНИЕ СОЧИНЕНИЙ
В ДЕСЯТИ ТОМАХ
(на карачаевском языке)

1.?Сенсе мени насыбым? /?Ты мое счастье?/ 2.?Бусакъла? /?Тополя?/ 3.?Дуния сейирлиги? /?Чудо Вселенной?/ 4.?Джуртда Джангыз Терек? /?Священное Древо Родины?/ 5.?Къарачайны Къадау Ташы? /?Камень незыблемости Карачая?/ 6.?Джан Джурт? /?Родина души?/ 7.?Намаз замаН? /?Время молитвы?/ 8.?Таза ? азаТ? /?Что чисто, то свободно?/ 9.?Джангы Ай бла Джулдуз? /?Полумесяц и звезда?/ 10.?Къазакъ бёрю? /?Одинокий волк?/ 11.?Ай джарыгъында тай кишнеген таууш? /?Ржание жеребенка под лунным сиянием?/ 12.?Сюйгенлеге харс? /?Музыка для влюбленных?/ 13.?От бла Тиширыу? /?Огонь и Женщина?/ 14.?Адам бла Хауа? /?Адам и Ева?/ 15.?Мен Къарачайлыма? /?Я карачаевец?/ 16.?Ас-Алан Халкъым, ас-салам? /?Здравствуй, мой народ Ас-Алан?/ 17.?Ёзден джуртду Кавказ? /?Родина свободных Кавказ?/ 18.?Джаннет ? Сынау дуния ? ?...? /?Рай ? Испытательный мир - ?..?/ 19.?Къалюбаладан ахырзаманнга дери? /?Со дня сотворения до Судного дня?/ 20.?Аллахданды Аллаххады Джол? /?Путь от Всевышнего к Всевышнему?/ 21.?Хазыр бол!? /?Будь готов?/ 22. ?Алдады хар не да...? /?Всё впереди...?/.

ТЕТРАДИ, ВОШЕДШИЕ В СОБРАНИЕ СОЧИНЕНИЙ
В ТРЕХ ТОМАХ
(на русском языке)

1.?Седьмое небо? 2.?Камень и Дерево? 3.?Возвращение света? 4.?Свободы глоток? 5.?Непокорный дух непокоримых вершин? 6.?Чудо Вселенной? 7.?Радуга над пропастью? 8.?Люди Тейри, или Небесное племя? 9.?Душа Родины? 10.?Родина души? 11.?Древо Карачая? 12.?Пространство моего голоса?.

источник: книга "Джашау, Ёлюм да ? Хакъ = И жизнь, и смерть ? справедливы": Поэзия, проза, документальные материалы. ? Черкесск: КЧРИПКРО, 2006
Sabr 26.09.2011 23:59:28
ИЗДАТЕЛЬСКАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ

1. Государственные акты Карачаевской Республики (г. Москва,1990г.)
2. Джырчы Сымайыл ?Джырла бла назмула? (г. Москва, ?Инсан?, 1992г.)
3. ?Так это было? в 3-х томах (г.Москва, ?Инсан?, 1993г.)
4. Книжное издательство ?Мир дому твоему?-?Юйге Игилик? (г. Москва; работает с1993г.; издано 29 книг)
5. Хаджи-Мурат Хубий ?Математическая лингвистика? (Москва,1993г.)
6. ?Правозащитники репрессированных народов? (Москва, 1996)
7. Газета ?Юйге Игилик? /?Мир дому твоему?/ (выходила с 1991г. по 1997г. в Москве)
8. Газета ?Заман?/?Время?/ (выходила с 1997г. по 1998г. в Москве)
9. Журнал ?Ас-Алан? (выходит с 1998г. в Москве)
10. История Чечни с древнейших времен до конца 18 века (М: Мир дому твоему, 2001г.)

(источник: книга "Дуния Намыс эмда Ахырат Азаб". Москва - "Мир Дому Твоему" - 2002)
Sabr 27.09.2011 00:04:33
ПУБЛИЦИСТИКА

?Под высоким покровительством? (О причинах забастовки ученых в Карачаево-Черкесском научно-исследовательском институте экономики, истории, языка и литературы (?Литературная Россия?, 15 ноября 1990г, Москва)
?Вопрос жизни и смерти? (о необходимости реабилитации репрессированных народов); статья напечатана в газете ?Юйге Игилик? - ?Мир дому твоему? ( ?1, 1991г., Москва).
?Будет ли восстановлена государственность карачаевского народа?? (газета ?Юйге Игилик? - ?Мир дому твоему?, ?3, 1991г., Москва)
?О последних событиях в стране и Карачаево-Черкесии? (газета ?Юйге Игилик? - ?Мир дому твоему?, ?4, 1992, Москва).
?О государственности? ( газета ?Юйге Игилик? - ?Мир дому твоему?, ?10, 1992г., Москва)
?О поэзии и свободе? ( газета ?Юйге Игилик? - ?Мир дому твоему?, ?8,1993г., Москва)
?Остановить войну? ( газета ?Юйге Игилик? - ?Мир дому твоему?, ?36, 1994г., Москва)
?Чечня - предупреждение? (газета ?Юйге Игилик? - ?Мир дому твоему?, ?40, 1994г., Москва)
?Черкесск не успокоит любое решение? (?Общая газета?, ?29(311), 1999г., Москва)
?Россия в начале 21 века? (газета ?Наши соотечественники? /?Ватандашлар?/ ?17(97), 13-19 мая 2002 г.)
?Проблемы Северного Кавказа в контексте российской государственности? (выступление на Международной научно-практической конференции ?Стабилизация ситуации и мирное развитие на Северном Кавказе? 8 июня 1999г., Москва; напечатано в газете ?Балкария? в августе 1999г. и журнале ?Ас-Алан? ?1(2), 1999)
?Не совершайте насилия над другими...? ( журнал ?Ас-Алан?, ?1(2), 1999, Москва)
?Красная Книга для Народов? ( журнал ?Ас-Алан?, ?1(3), 2000, Москва)
?Шаг вперед, два шага назад? (к десятилетию Закона ?О реабилитации репрессированных народов?; журнал ?Ас-Алан? ?1(4) , 2001, Москва).
?Ислам в истории и самосознании карачаевского народа? (?Ислам и этническая мобилизация: национальные движения в тюркском мире?, Москва, 1998; ?Ислам в Евразии?/коллективная монография; НИИ теории и истории изобразительных искусств РАХ/, ?Прогресс-Традиция?, Москва, 2001).
?Возвращение света? (в книге ?ЗАЩИТА БУДУЩЕГО. Кавказ в поисках мира?; Глагол; ОБСЕ ? представитель по свободе печати, 2000, Москва).
"The Karachay-Balkar Poetrу of 20th Century in the Struggle of Freedom`s Ideals
(Congress "Exploitation and Overexploitation in Societies Past and Present", Göttingen, 2001)
?Идеал свободы в карачаево-балкарской поэзии 20-го века? (выступление на Международном конгрессе в Гёттингене, 2001).
?Карачаево-балкарская поэзия ХХ в. как источник по истории современного национального движения
(выступление на 4 конгрессе этнографов и антропологов России; Нальчик, 20-23 сентября 2001).
?Хасаука: знак национальной беды? (выступление на Международной научной конференции 02.11.2001г. в Москве, посвященной 150-летию со дня рождения И. Гаспринского
"Переписка Билала Лайпанова с читателями" (сборник, куда вошли письма и ответы на них директора издательства ?Мир дому твоему?, главного редактора газеты ?Мир дому твоему?, главного редактора журнала ?Ас-Алан? Билала Лайпанова; подготовлена к печати).
?С высокой трибуны...? сборник, куда вошли тексты выступлений на ежегодных конгрессах Федеративного Союза Народов Европы (FUEV) (1993-2001 годы), на съездах Ассамблеи Тюркских Народов и на Курултаях Тюркских народов и государств (1990-2001 годы), на форумах Правозащитных организаций и движений; подготовлена к печати.

(источник: книга "Дуния Намыс эмда Ахырат Азаб". Москва - "Мир Дому Твоему" - 2002)
Nurgan 27.09.2011 02:51:23
Sabr
ГОТОВЯТСЯ К ПЕЧАТИ или НАХОДЯТСЯ В ПРОИЗВОДСТВЕ СЛЕДУЮЩИЕ ПРОИЗВЕДЕНИЯ БИЛАЛА ЛАЙПАНОВА:драмы ?Алания?, ?Къарча?, ?Хасаука?, ?Татаркъан?, ?Джонгурчха?, ?Джатдай?, ?Ёрюзмек?; повесть ?Тенгизде кеме? /?Корабль в море?/; романы ?Минги таулула?/?Великие горцы?, ?Таулада азан?/?Призыв к молитве в горах?/, ?Ахырзаман дуниясы?/?Мир перед светопреставлением?/, ?Соруу-суал?/?Высший суд?/, ?Хакъ кертиси? /?Воистину?/; сборники стихопрозы ?Таза-азаТ? /?Что чисто, то свободно?/, ?Кюн тийгенди Айгъа?/Солнце осветило Луну?/; сборники стихов ?Кёкден белги? /Знамение из Неба?/, ?Нюркъанат таууш? /?Лучезарный глас?/, ?Анаяса ? Къуран? /?Конституция - Книга?/, ?Бёрю джортууул? /?Волчий бег?/, ?Къум тюзде суу тамчы? /?Капля воды в пустыне?/, ?Джанлы шийирле?/?Волчьи стихи?/, ?Орайда, Байракъ, Тамгъа? /?Гимн, Флаг, Герб?/; научно-популярная работа (исследование) ?Джол: Тейриден ? Аллахха? /?Путь: от Тейри к Всевышнему?/ - ма бунга бек къуандым...АЛЛАХ болушсун!!!"Ас-Алан" журналынгы бир номерин къалмай окъугъанма."Камень и деревону" кесинг подписать этгенсе)))
Sabr 27.09.2011 04:59:29
Хар китабымдан бир бёлек назму. Школ назмуладан къуралгъан биринчи китабымдан - "Сенсе мени насыбым" ("Джазгъы джабалакъ") китабымдан (1970-1975):

НАСЫБЫМ

Нарат чегет шууулдай тургьанча,
Таза тау суу боркъулдай баргьанча,
Мийикде байракъ къалтырай тургьанча,
Ой Ана тилим, Къарачай тилим!

Эски Минги Тау агьара тургьанча,
Акълыгьы уа ? ма бюгюн туугьанча,
Ол бизге къарт, джаш да болгъанча,
Эй Ана тилим, Къарачай тилим!

Чегет шууулдар. Джулдуз джылтырар.
Таулу дауурдан тогьайыб турур тар.
Сюймеклик кёзлеуде джууунурла сёзле,
Къарачай къылыкъ турур юсюбюзде.

Туугьандыла, тууадыла, тууарла сабийле
Къыш, джаз, джай, къач.
Мен ахыр къарачайлы тюлме джер юсюнде,
Ма олду ? насыб, ма олду ? къууанч.

Таш ычхыныргъа болур къаядан.
Алай а, кетсе да, къалыр джеринде.
Ана тилимден кетмесин бир сёз,
Мен кетсем да, джашасын сизде.
1970 джыл

АДАМЛАЙ КЪАЛЛЫКЪМА

Джангылгьанма ненча кере,
Энтда джангылама.
Ташлы джолда кетиб бара,
Энтда абынама.

Абына эсем, бир джерде
Турмай абынама.
Хаман джыгъыл, хаман тур,?
Хаман аллынама.

Джылан чырт абына болмаз,
Сюркелиб барад да.
Юлгю алгьан азмыд дейсе
Ол джаннга къараб да!

Сюркелмейин, бюкленмейин,
Джарыкъда барлыкъма.
Абынсам да, джангылсам да,
Адамлай къаллыкъма.

Мен, кесимча, сокъмакъ ура,
Алай абынама.
Джыгьылсам да, сынгсымайын,
Дайым аллынама.
1971

ДЖАШАУДА ЫЗЫБЫЗ

Ызы къалады арбаны,
Джюгюне, джюкленнгенине кёре.
Иги билебиз биз аны,
Бизден да игирек а ? ёгюзле.

Элтген джюгюбюзню ауурлугьун
Кесибиз кимден да иги биле,
Джашауда къоябыз ызыбызны,
Джюгюбюзге, джюрюгенибизге кёре.
1971

ДЖУГЪУТУР

Мен, къарт джугьутур, джатама арыб,
Тау суу а, алгъынча, барады.
Кьартлыкъ, мюйюзлеримден алыб,
Бойнуму къынгыр бурады.

Къарайма дуниягьа къая рандан:
Дуния ? джашил, андагьыла ? тири.
Джазыкъ болмаз алай къарагьандан,
Кюндюзгю кюн да дорбуннга кириб.

Джугьутурланы мюйюз тауушлары
От чакъдырадыла къарт джюрегимде.
Сангсытадыла узакъ ауушланы,
Джашлыгъым къарайды къая эрнинден:

...Ма мен гитчечик. Ариу джаланыб...
Сюелеме, бутларым къалтырай.
Туякъчыкьларым джумушакъ, анама таяныб,
Биринчи атламларымы этеме алай.

Бираздан а ташдан-ташха секире
Айланама, мийикде шын тура...
Анча сайын анамы джюреги
Ёхтемликден, къоркъуудан да тола.

Ма энди уа эм ачы сурат:
Кюрт юзюлдю да, басды анамы.
Энтда акъ къарладан къараб турад
Аны кюч берген ётгюр къарамы.

Джугьутурлагьа башчы болуб
Айланнганым да ? кёз аллымда.
Не къыйын болса да болум, ?
Сюрюуню, джыйынны аллында...

Уучуну огьундан, бёрюню азауундан
Къутула-къутула келген джугьутур,
Къартлыкъ тюшюрдю сени къабыргьангдан:
Къайда амал ёлюмден къутулур!

"...Мен джатама, аякъларымы созуб,
Къартлыкъ тубаны къалкъыб кёзлеримде.
Ай медет а, джашауум озуб,
Кёлеккеси къалды къаяла ичинде.

Алгьын мени эринлерим джетгенлей,
Ууакъ къалтыраучу джулдузла кёзлеуде,
Энди, джашлыкъча, узакьгьа учуб кетиб,
Къарайдыла кече арасы кёкден.

Джулдузла бла, таула бла тенглещдирсенг,
Иги ангылайса джашауну къысхалыгьын.
Ол кюн эд, бюгюн эд деб да билалмайма,
Къартлыкъны былай джууукъ къысылгьанын.

Эшитеме: меннге, меничалагьа,
Акъ тубанча, кюртлени юзюлгенлерин.
Джаш джугьутурланы уа мюйюзлери от чагьад,
Билдире джашауну юзюлмезлигин.

Мен, къарт джугьутур, джатама арыб...
Джашауум сизге къалады.
Туугьан джерим да, ёлген джерим да
Меннге бек джумушакъ къаяды.
Джашау къаям ? Акъ-Къара къаям
Кешенем болуб къалады.
1972

КЪУРМАНЛЫКЪ

Къой джатады джашил къырдышда,
Бойну къыбыла таба айланыб,
Аякълары къаты байланыб,
Кёзлери тынгысыз сагьышда.

Кюн бетде ? къой мангырагьан таууш.
Ёзенде ? суу шууулдагьан таууш,
Кырдык ийиси бурнуна ура,?
Джашау алай татлымы эди туура!

Къатында уа бир гитче джашчыкъ,?
Туч къумгъанчыгьы ? суудан толу...
Аны джаны чыкъгьан сагьатда
Суучукъ ичирген да ол болду.

Уллула уа, дженглерин чюйюрюб,
Къойну бойнун тартхан уллула,
Аны джаны къайгьылы тюл,
Аны эти къайгъылы болдула.

Уллула къарадыла аны этине,
Джашчыкъ а ? огьурлу кёзлерине,
Хансчыкъ къатхан зыбыр эрнине,
Этилген иш бютюн эрши кёрюне.

Чыгьа келген кюн батыб кетди
Къойну уллу, джууаш кёзлеринде...
Мен ол кюн болгьан болурма поэт,
Къой кёз, бычакъ да тюшюб джюрегиме.
1972
Sabr 27.09.2011 05:25:08
"Бусакъла" атлы экинчи китабымдан (1975-1980) назмула

КЕЛИР МУЗЫКА, КЕЛИР!

Джашил музыка, тёгюл, ?
Джарасын унутсун терек.
Джюрекни джулдузгьа кёлтюр, ?
Шош ышарсын тёгерек.

Сыйла, музыка, сыйла, ?
Кёзге кёргюзт кёзлени.
Кийик да уртлайд сайлаб
Ай джуууннган кёзлеуню.

Къайна, музыка, къайна, ?
Тынчлыкъ джокъ джерде, кёкде:
Ит да улуйду, майна,
Буу ёкюрген джюрекде.

Керил, музыка, керил ?
Артда не, алда да не,
Не кёрдюк, не кёрмедик...
Келир музыка, келир.
1975

ДЖЮЗ АТЛЫ

Джашауну кёб аман ныхытында
Кеб тёгюлсе да шейит къаныгьыз,
Джангыз бир кере бир ётсюз сёзню
Эшитмегенди сизден къанлыгьыз...

Джюз атлы болгьанларында:
"Джаугьа джаулукъ этерча болдукъ", ?
Деб къууаннган къарачайлыла,
Къарайма сизге джюрегим толуб.

Таула тубандан кёрюне келгенча,
Кёрюне келесиз кетген кюнледен.
Ёхтемленнген, джюрексиннген да этеме бирча,
Сагьыш этсем сизни юсюгюзден...
1975

ЧОМАЧАЛАГЬА УЗАЛМА

Юреннген атла Орайданы
Тауушундан къутуруб къалгьанча,
Бирде джюрегим урады алай,
Джашау къуру той-оюн болгьанча.

Юреннген ёгюзле Эрирейни
Тауушундан ауур солугьанча,
Кёбюне джюрегим урады алай,
Джашауум ? боюнсхада баргьанча.

Алай а, боюнсха не ауур эсе да,
Чомачалагьа узалма, къадар.
Ауур джюгюмю тартала эсем,
Тыялмайын балчыкъ да, къар да.

Онг бер, джюгюмю джолда
Къоймай, арбазгьа джыяр кибик.
Ой, орайдагьа юреннген атла
Энтда джюрегимде кёб чабар кибик!
1976

ТАУЛУЛА

Кеслерин уллу кёрмейин,
Сыйларын мийик джюрютгенле,
?Оюм ? керти джигитликге,
Джибге къытчасчады? дегенле,

Юй тюб къыйын кюн да къазгьанла,
Юйсюз къала да келгенле,
Тюзню малы тюзде къалса да,
Бёрю ашамазын билгенле,

Шашмай, эрча тюбегенле
Къыйын эм зауукъ кюнлеге ?
"Кеме да минер къайыкъгьа,
Къайыкъ миннгенча кемеге".

Тюшюндюргенди къарт джашны,
Дауу-сюйюр къозгьалгьанда.
Хунагьа джарашмагьан ташны
Сыйы чыкъмагьанды таулада.

Ачылгьан эт джабылса да,
Кёрген кёзню унутмазын
Таулу ангылаб джарашдыргьанды
Эм алгьа юйюн, арбазын.

Джуртуна уа болгьанды бек,
Эт бла тери болгьанча.
Тауну къары да кёрюннгенди
Таулу джюрекге балхамча.

Таулуну кёб затын ойгьанды
Джазыуну тишлилиги.
Алай а, джоялмай къойгьанды
Адамлыгьын, кишилигин.

Кишини къоркъутмай, ишни къоркъутхан
Адамладыла таулула.
Ёлюмден эсе, намысдан къоркъгьан
Адамладыла таулула!
1976

ЧАЛКЪЫДА

Магьана ? гебенди,
Рифма уа ? гырмык.
Назму ? кёк биченди,
Поэзия уа ? кырдык.

ДЖЮРЕК

Джюрек ? джюджек, ёмюрю
Дуниягъа чыгьаргьа излеб,
Уруб, къутуруб, кёкюрекни
Тешалмай, ёлюб кетген.

ДЖУУАБ

Аджашхан турна джыйынны
Къычырыгьы тубанлы кече
Чыгьа баргьан ит улуугьа
Тюбейди эне келиб.
Бири излейди джерден болушлукъ,
Бири уа ? кёкден.
Экисине да джууаб ? къачхы шылпы.

АТАНГА ГОЛИЯ!

Къайгьы, атанга голия,
Эталлыгьынгы аяма.
Тик къабыргьада турсам да,
Сен оялмазлыкъ къаяма.

Заман, аман кёзюнге...
Сен да кюрешдинг аямай,
Къарт а эталмадынг мени,
Къыяматха дери къаяма.

Къайгьы, атынга голия,
Эталлыгьынгы аяма.
Оюлгьан тёрем болса да,
Юсюнге оюллукъ къаяма!

МУХАДЖИР АДАМНЫ САГЪЫШЛАРЫНДАН

Умутдан чабырла кие,
Джаз джалан аякъ чабдым.
Тёппемде джулдуз джау чыракълай джана,
Аны джукълатмай заман къобанындан ётдюм.

Къачхы джелле сюрген джазгьы насыбым,
Сени ол дуниядан бери къайтардым.
Ёлмесенг да, къарт-дамы болмазса?! ?
Кёзлерим джана тургьанлай, къартайдым.

Джаз бетли, джай санлы къууанчым,
Къачхы чапракъла тёшек болдула бизге.
Чексизликге джайылса да къулачым,
Кеч тюбедик. Къышхы къар да кебинчады бизге.

Къар тюбюнде сеземе джанкъозланы ?
Къарт кюнюмде къозгьалгьан сабий кюнлерим.
Джыйын джанлы талагьан джангызланы
Джазгьы джабалакъ джазады кёллерин.

Акь умутдан тигилген чепкеним
Джылтыргъанды. Хазырлары толуб джарсыудан, бушуудан.
Бёркюм да энди къара булутдан...
Алай а, дагьыда не эсе да бир зат
Тюнгюлтмейди, тюнгюлтмейди джашаудан.

?ДЖУУУКЪ БОЛ?,- ДЕМЕ

"Джууукъ бол",? дейди меннге джангызлыкъ,
Чакъыра юйсюз юйюне.
"Сау бол,? сенден назму тууар,
Адам а ? огьай!.."

Сени джауунг да джангыз болсун!
Джулдуз да керек тюлдю меннге,
Кесим джангыз боллукъ эсем анда.

Эм аман джаханим ?
Джангыз адам джашагьан джандет!

Джангызлыкъ ? ёлюмню гулоч таягьы,
Сеннге таяннган ? аманына таянды.

Аллах джангыз эсе, анга да сукъланмайма,-
Адамла бла, адамча джашаргъа излейме.

Джууукъ бол, деме меннге, джангызлыкъ,
Джууукъ бол деме!..

ЁЗЕН СУУЧУКЪ

Тилим джетмей кёлюмдегин айтыргьа,
Сёзлерими кёзлеримде асханма.
Ай джарыгьы тёгюлгенди да таргьа,
Ёзен суучукъ джагьаларын басханды.

Къолларымы джюрегим бла тыйыб,
Джюрегими къолларым бла джабханма.
Айтырымы сеннге айталмай къалыб,
Амалсыздан къая ташны къабханма.

Къаяланы джырыб келген ёзен суу,
Толгьан Айгьа тюбеб ? тохтаб къалгьанды.
Кёлтюрюле, Айгьа уа джеталмай,
Кеси кесинде тунчугьурча болгьанды.

КИМ ЮЧЮН ДЖАНАДЫ ДА?!

Кечени къара бармакълары
Акъ имбашларынгда сени ?
Олду шашдыргьан мени.

Тангны акъ бармакълары
Къара чачынгда сени ?
Къартаймаз ачыуум мени.

Мени уа къол аязымда ?
Сюймеклик аязында ?
Джулдузла джилтинлей, джюрегим
Ким ючюн джанады да?!

КЪАЧХЫ ШЫЛПЫГЬА ? ДЖАЗГЪЫ ШЫБЫЛА

Аман джора этгенлеге
Барды мени чексиз дертим!
Мени туудугьум мени назмуму
Мен джазгьан тилде окъуялмазмы керти?..

Къачхы шылпыгьа ? джазгьы шыбыла
Болурум келди.
Да болдум. Да урдум. Джюрегим джарыла,
Джандым да ёлдюм...

Къарт болмады джаш, кьач болмады джаз,
Къаргьаны да эталмадым къуш.
Ой, энди мени джарлы джаныма, джаралы джаныма
Кёкде, джерде да табылмаз къонуш.

Алай а, башларын кёкге ёхтем тиреб,
Тюзге, тенгизге да тенглегеча къарагьан болмаса,
Джерими таулары, кёлюмю таулары
Не тюз, не тенгиз болмазла, огъай!

Джашау терегинден чапракъча агьарма,
Не, джазгьы къарча, кетерме эриб.
ЁЛЮМ ёлюм да тюлдю, ёлала эсенг,
Ана тилинги ёлюмсюзлюгюне бегиб.

ВЕЛИМИР ХЛЕБНИКОВГЪА

Барады ол алгьа,
Тери джолгьа агьа.
Юсю-башы джалан...
Ёзге джанлаб джолдан

Кетмез, кетмез, огьай,
Къалса, джолда къалыр.
Алай ётмез, ётмез
Юсю бла къанлы.

Айырмай кюн, кече,
Аугьунчу терк барыр.
Джаны джолгьа кёче,
Ол джол болуб къалыр.

Къалса да ол джолда
Къолун алгьа созуб,
Джылын джыры озуб,
Хорлам кибик барыр!

НЕ ДЕБ СЁЛЕШЕБИЗ?!

Мен ? бу джерни ташы эсем,
Сен ? бу джерден ташый эсенг,
Мен ? бу джерни сууу эсем,
Сен ? бу джерден суууй эсенг,
Мен ? туугьан джуртну оту эсем,
Сен ? тойгьан джуртунга отун эсенг,
Мени тилим ? джаным эсе,
Сени джанынг ? джалынг эсе,
Кёлюнг къара джалын эсе,
Не зат юлешебиз сора,
Не деб сёлешебиз сора?!

КЁЗ КЁРЕ

Кёз кёре, къач келе турады:
Кюн да ? мутхуз, джел да къутсуз урады.
Хайыр болмай "кёб джашагьыз" тилекден,
Чапыракъла агъадыла терекден.

Чапыракъланы чапырама кёллерин,
Чакъырама озуб кетген кюнлерин.
Кетген кюнню къайтарыргъа мадар джокъ,?
Чапыракъланы джоппу джыйыб салдым от.

Кёзлеримде, сёзлеримде да ? тютюн...
"Джашау, джашау"деб, джюрексиндим бютюн.

Кёз кёре, къач келе турады...
Мутхуз кюнню къутсуз джели урады.

ГЯХИНИКНИ КЁРЮБ

Джазгьа чыкъгьан малны къууанчы ?
?Джаз ? аны тылпыуундан? дерча.
Къыш узуну къыш бла турушуб,
Энди хорлам къууанчын этгенча.

Джетген джерине мюйюзлерин чанчыб,
Тобукъланыб, гюрюлдеб, топракъны чачыб,
Кюннге, кюнбетге кёзлери джаныб:
Сау-эсен джазгьа чыкъгьанды джаны.

Къышдан къутулгьаннга уа джокъча чырт ёлюм...
Чабады джазгьы хауагьа къууаныб,
Ёлюмню тюл, гяхиникни кёрюб,
Тамбла къууанчха кесиллик ууанык...

ДЖЫР ФАЙГЪАМБАР

Тюз сёзю ючюн къынгыр къарадыла.
Такъмады ибилисни саугьасын.
Тартмады махтау не сый,
Къыл къобузу къалды ызындан сынгсый.
Сынгсымагьанлай джашады дунияда.
Сынмагьанлай кеталды дуниядан.
Джалгьан сёлешмеди джалгьанды деб дуния,
Джалгъа тутмады берилген фахмусун.
Аллахсыз къояргьа кюрешмеди дин ахлусун.
Бир кишиге болмады дерти,
Сюйсенг ? назму эт, сюйсенг ? дууа эт,
Адамлагьа джарай эсе керти...
Кеси уа халаллыкъгьа джырла джырлай кетди,
Адамгьа, адамлыкъгьа джашау тилей кетди,
Джыр файгьамбар!..

УМУТУМ

Умутум, джети къат кёкге учхан
Джулдуз къанатлы умутум, кюйдю да,
Учхан джулдузча, келиб, джерге тийди.
Джаным саулай меннге кёр къазды.
Кеси да, мени сынымча,
Къатыб, таш болгьан джырымча.
Кюйген умутум ? таш къанатлы...

ТАТАРКЪАННЫ КЪЫЛЫЧЫНДА ДЖАЗЫУ

Къыйын кюн таулугьа къолунгу берсенг,
Сеннге керек кюн таулу джанын да берир.
Алай а, таулуну уруб бёркюн тюшюрсенг ?
Таулу уруб башынгы тюшюрюр.

МЕНИ ОРНУМ...

Бычакъны чанчама джерге,
Кёкюрекни бурама джелге.
Чархымда чарсха барады къаным,
Бошла деб къыджырайды джаным.

Джау а келеди къабыргьаны,
Къатлары бла къабырланы,
Къабырлада уа ? ата-бабала,
Таууш келеди ала табадан:
"Къызбай эсенг, бизден тюлсе, къач!"

Джер тебренеди:
"Бычакъны меннге чанчма да, джаугьа чанч!"
Джел сызгьырады:
"Кёкюрекни меннге бурма да, джаугьа бур!".
Таш джарылады:
"Мени бла ура эсенг да, джауну бир ур".

?Кёл къоркъакъ да къол батыр?,?
Деб, кёкюрек кесича айтыр.
Бетими кюйдюре бурулады къаным,
Урушха деб, джаныйды джаным.

"Джандар да джангызед",?атлайма алгъа,
Кишилик оту кёзледе джана...
...Тютюнлей секиреди джарамдан къаным,
Турна таууш эте, айырылады джаным.

Джауну аллын кесе, уюйду къаным,
Джуртсуз къалгьан джауну улуйду джаны.
Мени орнум ? нарт къабырлада.
Кырдык кёгереди тик къабыргьада!
1980
Sabr 27.09.2011 05:59:33
Къарачай-Черкес областны джазыучуларыны организациясы Лайпанланы Билалны "Бусакъла" атлы къол джазмасын юч кере сюзгенди: 1979, 1980, 1982 джыллада. Ючюнчю кере да бир аууздан "Бусакъла" "социалист реализмге келишмейдиле" деб, Хубийланы Назирни рецензиясын къабыл этгендиле. 1984-чю джыл "Бусакъланы" Къулийланы Къайсын окъуб, областны тамадаларына къагъыт джазгъандан сора, къол джазма китаб болуб алай чыкъгъанды.

Былайда "Бусакълагъа" Назир къалай, Къайсын да къалай къарагъанларын беребиз. 1980-чи джыллада поэзиягъа Малкъарда бла Къарачайда эки тюрлю къарагъанларына да шагъатды экисини джазгъанлары. Малкъарда поэзиягъа суратлау джаны бла багъа берген эселе, Къарачайда политика-сиясат кёз бла къарагъандыла.

"Бир хатаны бир хайыры да болады" дегенлей, ол рецензия болмаса, КЧАО-ну джазыучула организациясы аллай къуджур оноу этмесе, мен Къайсыннга тюберик да болмаз эдим. Къайсын бла ким, къалай танышдыргъанын да айтыргъа излейме.
Sabr 27.09.2011 06:17:56
ТАУЛУ ТЮЗДЕ АБЫНЫР
Къайсынны, Хамзатны да эсге тюшюре


Джаш заманымда мен бу Сёзню, таб айтылгъан бир назму тизгинча кёрюб, алай бош мурулдай айланнганма. Джылла бла ол къысха сёзню тюзлюгюне, уллу магъанасына тюшюннгенден тюшюне барама. Кёрлюгюмю, кёрмезлигими да кёре, игиге, аманнга да тюбей, мен тышында айланнганлы ? 30 джыл. Хар абыннганым сайын, ?таулу тюзде абыныр? - кёлюме келмей къалмагъанды. Кесимден озуб, халкъыбызгъа да сагъыш этдиреди ол Сёз.

Таулу халкъыбыз тауларында джашагъан сагъатында, аны кёлю-джюреги да, саны-тёнгеги да башха тюрлю эдиле. Халкъ ёмюрле бла джашагъан джерине, джуртуна ушаб къалады. Тау халкъны тауларындан айырыб, тюзлеге джайсанг, талай замандан аны халиси да, бет къаны да тюрлениб тебрейдиле. Табигъатны кючю алайды. Ол кесине ушатыб тебрейди алайда джашагъанланы барын. Бир да ажымсыз, аны сезиб, сюргюнде-кёчгюнчюлюкде джуртуна термилиб джашагъанды халкъыбыз. Мадар болгъанлай а, джарашхан юйюн-мюлкюн да атыб, Кавказына къайытханды. Алай а...

Тау эллерибизге иймезге, къайтармазгъа кюрешгендиле бизни. Къайытханлагъа да, джашарча таблыкъла къурамагъандыла. Кетерча этгендиле. Онла бла тау эллерибиз, оюлгъанларыча, ызларына сюелмей турадыла бюгюн да. Амалсыздан, халкъыбыз тёбенлеге, тышына, шахарлагъа эне, чачыла барады. Чачыла, башхаланы ичинде джутула, эрий, тилибиз-адетибиз унутула барабыз.

?Таулу тюзде абыныр?. Бир джанындан бу айтыуну тюзлюгюне сейирсинеме, экинчи джанындан а, эскертиу-эслетиу магъанасы-кючю болгъан бир керамат Сёздю бу. Бу Сёзню юсю бла халкъыбызны къыйын къадарын, джолун, джашауун, алда не къоркъуула сакълагъанларын айтыб чыгъаргъа боллукъду.

Нарт сёз болуб къалгъан, ёмюрлени джашарыкъ бу назму тизгинни джазгъан-айталгъан Батырбекланы Зейтунну джашы Хамзатды. Ёмюрлюк сёзню айталгъан адам, кеси замансыз, ёмюрлюкге айырылгъанды арабыздан. 2008 джыл июлну онбиринде джюреги тохтаб къалгъанды Хамзатны. Аурумай-къыйналмай, башхаланы да къыйнамай, алай кетген насыбды деб да къояр эдик, Хамзатха къуру 51 джыл болмаса. Энди ол тохтаб къалгъан джюрек, назму тизгинледе уруб турлукъ джюрек къаллай болгъаныны юсюнден талай сёз айтыргъа излейме.

1

1980-чи джылла эдиле. Москвада Горький атлы Адабият институтну кюндюзгю бёлюмюне джангы кёчгенме. Къайдан болгъанымы билгенлей, устазла да, студентле да ?Хамзатны таныймыса?? деб сорадыла. Бютеу институтда эм белгили адам болуб чыгъады Хамзат. Къызла да былай джаратхан, джашла да былай ёрге тутхан ким болду бу? Не ючюн багъалата болурла аны быллай бир?

Биргеме баргъанладан бири, дагъыстанлы Шапи ?Хамзатдан ышаннгылы адам джокъду институтда. Керти эркишиди? дейди. ?Эм чырайлы да олду? деб бир джанындан сёз къошады Ира. Алай эте, сёлеше-кюле, общежитиеге киребиз. ?Землягынгы? алыб келебиз деб, мени Хамзатны одасына(комнатасына) алыб барадыла.

Кесим излегенимча джашар джер табхынчы, Хамзат бла турама. Ол эки-юч кюнню ичинде Хамзатны одасына киргенни-чыкъгъанны санаргъа къолдан келлик тюлдю. Кёбюсюню тилеклери быллайладыла:
- Стипендиягъа дери юч(беш, он) сом бер.
- Ол бир къатда тюйюш башланнганды, араны айырыргъа бир къара.
- Бу назмуланы къалай кёресе, бир тынгыла.
- Энди джыл бир фахмулу джаш бизни институтха кирирге излейди. Болушурмуса?
- Джууугъум келгенди. Комендантха айт да, бир талай кюннге мында турурча бир эт.
Тилекле дагъыда былагъа ушаш. Джангыз бир кере ?огъай? деб айтханын эшитмедим Хамзатны. Аллай ?ууакъ-тюек? затланы къой, уллуракъ затланы тындырыргъа да къолундан келе эди аны.

Мени эм бек сейирсиндирген башха зат эди. Хамзат студент болгъанлыгъына, профессор-устаз къауум да анга студентгеча къарамай эди. Бир джанындан Хамзатны терен билими бар эди ? китаб окъумагъан заманын кёрмегенме аны. Экинчи джанындан Хамзат кесин тыйыншлы дараджада тута эди, адамны сыйын кёре биле эди. Бизни окъутхан шайыр устазлада Хамзатха атаб, назму джазгъанланы кёргенме. Башхала бла аллай зат болуб билмейме. Кёб кере кёргенме Хамзатны тепси джанында устазла бла олтуруб тургъанын да. Сёз нёгер болургъа, чамгъа-накъырдагъа да бек уста эди Батырбек улу.

Мен институтну кюндюзгю бёлюмюне джангы кёчгеним себебли, талай экзамен, зачет берирге керек эдим. Хамзат устазла бла келишиб, мен аланы къысха заманны ичинде бериб, къалгъанладан артха къалмазча болдум. Кюнлени биринде уа, биринчи кере мени назмуларымы сюзерге джыйылдыла. Ол кёзюуге мени назмуларым джер-джерде да басмаланыб, энчи китаб болуб да чыгъыб, кесими кишиге тенг этмей джюрюген заманым эди.

Сюзюу башланды. Биргеме окъугъанла, адетдеча, назмуларымы алгъадан окъуб, хазырланнгандыла. Талай назмуму къарачайча, орусча да окъудум. Сора Лев Ошанин, бизни семинарны тамадасы, сёзню мени коллегаларыма берди. Эй тебредиле сора мен зауаллыны сопалаб. Сюрюуге мал кеч къошулса, бары да аны бырнак этиб, уруб бир башлайдыла, аллайын болду иш. Бир иги сёз айтхан болса уа... Сора Хамзат ёрге турду:
- Джолдашла, тиллешиб келгенча, былай этерге джараймыды? Поэзия джилтини болгъан бир тизгин табмагъаныгъыз сейир тюлмюдю? Мен аллай ненча тизгин таба эсем, анча кере рестораннга барабызмы?

Къайсы эсе да кюлдю, къайсы эсе да ышарды, Ошанин да Хамзатха айланыб, ?старик? (алай айтыб сёлешиучен эди къайсыбызгъа да), рестораннга ненча кере барлыгъыбызны бир санайыкъ, айтчы ол тизгинлени,- деди. Хамзат маджалгъа санагъан тизгинлени айта, Ошанин да бармакъларын бюге-санай келдиле да, ?Элия да кёкде ташсынмаз? деб бошады тизгенин Хамзат. Ошанин да, ?он? деб, эки къолун ёрге тутду. Ма алай бла джарыкъ халда бошалды ол кюн назмуларымы сюзюлгени. Талай джаш болуб ?джуугъан? да этдик ол ?урушдан-сынаудан? ётгеними.

Алай а, бир джылдан, Къарачай-Черкесияны джазыучу организациясында мени ?Бусакъла? атлы китабымы сюзюу (ючюнчю кере) къалай баргъанын айтханымда, Ошанин меннге ийнаннган огъуна этмеди. Джазыучуланы област организациясы къол джазмамы заранлыгъа санагъанын, социалист реализмге келишмегени ючюн басмагъа теджемезге оноу этгенин эслегенинде уа, Хубийланы Назир джазгъан рецензияны ашыкъмай, рахат окъуду. Башын да чайкъаб, ?ВЛК-ны бошагъан адам былай да къалай джазады, къуру политика терслеуле салыб. Сен къол джазмангы башдан аякъ орусчагъа кёчюрюб меннге табдырсанг, кёлюме келгенни керекли джерге джазарма? деди.

Ёзге мен ол затны этмедим. Хамзат ?муну Къайсыннга, хау, Къулийланы Къайсыннга бир кёргюзтейик. Ол бир оноу этер. Къайсын бла сени танышдыргъан мени борчум болсун? деб тохтады.

Кюнлени биринде, Хамзат мени излеб табыб, ?алан, къайда тасса, ингир сагъат бешде Къайсыннга тюберге керекбиз, кеси бла келишгенме. Къол джазмангы да ал, ол рецензия кибикни да ал? деб, мени ашыкъдырды. Такси тутуб, кечикмей джетдик, насыбха. ?Москва? къонакъ юйню эшиклеринден киргенлей, кимле эселе бла да къол тутуб, айырыла тургъан Къайсынны эследик.

Бизни тартыннганыбызгъа, ?огъай? дерге кюрешгенибизге да къарамай, ол бизни рестораннга киргизтди да, тебси джасады. Бизге ?ашагъыз, марджа? деб, кеси рецензияны окъургъа джарашды. Мен а, эслетмей, бютеу дуниягъа белгили шайыргъа къарагъанлай турама. Къайсынны къашлары бир тюйюлюб, энгишге тюшедиле, бир къуш къанатлача, ёрге барадыла. Джанлы къашла, джанлары болгъан къашла. Рецензияны окъуб бошаб, папканы тешиб, къол джазмама да къарады. Сора биз тепсини дженгиллетгенча эследи да, ?энтда бир джукъ алайыкъ?,- деди. ?Ашарыкъ керек тюл эсе, бирер стакан исси шай ичейик? деб, шапагъа белги берди. Сора меннге айланыб, ?къол джазмангы сюзюу къалай баргъанын бир айтчы? деди.

Айтдым. Сюзюуге джыйылгъан къарачай джазыучула бары да, Сюйюнчланы Азамат да, Къобанланы Дахир да, Семенланы Азрет да, Хубийлан Осман да (джазыучу организацияны тамадасы), башхала да Назирни рецензиясын къабыл этгенлерин билдирдим.
- Назифа уа бармы эди, Къагъыйланы Назифа?- деб сорду Къайсын.
- Бар эди. ?Суратлау адабиятны сюзюу ? политика ярлыкланы тагъыу тюлдю? деб, мени джакъларгъа кюрешген джангыз ол эди.
- Да, Назифа адабиятдан ангылауу болгъан адамды, фахмулу джазыучуду кеси да. Энди былай этейик. Мен бу рецензияны, къол джазмангы да Чегемге алыб кетейим, анда рахат окъуюм, сора кёлюме келгенни да тырнаб, келтирирме. Бир ыйыкъдан бери, ызыма, къайытырыкъма.

Бюгюн да сейирсинеме. Депутатлыкъ ишлери бир джанындан (СССР-ни Баш Советини депутаты эди Къайсын), джазыучулукъ ишлери экинчи джанындан, ол къыйын аурууу ючюнчю джанындан ? бары да татыб тургъан адам, заман табыб, эки студентни сыйлагъан да этиб, бизни джашауубуздан-ашауубуздан да хапар соруб, къайгъы этгени. Башха адамгъа туура Къайсынча къайгъыргъан кёрмегенме. Энди ангылайма, ол къуру бизни къайгъыбызны тюл, бютеу адабиятыбызны, тилибизни, халкъыбызны къайгъысын этгенин. Онглу адам эди, уллу адам эди, керти адам эди Къайсын. Алай а, мен анга тюбеяллыкъ тюл эдим Батырбек улу болмаса. Тюберге эсиме да келлик тюл эди. Энди разылыгъымы Къайсыннга, Хамзатха да айтырча тюлдю ? керти дуниягъа кетгендиле экиси да.

Къайсын айтханыча дженгил къайыталмады. Алай а, ол кеси мени табмаса, аны бла байламлы болургъа, тюзюн айтайым, таукеллигим джетерик тюл эди. Бир кюн окъуудан къайытыб келиб, общежитиени босагъасындан атлагъанлай, сакълауул тиширыу къагъытчыкъны узатды. Анда Къайсынны телефон номери джазылыб эди.

Хамзат мында болмагъаны себебли, телефон этиб, Къайсын айтхан заманнга ?Москва? къонакъ юйге кесим бардым. Къайсын тургъан одагъа чыгъыб, эшиклени къакъдым. Къайсын эшиклени ачды да, мени ичкери киргизтди. Олтуруб тургъан эки адам ёрге туруб къолуму тутдула. Абызырагъан огъуна этдим ? бири Давид Кугультинов эди, бири да Чингиз Айтматов. ?Давид, Чингиз, это Билал Лайпанов ? завтрашний день нашей горской поэзии. Он ещё студент, а уже противостоит целой писательской организации. С характером. О нем я уже говорил вам? деди Къайсын мени къатына олтурта.

Аланы ашырыб къайытхандан сора, Къайсын джашырмай айтды:?Иги болду была бла танышыб къалгъанынг. Меннге бир джукъ болгъаны болса да, бир бек керекли заманынгда быладан болушлукъ табарыкъса. Ол осал рецензияны алагъа да окъутханма. 1937 джыл болса, адамны думп этерге быллай къагъыт озуб да джетерик эди. Китабынг а чыгъарыкъды ? къоркъма. Обкомну биринчи секретарына къагъыт ийгенме.
Sabr 27.09.2011 06:20:40
- Хы, быйыл институтну бошай эсенг, не этер муратынг барды?
- Мында къалыб кетерми эдим деб да бир болама...
- Алай этсенг, арабыз кырты боллукъду сора. Поэт халкъы бла болургъа керекди къууанчда, бушууда да. Заман бла хар не тюрленнгенча, халкъ да тюрленеди. Халкъынг бла болсанг, аны бла бирге сен да тюрленесе. Тышында къалсанг, алай боллукъ тюлдю. Мында къалгъандан эсе, элге барыб бир къойчу болгъанынг игиди.

Тюз айта болур эди Къайсын. Ол кеси алай джашагъанды ? халкъы бла, ана тили бла. Кавказда къалыргъа эркинлиги болса да, Азиягъа сюрюлген халкъыны ызындан кетгенди Къайсын ол палах джыллада. ?Орус тилде да сен уста джазаллыкъса, орус тилге кёч? дегенди ол заманлада анга Борис Пастернак. Алай а, акъылман ана тилинден айырылмагъанды. Халкъы бла джашагъанды, ана тилине да кертилей къалгъанды Къайсын.

Къайсынны эсге тюшюргенлей, Хамзатны тюрсюню да келиб сюеледи кёз аллыма. ?Кязим джакъгъан отджагъаны сууутмагъыз? дегени эсиме тюшеди Къайсынны. ?Таулу тюзде абыныр? деген нарт сёзю да Хамзатны. Мен бек багъалатхан эки адамны сагъына, чайкъала тургъан Шимал тенгизни джагъасында сюелеме: не эсе да мени кёлюме ушайды ол бюгюн.

Джашау дегенинг сейирди. Бир зат бир затдан чыгъыб барады. Аллай осал рецензия джазылмаса, тюзлюкню бек сюйген Хамзат чамланыб, мени Къайсыннга алыб да бармаз эди. Аны себебли, мен къадарыма разыма.

Хубийланы Назир джазыб, джазыучуланы Къарачай-Черкес област организациясы къабыл этген рецензия да, къол джазмамы юсюнден Къайсынны оюму да, басмалансала, окъуучуланы, джазыучуланы да талай затха тюшюндюрюрле деб келеди кёлюме.
Sabr 27.09.2011 06:23:33
Рецензия Назира Хубиева на рукопись Билала Лайпанова ?Тополя?

КОГДА ОТСУТСТВУЕТ ЧУВСТВО ОТВЕТСТВЕННОСТИ

Каждая встреча с новым именем в литературе для меня является особой радостью. Знакомство с рукописью первой книжки стихов молодого карачаевского поэта Билала Лайпанова оставило в моей душе светлый след. Во время ее обсуждения я с удовольствием цитировал отдельные удачи. Мне показалось, что автор имеет свою поэтическую тропинку.

Новая рукопись Б. Лайпанова ?Тополя? написана на карачаевском языке и состоит из 110 стихотворений. Объем 130 страниц. Среди разных в ней встречаются удавшиеся стихотворения, стофы и строки. На мой взгляд, к лучшим относятся следуюшие произведения: ?Сен кетдинг, кетдинг башхагъа?, ?Танг аласында?, ?Къаядан чынгаб келген секиртмеча?, ?Бусакь джулдузгьача, суу да ? тенгизге?, ?Сюйгенле? и другие. Мне думается, эти стихотворения являются продолжением тех удач автора, о которых я говорил при обсуждении первой книги. Но, к сожалению, их совсем немного.

Наряду с определенными удачами в данной рукописи встречаются серьезные недостатки и упущения.
Во-первых, тематика некоторых стихотворений страдает абстрактностью, во-вторых, нет четкого классового подхода, в-третьих, заметны идейные заблуждения автора и его преклонение перед религиозными культами. В-четвертых, не соблюдаются нормы стихотворной речи, в-пятых, отсутствует чувство меры и ответственности. Это все делает стихи Б. Лайпанова неинтересными и непонятными. Чтобы не быть голословным, я приведу примеры:

Бир джетген кюн таулугьа къолунгу берсенг,
Сеннге керек кюн таулу джанын да берир.
Алай а таулуну уруб бёркюн тюшюрсенг,
Таулу уруб башынгы тюшюрюр.

Это противоречит принципам дружбы и братства народов. К чему призывает автор читателей? Я не берусь утверждать, что такие стихи отвечают требованиям социалистического реализма. К сожалению, такого рода ошибки в рукописи встречаются часто:

Къотур шхылды къысыр къаяда
Орнун табалгъан чакълы, орнуму
Табалмай къалдым бу шашхан дунияда
Деген кюнлерим да болду.

Конечно, на земле есть два мира, два образа жизни. О мире капитала, насилия и неравенства можно сказать так, как заявляет Лайпанов. Но как же может так заявлять человек нашего общества? Здесь заметна и его нескромность.
Рукопись не освобождена от грубых строк и слов:

Улурум келди джулдузлагьа къараб,
Итча, бёрюча созуб улурум,
Ёзге мен адам болгьаным себебли ?
Назму джаздым да, сизге окъудум.

Где здесь идейное содержание и художественное достоинство? Такие строки, на мой взгляд, ничего общего с поэзией не имеют. Здесь отсутствует полностью и эстетическая сторона стихотворения.
У автора заметно преклонение перед религиозными культами:

Джандетинги джаханим этсенг,
Джашарынг, кюеринг да джаханимде.

Какая необходимость пугать кого-то ужасами ада? Это проповедь муллы, а где же поэт, который должен убеждать людей беречь природу силой поэтического слова? Он должен, опираясь на наши нравственные принципы, пользоваться другими формами и методами.
На 34 странице рукописи в стихотворении ?Эки сагьыш? встречается строка: ?файгьамбар джуууннган сют кёлча бир кёл?. Для автора символом высшей степени нравственной чистоты является озеро, где купался пророк. Это, по крайней мере, звучит странно. Религиозное настроение, дух присутствуют во многих стихотворениях:

Сен келтирген таулу китаблагъа
Тау башлагьача алай къууандым.
Алай къууаннган болур Меккягьа
Баргьан дин ахлусу, окъуй Къуранын

Странно, что автор для сравнения высшей своей радости, получив книги любимых авторов, ничего другого не нашел.

Автор часто берется за мироваые проблемы. Конечно, здесь он ударяется в крайность, теряя чувство скромности:

Мен болсам эди джаратхан дунияны,
Кёб затын башхаракь этеригем аны.
Алай а, мен тюл эсем да джаратхан дунияны,
Кесим излегенча этерикме аны!

Самые великие светила мировой поэзии не смогли переделать мир. Не могут взять на себя такую миссию, наоборот, они от скромности стесняются именовать себя поэтами. Приведу несколько строк из одной статьи, опубликованной несколько лет назад в ?Литгазете?:
?Майя Борисова как-то вспоминала, что во время традиционной встречи в югославском городе Струге переживал гнетущую неловкость один из значительнейших поэтов нашего времени Кайсын Кулиев
? Не представляю себе, ? жаловался он вечером, как я произнесу во время выступления ?мы ? поэты!?. Я никогда не именую себя поэтом. Разве можно сказать: ?Я ? поэт!?, ?Я ? стихотворец! ...?
Так говорит действительно великий поэт Кайсын Кулиев, а автор одной маленькой книжки, изданной на карачаевском языке, Билял Лайпанов заявляет:

Джашайма. Джашайдыла ма менде
Ишчи да, философ да, поэт да.

Рукопись данная местами говорит о том, что автор порой не понимает самой сути поэзии, значения искусства слова:
?Эки итча улуйдула эки кёзюм?, ?Аллах къыйынлы джаратхан бир джан?, ?меджисууну заманында адамча, табынырым келди бир кюн терекге?.
Список таких строк можно было бы продолжить, но из-за неимения времени и возможности я называю только отдельные.
Как видно, рукопись страдает от идейных и художественных недостатков. На мой взгляд, первая книжка Лайпанова была намного лучше, чем рукопись ?Тополя?.

12 января 1982 г.
Назир Хубиев
Sabr 27.09.2011 16:14:56
Отзыв Кайсына Кулиева на рукопись Билала Лайпанова ?Тополя?

БИЛАЛ ЛАЙПАНОВ ? ПОЭТ!

Внимательно и заботливо относиться к начинающим и молодым писателям ? это долг их старших и опытных собратьев, а также редакционно?издательских работников. Так должно быть в нашей стране. Но так бывает, к сожалению, не всегда. Жаль, что порой и талантливые люди сталкиваются с ледяным холодом равнодушия и непонимания со стороны тех, кто обязан понимать даровитых людей, заботится о них, поощрять их. Насколько мне известно, не избалован вниманием и молодой карачаевский поэт Билал Лайпанов, который уже завершает учебу в Литературном институте.

Я прочитал его довольно объемистую рукопись. Что мне показалось главным? А вот что: Билал Лайпанов ? Поэт! Это мой главный вывод. Он по?настоящему талантлив. И к нему мы обязаны относиться как к таланту, помогать ему, воспитывать его, окрылять своим пониманием и поддержкой.

Маленькое стихотворение, открывающее сборник, сразу же заставляет нас поверить в Лайпанова, в его дарование:

Къалай къутсузду бюгюн кюн,
Джауум да джауады къаллай!
Кёлюнг кюннге ушаб къалмай,
Сен а кюлюучюнгча кюл.

Олсагьат тубан таяр:
Ёзен ? тургъаны кибик,
Суу ? таза, къая ? мийик,
Кюн да къучагьын джаяр.

Тут все хорошо ? и содержание, и форма, образность, выразительность, лаконизм, рифма. Только третью строфу я считаю лишней, скучной, а потому ненужной. Я её и не стал цитировать. Лайпанов написал еще такие строки:

Кемени бир чёбнюча элтген
Тенгиз да багъалыды манга.

Автором таких строк может быть только поэт. Недаровитый человек не найдет такого сопоставления. Билал Лайпанов умеет мыслить, раздумья его о жизни и человеке серьезны, глубоки. Это я увидел во многих стихотворениях. Назову только некоторые из них: ?Эки сагъыш?, ?Мен назмула джазгъан сагъатда?, ?Сагъышла?, ?Адам джюрегинде?. У него встречаются прекрасные рифмы, такие, как ?аркъан ? аркъанг?, ?анга ? ангылай?, ?кескин ? кесинг?, ?къуу-шуу ? къушунг?. О таких вещах я считаю нужным сказать потому, что еще недавно многие карачаевские стихи страдали слабостью формы, а форма, как известно, должна соответствовать содержанию произведения. Это азбучная истина, но мы о ней часто забываем. И в этом смысле Билал Лайпанов делает хорошее дело.

Сказанное вовсе не означает, что рукопись Лайпанова совершенна. Ее необходимо вдумчиво и внимательно отредактировать, кое-что снять; некоторые из стихотворений подсократить, сжать. Это несомненно. У автора встречаются и языковые промахи. Он пишет ?кеч мени?, а надо ?кеч меннге?. У него в данном случае получился как бы малограмотный перевод с русского. На такие вещи надо обратить серьезное внимание.

А главным является то, что эта рукопись станет хорошей книгой, если издатели проявят добрую волю. Это тоже для меня несомненно. Рукопись Лайпанова заслуживает того, чтобы стать книгой. Билал Лайпанов ? Поэт! Это уже мне ясно. А потому я горячо советую издательству выпустить книгу молодого поэта, поддержать его.

8 января 1984 г.
Чегем
Кайсын Кулиев
ШАТ 28.09.2011 08:27:33
Аламат, бу халили барсын хапар.

Sabr 29.09.2011 03:32:41
КЪАЙСЫ ЁМЮРДЕДИ БИЗНИ ПОЭЗИЯ?

1993 джыл декабрны 25-де къарачай газетде басмаланнган ?Поэзиябызны тамбласына къоркъмайма? деген статьясын былай тамамлай эди Байрамукъланы Халимат: ?...Билял бизни литературада ёмюрлюк орнун алгъанды. Аны фахмусу ичине сыйынмай, тёрт джанына джилтинлеча чачырай, джюреклени джарытады, къууандырады. Мен литературагьа кёб джылны къуллукъ этеме, аны тамбласына сагьыш эте билмесем, сора мен кимме? Билялча джазыучу болгьан поэзиябызны тамбласына мен къоркъмайма, ол ёсерикди, кесин кимге да сюйдюрлюкдю...?.

Халимат бу сёзлени джазгъанлы 18 джыл чакълы болады. Андан бери бизни поэзия ёсгенди, алгъа атлагъанды дерча тюлдю. Ёсген, алгъа атлагъан къой, ёле турады дерге боллукъду. Ёлмей да не этерикди ? къорагъан болмаса, къошулгъан джокъду: 50 джылдан джаш бир назмучу джокъду Къарачайда. Джыллары 50 бла 60-ны арасында болгъан джазыучу къауум бла бошалыргъа ушайды къарачай литература.

Насыблы эди Халимат ? поэзиябызны тамбласына къоркъмай эди. Не ючюн десенг ? Халимат ызына айланыб къараса, джетиб келген джазыучу тёлюню кёре эди. Ол тёлю Халиматдан 30-40 джылгъа джаш эди. Аны ючюн къоркъмай эди Халимат поэзиябызны тамбласына.

Мен а къоркъама. Ызыбыздан келген джокъду, алдагъыла уа, бирем-бирем дуниядан кете, тауусула барадыла. Бу халгъа къалай джетдик биз? Ана тилибиз, литературабыз да ёлюм базманда чайкъалыр кюнле къачан, къалай келиб къалдыла бизге? 1990-чы джылладан бери халкъыбызгъа не къыйынлыкъ джетди тилинден, адабиятындан да сууурча?

1943-1957 джыллада халкъыбыз сюргюнде 600 кесек этилиб, Сибирияны бузларында, Азияны къумларында тургъанында да тилсиз, джырсыз болуб къалмагъан эди. Анда туугъанладыла бюгюн джазыучу, назмучу деб айтылгъанла. 1957 джыл Кавказгъа къайытханыбыздан сора, Ата джуртда туугъанладан ? хазна назму джазгъан джокъду. Джуртубузда бизге сюргюнден да бек къыйынлыкъмы джетди? Неди бизге назму джаздырмагъан, тилибизни да унутдургъан? Огъесе, Сталинни заманында тутууланы, сюргюнню къыйынлыгъы эндими джете турады бизге?

Бу соруулагъа джууаб табар эсек а ? джуууукъ тариххе къарайыкъ. 1930-чу джылланы экинчи джарымында бизни эм онглу джазыучуларыбыз, назмучуларбыз тутулгъандыла. Ол тизимде: Акъбайланы Исмайыл, Аппаланы Хасан, Ёртенланы Азрет, Биджиланы Асхат. Тутулмай къалгъанланы да кёбюсю экинчи дуния къазауатда ёлгендиле. Ол тизимде: Къаракетланы Исса, Орусланы Махамет, Борлакъланы Тохтар, Бостанланы Хасан, Байкъулланы Дауут. 1943-чю джыл а сюргюн бютеу къарачай халкъны тюб этерге аз къалгъанды.

Алай а, ибилис къралны зулмусун, къазауатны къыйынлыгъын да ангыларгъа боллукъду. Джюрекни бек джарсытхан, джюрек ангыларгъа унамагъан ? къарачай джазыучуланы бир-бири бла кюрешгенлериди. Бизде литература мийик дараджагъа кёлтюрюлмегени ? адабиятыбызны айныталлыкъ онглу фахмуланы тутмакъда, къазауатда, сюргюнде къырылгъанларындан кёреме. Фахмула бла кюрешиу адет да ? ол заманладан келе болур, эшта. Юлгюге 1937-чи джыл къарачай газетде басмаланнган бир статьяны келтирейик.

Бютеу дунияны пролетарлары, бирлешигиз!
КЪЫЗЫЛ КЪАРАЧАЙ
?156(1406), 22 ноябр 1937 джыл. Микоян-шахар.
ВКП(б)-ни Къарачай обкому бла облисполкомну органыды


КЪАРАЧАЙ ПИСАТЕЛЛЕНИ СОЮЗУНДА КИМЛЕДИЛЕ?*

"Къарачайны революциягъа дери кесини басмасы, джазыучулары болмагьанды. Октябр революцияны кючюнден Къарачайны кесини басмасы, окъууу болду. Ленинни-Сталинни миллет политикасыны тюзлюгю бла джюз джылланы унугъуб, патчахлыкь джолунда эзилиб келген Къарачай миллетде уакь-уакь басдырылыб, тотланыб тургьан фахмула, талантла ачыла башладыла.

Класс джау да бу кёзюуню унутмагьан эди. Аны уу къолу былайгьа да джетген эди. Халкъны джауу, буржуа миллетчи Гюрджю улу кесини джырчысын, биринчи таянчагьы, уллу апендини джашы Ёртен улун Къарачай джазыучуланы башына салгъан эди. Ёртен улу кесине биринчи задачагьа Гюрджю улу бандитни Маурер шпионну махдагьанны сала эди. Ол, ёсюб келген джаш тёлюге, джаш джазыучулагьа, джырчылагъа къаш-баш тюйюб сууутхан болмаса, не аз да болушмай эди.

Ёртен улу кесини Союзуна членнге буржуа миллетчиле, Гюрджю улуну биринчи джакълары Къаракёт улун, Батча улу А-К-ни, Гебен улун алгьан эди. Кёб турмай алагъа Байкъул улу да къошулгьан эди. Бу класс джауланы джыйымдыгъы Гюрджю улуну ышыгъы бла не сюйселе аны этиб тургьандыла.

Ала Къарачайны бюгюннгю джарыкь къууанчлы, насыблы джашауундан, болумну тюрлениуюнден, джаш тёлюню ёсюмюнден, окъуудан, эркинликден, таулу тиширыугъа ачылгъан джолладан, Ленинни-Сталинни партиясыны къадарын-хорламын джазаргъа сюймей эдиле. Ала джашаудагъы кертини джазмай эдиле. Аланы къуру да баш темалары апендиле, попла бола эдиле.

Былай бла талай джыл тайышхандан сора къарачай ?писателлеге? тамадагьа Байкъул улу Дауут тюшдю. Дауут да, Ёртен улуну джолундан джалламагьанды. Ол да аны онг къолу эди. Дауут писателлени союзундан ол бандит шайканы чачалмагъанды. Кеси да алагъа къошулуб, аланы бирлери болгьанды. Байкъулланы Дауут тамадалыкь этиб, халкъны джауу, предатель, бандит Аппа улун биринчи этиб членнге алгьанды. Андан сора класс джауланы Боташланы Абидатны, Биджиланы Асхатны, Эбзеланы Шахарбийни членнге, Орус улу Махаметни кандидатха алгьанды. Орус улу Махаметни не китабы, не сборниги чыкъмагьанды. Аны Устав бла кандидатха алыргьа да болмай эди.

Байкъул улу бла Аппа улу бандит аны къарачай писателлеге къагьытчы этген эдиле. Не ючюн десенг, Орусланы Махамет Аппа улу бандитни биринчи переводчиги эди. Кёб турмайын аны биягьы экиси обллитогьа салгьан эдиле. Байкъул улу бла Аппа улу сюйгенлерин джазыб, Орус улу да лито бериб, басмагъа ийиб къояргъа таб бола эди. Орус улу Махамет кеси кимди? Ол эм ачы класс джауланы такьмакъларыды. Аны Гюрджю улу Первомайскийден рабфакга келтириб, Къаракет улу Исмайыл бла тилин бир этиб, Къаракет улу класс джау да аны, башха ауругьанла бола тургьанлай, законсуз курортха эки айгьа ?солургьа? ийген эди.

Андан къайтханлай, Аппа улуну буйругьу бла Кипкеланы М. аны редакциягьа алгьан эди. Редакцияда Орус улу Махамет, белгили акъ офицерни къызы - буржуа миллетчи Орусланы Аминада сау 3 айны джашагъанды. Орус улу М. Гюрджю улу джауну махдаб, джыр джазгъанлай, Гюрджю улун разоблачон болгъанын эшитиб, джырны джыртханды. Махамет Аппа улуну биринчи переводчиги эди. Ол литода ишлегенинде да Аппа улуну ?Къара кюбюрюн? газетде чыгъарыргъа эркинлик бериб тургьанды. Ол джаш джазыучуланы, джазаргьа тырмашханланы сууутуб, артха ыхдырыб, тыяргьа кюреше эди. Быллай ачы класс джау, комсомолдан контрреволюцион сёзлери ючюн къысталгъан Байкъул улуну биринчи къагьытчысы эди.

Къарачайны писателлери кимле болгьанларына, ала не ишлегенлерине, не бла кюрешгенлерине киши эс бёлмей эди. Алай бла класс джауланы бетсиз джыйымдыгъы, кеслерине писателле атаб: Ертенланы Азрет, Къаракетланы Исса, Аппаланы Хасан, Гебенланы Гемма, Батчаланы А-Керим, Боташланы Абидат, Биджиланы Асхат, Байкъулланы Дауут, Орусланы Махамет, Гербек улу А-Солтан класс джау бла тиллерин бир этиб, бир джырларын талай кере чыгьарыб, Орусдан къарачай тилге терсине кёчюрюб, законсуз, джюзле, мингле бла ачхала алыб тургьандыла.. Ол къауум Къарачайны белгили халкь джырчысы Семенланы Исмайылны бу арт джыллагьа дери кёрмегенча, билмегенча этиб тургъандыла. Аны быйылгъа дери писателлени союзларына алмагъандыла. Ол джыйымдыкь къауум джаш тёлюге, литературагъа талпыгъанлагъа джол бермегендиле. Аланы не джаны бла да чырмаргъа, тыяргьа излегендиле. Халкъны эсин политикадан башха джары бурургъа кюрешгендиле.

Барыбызны да, артыкь да джаш тёлюню борчу: аланы джазгъанларын окъуучуланы арасындан къурутургьа, ёсюб келген джаш тёлюге, литературагьа тырмашханлагьа болушуб, энтда ол класс джаула ачыкъламагьан фахмуланы, талантланы ачыб, миллет тюрсюнлю социалист магъаналы культурагъа эркин джол бериргеди.

Област организацияла къарачайны писателлерини ишлерине, къалай эмда не зат джазгьанларына къараргъа, эс бёлюрге керекдиле". (*Статья газетде басмаланнганыча бериледи).

************************************************** ***********

Бу статьяны былайгъа салгъаным ? кетген заманланы чучхуб, къазыб ? кимни болса да уялтыргъа излегенликден тюлдю. Башында айтханымча, бизни халкъны поэтсиз, поэзиясыз къоя тургъан къыйынлыкъны тамырын табаргъа излейме. Ол затны тинтиу а ? 1930-чу джыллагъа келтиреди. 1930-чу джыллада тамыр ийген палах, 1990-чы джыллада совет кърал чачылыб кетгинчи, бизни культураны, адабиятны бойнундан, аягъындан да алыб, джюрюмезча этиб тургъанды. Алай а, аллай болумда да, Къайсын поэзия, литература къаллай болургъа кереклисин кеси ангылагъан бла къалмай, башхалагъа да ангылата билгенди, Малкъарны адабиятын ёрге кёлтюргенди.

Бизде уа, джазыучуланы област организациясына 20 джыл чакълы бир заманны башчылыкъ этген ? ол башында статьяны джазгъан адам болгъанды. Ол адам а ? литератураны суратлау кючюне, джашаугъа кертилигине тюл ? совет, коммунист эмда таша органланы кёзлери бла къараб, алагъа джараулу къурагъанды адабият процессни да. Алай бла, совет кърал оюлгъунчу, 20 джылны узагъына, бизни литературабыз тыйыншлысыча айныялмагъанды. Кърал оюлгъанлы уа, халкъ ? джан, къарын къайгъылыды.

1930-чу джыллада джазылгъан ?Къарачай писателлени союзунда кимледиле?? деген статья да, 1980-чи джыллада ?Когда отсутствует чувство ответственности? деген рецензия да ? араларын ёмюр джарым айырса да ? бир кюн джазылгъанчадыла.

Рецензент Билалны ?Бусакъла? къол джазмасында быллай ?палахланы? табады: 1.бир-бир назмуларыны темаларыны абстракт кемликлери барды; 2.класс (сыныф) кёзден къаралмайды; 3.идея джангылычлары эмда диннге баш ургъаны эсленеди авторну; 4.назму джазыуну джорукълары сакъланмайдыла; 5.марда эмда джууаблылыкъ джокъду.

1980-чи джыллада да, къарачай джазыучуланы хазна къалмай барысы джыйылыб, бу рецензияны къабыл этген эселе ? ол неге шагъатлыкъ этеди? Ол а ? бизни адабиятыбыз, адабиятчыларыбыз да алкъын 1930-чу джылладан кеталмагъанларын кёргюзтген затды.

Джангы, бир кючлю, эркин ангылы бир фахму келир деб да ышанырча тюлдю. Ана тилибизде джазгъан хазна джокъду. Джазгъан къой, окъугъанла да бармакъ бла санарчадыла. Тамбла бизни адабиятны не сакълагъанын айтыр ючюн, билгич болургъа керек тюлдю.
Sabr 29.09.2011 03:49:42
Борис КОРКМАЗОВ

?АНА ТИЛНИ КЪОРЛУГЪУСА...?
(Размышление о поэзии Билала Лайпанова)

?Аны джыр хазнасына
Былай деселе керек:
Къарачайны Къадау Ташы
Не да ? Джуртда Джангыз Терек?.


В современной карачаевской литературе творчество Билала Лайпанова стоит особняком. К сожалению, его поэтическая муза в наши дни как Одинокое Дерево Родины, ибо нет сейчас у нас мастеров слова равных ему по таланту и, как всегда, мало людей, которые способны понять и оценить необычайный дар. Что ж, в таком случае пусть это будет одиночеством чистого и мощного потока, бьющего из глубины культуры и языка своего народа, к которому так хочется припасть сегодняшнему читателю, испытывающему жажду по настоящей поэзии.

Действительно глубокая и талантливая поэзия не может появиться в результате простого составления лексико-синтаксических конструкций, чем ограничивается большинство современных рифмоплетов в своих стихотворных упражнениях. Настоящее поэтическое творчество, к которому мы, без всякого сомнения, относим произведения автора этой книги, рождается в душе поэта как таинство и лишь потом оформляется в языковую форму, превращаясь в строки и строфы.

Древо Поэзии Билала Лайпанова напоминает Джуртда Джангыз Терек (в буквальном переводе на русский язык - ?Единственное Древо Отчизны?), карачаевский вариант знаменитого ?Древа жизни? или ?Мирового Древа?, имеющегося в мифологии и фольклоре всех народов планеты, и выглядит таким же сильным, гордым и одиноким, просто в силу величины данного Богом таланта и замечательной укорененности в почве родного языка, которым поэт владеет блестяще.

Джуртда Джангыз Терек не раз пытались уничтожить. Сначала его пытались срубить муллы-невежды, решившие, что этот древний символ будет мешать поклонению единому Богу. Но народ отстоял свое Дерево. Второй раз его рубили коммунисты, чтобы карачаевский народ вычеркнул из национальной памяти изначально присущий всему человечеству архетип и безоглядно поклонялся идолам, изобретенным новой властью.

С Поэтическим Древом Билала Лайпанова ситуация аналогична. Только сначала его ветви и ствол ощутили на себе топоры критиков-коммунистов, признавших творчество поэта не соответствующим принципам социалистического реализма; а после краха советской системы за эти же топоры взялись люди, вообще далекие от какой бы то ни было поэзии - псевдомусульмане, имеющие весьма смутное представление о настоящем исламе, и в силу убогого сознания и недостатка соответствующего религиозного и светского образования услышавшие в шелесте листьев этого Древа языческие песнопения и заклинания... Для кого-то может показаться странным, что творчество единственного крупного на сегодняшний день карачаевского поэта не дает покоя ни безбожникам, ни псевдоверующим; ни шовинистам, ни националистам. Да и некоторые собратья по перу, вопреки творческой солидарности, норовят, кто лист сорвать, кто ветку сломать, а кто-то вообще с корнями вырвать прекрасное поэтическое древо. Загадка такого отношения людей (и ведомств) к поэзии Билала Лайпанова проста, а разгадка ? стара, как мир: творчество настоящего художника никого не оставляет равнодушным - ни друзей, ни врагов. Друзья, как им и положено, радуются успехам любимого поэта, а завистникам не дает покоя гложущий их червь зависти. Значит, с поэзией в данном случае все в порядке ? она настоящая, она талантливая и, главное, она ? ПРАВДИВА! А правда - категория не из приятных. Жить правдой, по правде, а тем более говорить ее вслух и призывать к ней ? удел сильных духом людей. Именно ПРАВДА колет глаза тем, кто находится ?над пропастью во лжи?, и тем, кто и два слова не может нормально связать на родном языке, но считают себя великими, и не оцененными по достоинству писателями или поэтами.

Джуртда Джангыз Терек... Так назвал одну из своих книг Билал Лайпанов, поясняя таким образом суть своего творчества, которое есть попытка философско-поэтического осмысления внутреннего состояния души современного горца, трагической истории карачаевского народа, его надежд и чаяний. В стихах Билала явственно чувствуется космизм и своеобразная импрессионистичность, присущие мировоззрению горцев, в силу их близости к звездам и изрядной доле впечатлительности в характере, сформированном суровыми условиями жизни в окружении прекрасных горных пейзажей. Именно поэтому, Поэтическое Древо Лайпанова, как и Мировое Древо Жизни будет существовать долго, поскольку оно есть не только явление поэзии, но и явление природы.

Поэзии Лайпанова дали высокую оценку такие мастера слова, как Халимат Байрамукова, Фатима Урусбиева, Кайсын Кулиев, Садык Дудов, Олжас Сулейменов, Чингиз Айтматов и список этот можно продолжить.

Но хочется добавить еще несколько слов о месте Билала Лайпанова в карачаевской поэзии. В нашей литературе есть три художника, которые, каждый в свое время, стали новаторами, реформировав ?поэтические нормы и правила? существовавшие до них.

1. Первый - это Исмаил Семенов, который вобрал в себя устное народное творчество ? нартские сказания, предания, песни, а также всю боль и трагедию своего народа в ХХ веке и сумел все это выразить в своих стихах и песнях. Правда, Исмаил опирался не только на культуру своего народа, но и на всю мировую тюрко-мусульманскую культуру, с которой хорошо был знаком благодаря знанию арабского и тюркских языков. Исмаил Семенов для карачаевской литературы имеет такое же значение, как А. С. Пушкин для русской литературы.

2. Второй ? это Мусса Батчаев. Его жизнь безвременно и трагически оборвалась в 80-е годы. Он прекрасно писал на карачаевском и русском языках. Мусса до сих пор остается непревзойденным и как поэт, и как прозаик, и как драматург. Творчество Муссы ? подняло нашу литературу на совершенно новый, более высокий уровень.

3. Третий ? это Билал Лайпанов. ?Большой поэт, совершивший революцию в поэзии горцев? - так сказала о нем писатель и литературовед Назифа Кагиева. С Билала Лайпанова начинается иной отсчет поэтического времени в Карачае. Исследователи и критики карачаевской литературы так определили его место в нашей словесности: ?Поэзия до Лайпанова и после Лайпанова?. По праву, можно сказать, что Лайпанов занимает в карачаевской поэзии такое же место, какое занимает Назым Хикмет в турецкой. А по образности и виртуозности стиха, Билал несомненно сделал шаг вперед, что позволило поэту, переводчику, литературоведу и тюркологу В. Ганиеву так сказать о карачаевском поэте ? ?Он пошел дальше, чем Назым Хикмет?.

Напоследок, необходимо отметить, что какой-то злой рок, преследует гениальных людей Карачая.

Более 40 лет великий Шайыр и Джырчы Исмаил Семенов подвергался гонениям со стороны советских коммунистических властей и спецслужб, и умер в 1981 году, так и не увидев опубликованным ни одно свое стихотворение после 1940-х годов. Истинно народный поэт считался ?врагом народа?. Только в 1990-е годы, его ?Избранное? самостоятельно, по своей инициативе издал другой большой поэт Билал Лайпанов.

Идеологическим преследованиям непрерывно подвергался и Мусса Батчаев, поднявший нашу литературу на мировой уровень. Он трагически погиб в возрасте 43-х лет.

Даже сейчас, в наши дни, продолжает подвергаться замалчиванию и Билал Лайпанов, которого практически выдавили из родного Карачая и перестали печатать в республиканских изданиях с начала 1990-х годов. А он единственный карачаевский поэт, творчество которого могло быть удостоено Государственной премии России, но по вине тех же завистников и недоброжелателей этого не произошло. Поистине, нет пророка в своем Отечестве.

Исмаил Семенов, Мусса Батчаев, Билал Лайпанов... Имена, которые могли бы сделать честь любой литературе. Но на родине, в Карачае, до сих пор ничего не предпринимается, чтобы творчество этих выдающихся личностей стало всеобщим достоянием. Скорей всего, наоборот. И в этом виноваты мы все.

Закончить эти свои беглые наброски хочется стихотворением Альберта Узденова, которое посвящено Билалу Лайпанову.

НАЗМУЧУ БИЛАЛ

Мени ангыламайла,
Иги тынгыламайла
Сёзюме! ? деб, Сен
Джюрегинги бек джарсытма,
?Джангыз Терекме? деб, сытма -
Танырла, ёлсенг.

Ангыларыкъ ангылайды,
Лохбайыракъ тынгылайды,
Сюймегенинг кёб...
Хей, къыйналма, сёзюнг окъду
Джауларынга! Бизде джокъду
Сен сыйыныр кеб!

Бу къралда адет алайды ?
Фахмулуланы талайды...
Фахмулу ёлсе ?
Кеслерине сый излейле,
Терс ишлерин да тюзлейле...
Джюз джыл джаша Сен!

Артларында къал аланы!
Ишле, джашнат джыр къалангы ?
Эсгертменги сал!
Ана тилни къорлугъуса,
Сен тамбланы урлугъуса,
Назмучу Билал!

из книги: "Тетради Добра и Зла" - Москва - 2002
Sabr 30.09.2011 03:20:15
"ДУНИЯ СЕЙИРЛИГИ" атлы ючюнчю китабымдан (1980-1984) назмула


ХИРОСИМА ТЮШ ТЮЛДЮ

Къалапеледе атылгьан садакъ
Тохтатмайды кесини учууун,
Ахырзаманнга джетеди учу.

Тулпар тирейди анга кёкюрегин,
Ол а тешиб аны джюрегин
Барады, сызгьырыб ачы.
Къутулмазса къачыб.

Джуртунгу ташлаб аумазса таудан,
Джалыныб да къалмазса джаудан.
Садакъ ? Къара Кюнню къара таягьы.

Мен а барама сыртны,
Сыртыма кёлтюрюб джулдузлу кёкню,
Къучакъгьа джыйыб гюллерин джерни,
Тылпыуум кебдире чыкъны.

Алайына ? тиеди садакъ:
Гюлле буруладыла кюлге,
Джулдузла батадыла кёлге,
Ахырзаман келеди джерге.

...Уянама къара тер басыб.
Къарайма кёз алмай Айгьа.
Тюшден къоркъгьан тюлмюдю джазыкъ?
Хиросима тюш тюлдю, айхай!...

АДАМ ТУРНА ТЮЛДЮ

Адам турна тюлдю,
Джайны ызындан айланырча.
Ёзге анга да керекди джылыу,
Адамгьа, адамлыкъгьа ийнанырча.

Шорбат чыпчыкъ да тюлдю адам,
Анга керекди дунияны кёрюрге.
Адамдан сора билмейди бир джан
Тюшеригин бир кюн ёлюрге.

Къыйынлыкъ ? къыйынлыкъны келлигин билгенимдеди,
Келгенни кетерин, кетгенни келмезин билгенимдеди.
Бек багъалатханынг бюгюн биргенгеди,
Тамбла уа? Анга кёре башха къайгьы неди?

Къыйынлыкъ ? къыйынлыкъны келлигин билгенимдеди,
Къыйынлыкъ ? анга мадар билмегенимдеди.
Къыйынлыкъ ? эки дунияны бирине бегиялмагьандады,
Къыйынлыкъ ? кетгенни белги иялмагьанындады.

Къыйынды, ачыды адамны къадары.
Къайытмайды киши баргьан болмаса ары.
Джангыз сагьаябыз аланы тюшде кёрюб,
Турабыз кесибиз да алагьа сынла кибик.

КЮНЮБЮЗ БОЛМАЗ КЪАРАНГЫ

Ата-бабам, джолгъа атланса,
Кесин урушхача бегитиб чыкъгъанды.
Не джау киргенде, не кюз биченде
Къылыч ура алай чыныкъгьанды.

Къарачайлыла!
Тойларыбыз зынгырдатыучу къаяланы
Къаныбыз къызарта, азмы ёлгенбиз.
Къанлы джауу болсакъ да къайгьыланы,
Тынчлыкъ а кёрмей джашай келгенбиз.

Алай а, не къыйынлыкъла кёре келсек да,
Бир кишиге салмагьанбыз бой.
Таула сын болурча кишилик этелгенбиз,
Джулдузланы тебсетирча ? той.

Бизни кюнюбюз болмаз къарангы,
Джауну джюреги болгьанлыкъгьа къара.
Саула къой эсенг, таб сын ташла
Сюеледиле джулдузлагьа къараб.

СЮРГЮНДЕ КЪАРАЧАЙ ДЖАШЧЫКЪ БЛА
АНАСЫНЫ УШАКЪЛАРЫНДАН


(Сойкъырымны-сюргюнню къуру ал эки джылында (1943-1945) огъуна, акъыл-балыкъ болмагъан 22 минг къарачай сабий къырылгъанды).

- Ання ач болгъанма...
- Эркишиге ач болгъанма деген айыбды.
- Анам, мен уллу болгьанма да?
- Хоу, балам.
- Бек уллу болсам Къарачайгьа кетербиз да?
- Хоу, балам.
- Анам, Минги Тау къаллайды?
- Тюени сыртына ушайды, балам.
- Биз аны къачан кёрлюкбюз?
- Кёрлюкбюз дегенлей турсакъ, балам.
- Анам, бу къашыкъчыкъланы не этерикбиз?
- Кавказгьа барсакъ бал ашарыкъбыз, балам.
- Бал анда, къашыкъла мында...
Алай нек болгьанды, анам?
- .................................................. ...............................
- Анам, гитчечикле ёлмейдиле да,
Мен ёллюк тюлме да?
- Хоу, балам...
- Анам, атам а нек къайытмайды?
- .................................................. ................................
- Биз а къайтырыкъбызмы?
- (Ёлмесек, Аллах, сен джазыкъсын)
Къайытырыкъбыз, балам, къайытырыкъбыз.
- Къачан?
- Сен уллу болсанг...
- Ання, ач болгьанма.
Sabr 30.09.2011 03:36:21
АДАМ КЮЧЛЮДЮ

Нечик къарыусуз адамчыкъма мен,
Азгьа да кёб къыйнагъан кесими.
Кёбге да аз къууана билген,
Ач ачыугьа талатыб джюрегими.

Алай а, билмем алдай а:
Умутну ашы да кёбдю,
Булутну башы да ? кёкдю,
Джерни джашнары алдады.

Бир Муссагьа бир фыргьауун
Табыла келсе да дунияда,
Болмаз джашауну къаргьауум ?
Адам кючлюдю элиядан.

ДЖЮРЕК БЛА КЪАМА

Онг джанымдан сол джаным аууруракъды,
Сол джанымда ? джюрек, дунияны къайгьысындан толу.
Онг джанымдан сол джаным дженгилирекди,
Сол джанымда ? джюрек, дунияны иги умутундан къанатлы.

Алай а ? къаманы да келгендиле джюрюте
Сол джанларында.
Джюрек а аны башындан къараб тургьанды.

Энтда киши этмесин умут,
Сауутну джюрекден ёрге тутаргьа,
Къаманы джюрекге чанчаргьа,
Джулдузну ышаннга салыб, къара атаргьа.

Боллукъ тюлдю алай.
Турлукъдула джулдузла, Ай.
Адам джюреги да
Кёк бла Джерни арасында джашнай...

ПОЭЗИЯ ЁЛМЕЗ

Акъ сёз, джашайса хайырынг джугъа,
Бизге таянчакъ, къанат да бола.
Тураса, кёзлеча, кёзлеуча ачыкъ.
Къабланама сеннге джюрегим ачыб,
Джюрегими да ачыб:
Кёреме кесими алгьындан кескин,
Файгьамбар тюл эсем да, мен да тюл мискин.
Гитче эсе да фахмум,
Гулоч таякъгъа таянмаз назмум.

Мени поэзиям ? Хакъ бла адам.
Иги джора этеме андан:
Дуниягьа ахырзаман келмез.
Поэт ёлюр, поэзия ёлмез!

ТАРТ ЧАЛКЪЫНЫ

?Тарт чалкъыны, тарт,- деди къарт,-
Кес хансны аягьындан.
Топракъда чиририк санланы
Не хайыр аягьандан?.

Чам этгенде алай чам этди,
Мен кюлдюм бургъунчу къарным.
Гырмык ургьанда уа алай урду,
Гебенден тартыб чыгьаралмай къалдым.

Кырдыкны джашиллиги чабхан эди кёкге,
Къартны берекети ? биченликге.
Мен ол къартча чалкъычы болалмам,
Къайнагьан айранны ичгенликге.

Дуниягьа белгили болмасын аты,
Ол эсине да келмейди аны.
Мангылайларындан терлерин атыб,
Ишлегенледе кёбдю адамлыкъ.

Бегимеклик да уллуду алада
Джашаугьа, ишге, игиликге.
Биз кетсек да башхала ишлерле деб,
Арытадыла ташын биченликни.

Джашау деген гюллю, сейир джерни
Арта аман хансын, ташларын,
Бу дунияда халал джашарым келди,
Ол таулуча, къарт таулуча джашарым.

КЪАР ХУРТДАГЫ

Къар хуртдагы къабыргьада ?
Огьурсуз къышны къалгьан-булгьаны
Кебиннге чырмалыб тургьанча...
Боранлы къышдан къалгьан олду энди.
Джазыкъсыннган огьуна этдим.
Къар хуртдагы къабыргьада...

БИЛЕМЕ

Билеме: ёллюкме джашлай,
Кёрюб болмасам да ёлюмню.
Джюреклери тынчла, джууашла
Джашаучандыла узакъ ёмюрню.

Джюз джыл джашагьан билмейме поэт,
Аны ючюн болмазма кёлсюз.
Къалюбалада джашагьан нартны да
Нарт сёзю ? ёлюмсюз.

СЁЗ ? КЪАНАТЛЫ

Къанатлылагьа бералмайма тилими,
Сёлешдириб, алагъа тынгыларча.
Ала да бералмайдыла къанатларын,
Ала кибик мен да бир учарча.
Сёз а ? къанатлы...

"ХАРС" ДЕБ...

"Тарс" деб, къара джюреги атылгъанында,
"Харс" деб, джангызгъа барды азатланнган джаны.
Sabr 30.09.2011 03:49:56
КЁЛЮМ ТЕНГИЗГЕ БУРУЛГЪАН КЁЗЮУ

Къыз келеди чыгьа тенгизден,
Тенгиз келеди аны ашыра.
Аллына ёте да бетине къарай,
Бутларына, белине чырмала,
Ийнакъланнган къыз кюле-ышара...

Къыз тенгизде джюзгенлигине
Тенгиз аны азсынады.
Ызын ба эте юзмезде,
Ызындан къараб ахсынады...

Тенгизни чексиз термилиуюне
Адамдан толу джагьа да ? шагьат.
Кёлюм тенгизге бурулгьан кёзюу ?
Сен къол силке ташайгъан сагьат.

БУЛУТ


Ичин тёге сёлешеди булут,
Джер бёлмей тынгылайды анга.
Ол булутха болады асыу.
Зуккочук эте, шошаяды кёк.
Кюн тиеди.
Ичин тёкген къара булут
Дженгиллениб, джарыб,
Акъ булутлагьа къошула болур.

ДЖАШЫРТЫН КЪАБХАН ИТ

Мах, мах деб чакъырдым ёлюмню,
Бир кюн джашаудан эригиб,
Ол а ? джашарым келгенде келди,
О ёлюм ? джашыртын къабхан ит!

КЪАЛАЙДЫ ЭКЕН?

Таза тау суу.
Джашил джагьа.
Игиди кюн.
Джагьагьа атылгъан чабакъгьа уа
Къалайды экен?

ДЖАУ, ДЖАНГУР

Джайгьы чилле кюйдюрюб бетин
Джерни ушатханды отха.
Умут булут, огьур джауум бол да,
Джашлыкъны бир къайтарчы артха.

Бол, джангур, джылы да, джангы да,
Къартайгьанны къайтар кийик саулугьун.
Джукъланнган сезимлени джангыдан джандыр да,
Джайгьа бир къысдыр джазгьы джаулугъун.

Джау, джангур, сюймекликча джау,
Термилген джерни бир сугьар.
Джангыз кечеге кырдык чыгьар
Минг шукур дей сеннге, минг махтау.

Джау, джангур, сау кечени джау,
Элия да кёкде ташсынмаз.
Эртден бла джай бир ариу кёрюннюкдю
Джазгьы джаулукъчугъу бла башында.

КИМ ЮЧЮН?

Кечени къара бармакълары
Акъ имбашларынгда сени ?
Олду шашдыргьан мени.

Тангны акъ бармакълары
Къара чачынгда сени ?
Къартаймаз ачыуум мени.

Мени уа къол аязымда ?
Сюймеклик аязында,
Джулдузла джилтинлей джюрегим,
Ким ючюн джанады да?!

ЭШМЕЛЕРИНГИ КЕСДИНГ...

Эки эшменге ушатыб
Экитизгинлерими эшдим.
Сен ? эшмелеринги кесдинг...
Назму тизгинлерим къалдыла
Эшмелеринге сын ташла кибик...

КЪАРА КЮННЮ АКЪЛЫГЪЫ

Мен, ол, сен ?
Адам инсанла.
Мен ёлсем,
Артха къалгьанла

Асырарла мени
Келген адетдеча.
Ол затха да
Къууанама ненча.

Асырар адамым,
Асыралыр джерим ?
Къара кюнню
Акълыгьыды ол.

Бушуу кюнню
Къууанчыды ол.
Къайгьысыз бол, джюрек,
Къайгьысыз бол.

Биз таукел къарайбыз
Эм ачы кюннге.
Бек уллу насыбды
Ол да, билгеннге.

КЁРГЕНМИСИЗ?

Бир къанатлы къанатлы кёргенмисиз...
Хай-хаймы?
Джангыз джагъалы суу кёргенмисиз,
Огъаймы?
Джангызлыкъ кемире тургьан джюрегиме
Къарагъыз сора...
Sabr 30.09.2011 03:54:09
ДЖАНГЫДАН ДЖАША

"Джангыдан башласам джашаб,
Башхаракъ тюрлю джашарыкъ эдим".
Джангыдан башлагьанса джашаб...
Джашынгда... къызынгда... туудугъунгда...
Башхаракъ тюрлю джаша.

ЭКИ ДЖЮРЕКЛИ АДАМЛА

Мени эки джюрегим барды:
Бири джюрек болуучу,
Бири да акъыл болуучу джерде.
...Поэтле ? эки джюрекли адамладыла.

УУЛУСА, ДЖАУУМ, АЛАЙ А...

Уулу уа, джауум, уулуса,
Алай а, къалай улурса,
Ууунгдан да дарман эте
Билгеними эшитсенг.

КЪЫЛЫЧ

Кюз биченликге ургъандыла къылыч,
Келген джаугьа кёлтюргендиле къылыч,
Терезеге, эшикге да салгьандыла къылыч.

Ариу сюеклиге айтхандыла: къылыч,
Ётгюр уланнга айтхандыла: къылыч,
Сабийге сюйюб атагьандыла: Къылыч.

Джазгьы кюнде сууурулгьан да ? джанкъылыч,
Бир юй болгьанлагъа да дегендиле: къынын табды къылыч.
Мен билмеген болур дагьыда талай "къылыч"...
Ата-бабаланы джашаулары болмагъанды тынч.

КЪАЛАЙ БОЛАЙЫКЪ АЗАТ

Дуния ? джашау бла ёлюмден согьулгьан бир зат:
Къайгьыладан къалай болайыкъ азат.

СЮЕМЕ

Сакъалымы сюеме артыкъ
Ёлгенимден сора да бир кесек ёсери ючюн...
Sabr 30.09.2011 04:02:29
МУССАГЪА

Мусса бек фахмулу эди,
Ёлюм анга къарарыкъ болса.
Шыбыланы юйю къуруйму эди,
Фахмуну джауларын урса.

Не болса да игиге болады:
Къара кючле джаудула анга.
Ёмюрю элиядан бугьуб,
Джибимеген джауумлада
Аны ангылаяллыкъ да болмаз.

Элия элге джетерин,
Башханы сакъат этерин
Сюймей эсенг а?
Халкъ къайгьысы джюрегинги ашай,
Кесинг ючюн а билмей эсенг а джашай,
Билмей эсенг а?

Кёлюнг Адамгьа, Аламгьа да ачыкъ.
Джюрегинг джерде болгьаннга ачыб,
"Ёмюрню дауун" айтала эсе уа?

...Да кетди. Гюнахы къурусун.
Аз джашаса да баш болалгьан,
Саулай халкъына джаш болалгьан
Мусса, Батчаланы Хаджи-Кишини джашы.

Поэтлик хадж къылыныр анга,
Ёмюрлюк джыр айтылыр анга.
...Елюмсюз эталмаса да дунияны,
Мусса биргесине алыб кеталды
Бир кесегин хатерсиз элияны.
1982 джыл, июлну 14
Sabr 01.10.2011 04:20:39
"ДЖАНГЫ АЙ бла ДЖУЛДУЗ" (1989-1993) китабымдан назмула

БЕГИМЕКЛИК

1
Шыйых болгьанынгы биле эсенг,
Фыргьауун дегенликлерине къулакълама.
Абдез тау суудан ала эсенг,
Намаз да таугьа айланыб къыл:
Джашауунгдан айырылсанг да,
Айырылмазса ийманынгдан.

2
Экибиз да тау суудан алгьанбыз абдез:
Мен суу туугьан таугьа айланыб къылама намаз.
Сен суу ашыкъгъан тенгизге айланыб этесе намаз.
Тейри уа башыбыздан къараб турады.

ЭРКИНЛИК БАШЛАНАДЫ ЭР-ДЕН

Эркинликмиди туудургъан эрлени,
Эрлемидиле болдургьан эркинликни?
Алай, алай да болур, ёзге,
"Эркинлик" деген сёз башланады "Эр"-ден.

БИЛСЕ ЭДИ

Меннге баш уралла деб турады намазлыкъ.
Аллахха баш ургьанларын билсе эди ол...

ИЙНАНА БОЛУРМУ?

Кийикни атды.
Джетди да бойнун тартды.
Этин ашады. Терисин а ?
Намазлыкъ этди. Керти
Аллахха ийнана болурму ол?

КЪАРАКЕТЛАНЫ ИССАНЫ ЭСГЕРЕ


Къазакъ бёрюча джангызлыкъгьа юрендим.
Кёб закийге къатын болгъан,
Барысындан къызлай къалгьан
Поэзиягьа юйлендим.

КЕТДИ ДЖАШАУ, КЕТДИ

Бир ариу къызны
Кийими къолунгда къалыб,
Кеси сыбдырылыб кетгенча,
Кетеди джашау,
Кетеди джашау,
Кетеди.

Къараб къаласа аны ызындан...
Акь маралгьа ушаш ол джалан тиширыуну
Кём-кёк сууну джашил джагъасы бла
Кете баргьаны, узая баргьаны;
Аны туу санларында
Аллай бир ауурлукъ эмда дженгиллик.

Ол сыйдам, ариу санланы
Сыларгьа тюшген эди насыб
Бир кече. Эртден бла уа,
Тыялгьанмы этерик эдинг,
Турду да кетди.

Сеннге къалгьаны
Не чач тюйреуючю, не къол джаулугьу
Дегенча, бир унутхан заты,
Эсге тюшюрюуле,
Эмда
Юйюнге, джюрегинге сыйынмаз
Бир мыдахлыкъ.

...Сени аллынга къараб,
Бюсюреусюз
Къучакъ джая эдим тюнене.

Энди уа ?
Джаным чыгьаргьа джете,
Къолларымы узатыргьа да болалмай,
Ызынгдан къараб турама.

Нечик ариу, нечик татлы
Тиширыу эди джашау...

Сени былай терк кетеринги билсем,
Сени былай этеринги билсем,
Не кюн, не кече
Бермез эдим тынгы,
Билмез эдим тынгы.

Ай медет, кетди джашау...
Кетди.
Sabr 01.10.2011 04:32:53
КЪУУАНЫР ЭСЕ УА КЪАРАЧАЙЛЫ

Аламла иеси къараса бери
Кёрюр эди: джелимауузла тутуб Кюнюн, Айын,
Бир тюз малчысындан инаралына дери
Джюреги джарылыб ёлгенин къарачайлы.

Джюреги джарылыб ёледи къарачайлы...
Джуртун табханында да тюзлюгюн табмай,
Джерине, тилине эркинлиги болмай,
Джюреги джарылыб ёледи къарачайлы.

Ишде, сермешде да джигитлик кёргюзюб,
Аны ючюн а сыйын, къыйынын да табмай,
Бюгюн-бюгече да ат-бет аталыб,
Джюреги джарылыб ёледи къарачайлы.

Хакъы тас болгьанына турса да тёзюб,
Халкълыгьы тас бола баргьанын кёрюб,
Тёзалмайды. Тёзмей да болмайды.
Джюреги джарылыб ёледи къарачайлы.

...Алай а башха заманла келдиле:
Джелимауузладан къутулуб Кюню, Айы,
Бурун кибик къраллыгьын табыб,
Халкълыгъын сакълаялыр эсе уа къарачайлы.
05.09.1989 джыл.

ЭРКИНЛИКГЕ ЭЛТИР ЮЧЮН ДЖОЛ

Элия урургъа ёчдю былайын,
Алай а, эркинлик кёбдю былайда.
Элиягьа чыдар кюч да болайым,
Чыдаялмай, дюккюч болуб да къалайым,
Ёзге терсликге, терсге тартмам орайда ?
Джаным кёкге джууукъду мийикде, былайда.

Чыбыкълагьа джыйылгьан элия,
Быргьылагьа къуюлгьан къобан,
Фыргьауун мени да сизге къошаргьа изледи,
Къабха, масхабха джыяргъа изледи,
Алай а, мен кютю болургьа унамам.

Ибилис мени къылларгъа, къулларгьа,
Аллахха, адамгьа къаршчы ууларгьа
Умут этди ? алдаб да, къыйнаб да.
Мен уруб аны бир кёзюн алдым.
Кёрдюм дунияда бузлаб да, къайнаб да ?
Муратыма уа джетелмей къалдым,
Сыйрат кёпюрден да ётелмей къалдым.

Эркин элия, ур, кюйдюр мени,
Къул сезимим, къул сёзюм бар эсе,
Джюрегим ит эсе, зар эсе,
Эркин элия, ур мени, кюйдюр.

Эркин элия, тюш джюрегиме,
Кёз джилтиним, сёз джилтиним бол.
Азат кючюнгю нёгерликге алама
Эркинликге элтир ючюн джол.

БЫЛАЙДЫ КЁЛЮМ

Ненча джылны кюрешдиле халкъ бла,
Аны башсыз, тамырсыз да этерге.
Сибирдиле Салабкагьа, Сибирге,
Ашырдыла Баяутха, къумлагъа,
Къарадыла къарагьанча къуллагъа.

Джуртубузну сыйырыб да кёрдюле,
Халкъны элтиб къум тюзлеге кердиле.
14 джылны ? 1943-ден 1957-ге дери ?
Артыкълыкъ къартджыгьасы бауурубузну ашады,
Джарлы миллет не азабда джашады.

Тюзлюк джетиб ызыбызгьа къайтардыла,
Ёзге аны ючюн къраллыгьыбыз берилмей,
Бузлагьан джюрекле да зримей,
Сау къайытханла да ачыудан къартайдыла.

Бюгюн-бюгече да барады ол кюреш...
Халкъыбыз кёб заманнга чыдармы?
Къарачай деб айтылырча атыбыз,
Бурун кибик къраллыгьын табармы?

Бу акъ къарны къызартырыкъ эсе да, къаным,
Тирменде тартыллыкъ эсе да саным,
Термилиб чыгьарыкъ эсе да джаным,
Таша да, туру да кюреширикме,
Ачыкъ къазауат этерикме,
Ачы къазауат этерикме,
Дин, тин къазауат этерикме

Туугьан джерибизни сыйырыргьа кюрешгенле бла,
Ана тилибизни къурутургьа кюрешгенле бла,
Эски къалаларыбызны ояргьа кюрешгенле бла,
Джаш тёлюбюзню джояргъа кюрешгенле бла.

Не талкъ болурбуз ? не халкъ болурбуз.
Хорлам не ёлюм ? былайды кёлюм.

ДЖАНГЫ АЙ БЛА ДЖУЛДУЗ

Бисмилляхиррахманиррахим!


Джангы Ай бла Джулдуз!
Къойма мени джолсуз,
Къойма бизни джолсуз,
Джангы Ай бла Джулдуз.

Джуртда Терек ? Джангыз.
Джерде Адам ? джангыз.
Къойма бизни джангыз,
Джангы Ай бла джулдуз.

Гюнахлагъа батыб
Тура эсек да биз,
Къойма бизни атыб,
Джангы Ай бла Джулдуз.

Къойма дуниясыз,
Къойма ахратсыз.
Тау башындан да къара,
Сын ташымдан да къара.

Къадау ташы джанны,
Джандет ашы джанны ?
Сенденбиз умутлу ?
Джангы Ай бла Джулдуз!

Сизни нюрюгюзден
Кюрен тартханд кёлюм...
Джулдуз сёзюм халкъгъа
Джангы Ай бла кёрюн!

ДЖАШАРЫКЪМЫДЫ КЪАРАЧАЙ?!

Къара кюн да къара Кюннге,
Къара Айгьа: ийнам кетмез,
Ийман кетмез ? Къарачайгьа
Къаргьыш джетмез. Тилек да эт,
Алгьыш да эт. Аман къыш да
Юшюталмагьанды иги сёзню.
Къара къыш да къаралталмагъанды
Минги Тауну. Кишилигибиз
Къаматханды келген джауну.
Тюзлюгюбюз
Хорларыкъды джалгьан дауну.

Иги, аман, бай, джарлы эсе да,
Ариу, эрши, сау, джаралы эсе да,
Мындан сора Къарачай атлы джурт джокъду,
Къобанны тауушундан ариу макъам, джыр джокъду.
Ол фикирди, ол зикирди, кераматды, аманатды ?
Бу джер бизге дунияды, ахыратды.

Ата джуртха беклигибизни сынаргъа сюе,
Джазыу бизге къыйынлыкъланы тургъанды ие.
Ёзге къыйынлыкъладан къутулаллыкъ тюлбюз,
Ёмюрде да эркин солуяллыкъ тюлбюз,
Туугьан джерибизге болмасакъ ие.

Бир къауум хоншу джут эсе, зар эсе да,
Джолубуз ныхыт эсе, тар эсе да,
Нартладан, аланладан бизде бир джукъ бар эсе,
Къурарыкъбыз Къарачай деген къралны!

Орта Азияда халкъыбызны къырылгьан джарымы,
Ёлюмден къутулуб, ызына къайытхан джарымына,
Андан, къабырладан, турады къычыра,
Къарачай къраллыгьын табханмыды ызына?

Тутмакъда, азабда къыйналыб ёлгенле,
Джаназысыз, кебинсиз кёрге киргенле,
"Аллах?, ?Къарачай" ахыр сёзлери болгьанла,
Джууаб сакълаб турадыла бизден.

Къраллыгьын табханмыды Къарачай?!
Джерине, тилине эркинмиди Къарачай?!
Джашаймыды, джашарыкъмыды Къарачай?!

Сентябрны 14, 1990 дж.
Sabr 01.10.2011 04:37:32
МЫДАХЛЫКЪ НЕДЕНДИ?

Адам умутунда да джетелмезлик затла бардыла ?
Мыдахлыкъ анданды.
Алай а, джетеллик затыбызгьа да
Джетелмей къалгьаныбыз тюлмюдю
Бютюн къыйнагьан?!

КИМ КЪАЛДЫ?

Батчаланы Дауут афенди да кетди эсе дуниядан,
Эски афендиледен, керти афендиледен
Къарачайда киши къалмады сора.

СОРУУ

Заманынгы ашырмайын бошуна,
Къайытырменг къарт атангы къошуна?

"Й" АЧАР: АКЪ.

Телиден туура хапар
Не да:
Гитче бармакъ да асыуду.
Бешикдеги да айтсын, тюзюн айтсын ансы.
Узун сёзню къысхасы
Не да
Къысханы узун хапары:

Муслиман халкъны атын Къурандача,
Онгдан солгьа окъургъа да боллукъду.
"Къарачай" деген сураны магьанасын
Ахыр файгьамбар ? Къысха "И"?ачар;
"Й" ачар: акъ (= Къарачай).
Sabr 01.10.2011 04:54:19
КЪУУАНЧ

(1990-чы джыл ноябрны 17-де 1412 депутат бютеу алгьыннгы Кьарачай областны джеринден джыйылыб, Кьарачай Республиканы къурауну юсюнден оноу этдиле, бегим алдыла).

Халкъ башын кёлтюрдю:
Къуру ол зат огьуна
Аны иги кесек джауун ёлтюрдю.

БУШУУ

(1990 джыл ноябрны 30. Къарачай-Черкес област Советни сессиясында Къарачай-Черкес республиканы хакьындан оноу этилди. Кьол кёлтюрген 108 депутатдан 40, ноябрны 17-де энчи Кьарачай Республика болсун деб, чёб атханла эдиле, разы болгьанла эдиле. Экибетлилик алайды).

- Кимледиле оноу этгенле бизге?
Халкъ оноугъа тоноу этгенле кимледиле?

1828*, 1943**, 1957-чи*** ДЖЫЛЛАНЫ ЭСГЕ ТЮШЮРГЕН 1990-чы ДЖЫЛ НОЯБРНЫ 30

Ай медет, энтда алдадыла халкъны,
Амантишле бизге этерни этдиле,
Сау дуниягьа кюлкюлюк, бедишлик этдиле.

Къачхы тубан джабды кёзню, къолну,
Къачхы шылпы джибитди кёлню, джолну.
Дженгилде бир амал этмей эсек кесибизге,
Боранлы къыш айланныкъды юсюбюзге.

*1828-чи джыл ноябрны экисинде Орус аскер Хасаука урушда Къарачайны хорлаб, эркин Къарачай къралны къазауат бла кесине къошханды.
**1943-чю джыл ноябрны экисинде Эресейде Къарачайгъа сойкъырым, сюргюн этилгенди.
***1957-чи джыл Къарачай сюргюнден ызына къайтарылгъанды, алай а, къраллыгъын ? алгъыннгы Къарачай областны ызына къураргъа къоймагъандыла. Ёмюрден бери Къарачайгъа душманлыкъ этиб тургъан къабарты къауумгъа къошуб, Къарачай-Черкес област этгендиле. Къарачай бла Черкес бирге джашаялмай, 1926-чы эки областха юлешиннгенин да ?эсге алмагъандыла?. Тили, халиси да бир-бирине келишмеген эки халкъ бирге джашаялмазлыгъын джашау кёргюзте барады. Алай а, халкъланы излемлерин къулакъгъа алмау, бир-бирине юсдюрюу эмда ассимиле этиу импер политика, бюгюннгю Эресейни да миллет политикасы болгъанлай къалады. Ол политиканы кърал амантишлени къоллары бла бардырады.


АЛАН УЛУ КЪАРАЧАЙ

Ташха тийиб, къамаб турмаз чалкъыбыз,
Тау джуртуна ие болур халкъыбыз,
Къайтарылыр, табдырылыр хакъыбыз ?
Аны ючюн кюреширбиз Къарчалай!

1990-чы джыл ноябрны 17-де къанат кердик,
Алан къралыбыз къуралгъан кибик кёрдюк,
Къарачай Джумхуриетге салам бердик,
Джашасын Республика Къарачай!

Алай а, ноябрны отузунчу кюнюнде
Халкъ оноугьа тоноу этдиле кимле?
Сыйыбызны, къыйыныбызны кимле атдыла суугьа?
Темировну* туугьан кюню бла алгьышлаб,
Къарачайны анга кимле этдиле саугьа?

Хубий улу**, Орус улу*** амантишни**** да оздула,
Халкъны ишин джакълар орнуна ? буздула.
Ёзге халкъны кючю сизге джетер,
Кёлтюргенича, сизни тюшюрген да этер.

Тилим деген, джуртум деген ? Адамды.
Башхалагьа къарын джалчы болгьанны,
Халкъын сатыб ашау алыб тургьанны,
Анасындан ичген сютю харамды!

...Ташха тийиб, къамаб турмаз чалкъыбыз,
Тау джуртуна ие болур халкъыбыз,
Къайтарылыр, табдырылыр хакъыбыз,
Джашар, айныр Алан улу Къарачай.

(*Темиров Умар Эреджебовнч ? КПСС-ни обкомуну секретары, черкесли, 1957-чи джылдан бери къарачайлылагъа къаршчы ишлеген душман.
**Хубий улу Владимир Исламович ? облисполкомну тамадасы, Эресейни депутаты, Къарачай Республиканы болдурмаз джанындан кюрешген коммунист.
***Орус улу Азрет Гюргокъаевич ? Эресейни депутаты, "Джамагьат" обществону тамадасы. Антын бузуб, Къарачай Республика болмасын деб кюрешген коммунист.
****Амантиш (Дудаланы Тенгизбий), къабарты ит Атажукин бла бирге, 1828-чи джыл Орус аскерге джол уста болуб келиб, Къарачайны къырдыргъанды, Къарачай къралны тюб этдиргенди).


АШЫКЪМАЙ АШЫГЪЫРГЬА

Файгьамбарла да кетгендиле дуниядан ?
Не этериксе, джорукъ алайды.
Ёзге ?джашма, джашау алдады? деген,
Джангылады, кесин алдайды.

"Умут ? тау башда, аджал ? имбашда",
"Къалгьан ишге къар джауад" ? кёребиз.
Кёргенликге уа, керти ишге джетмей,
Ууакъ къайгъылада ёлебиз.

Къыйынлыкъ ? болджал салгъандан чыгьады,
Кече-кюн демей ишлерге керекди бизге.
Тюз айтасыз, ашыкъгъан суу тенгизге джетмез,
Ёзге ашыкъмагьан суу да ? джетмез тенгизге.

НЕ БЮГЮН, НЕ ЁМЮРДЕ ДА!

Бу бласт бизге кёб зат бергенме дейди,
Алай эсе, айтчы, о бласт,
Къарачай деб аты айтылгъан,
Къайдады област?

Ёзге энди чыкъгъанды Закон,
Аламат Закон, Аллах кёреди.
Кёчюрюлген халкъгъа чачылгьан къраллыгьын
Кърал ызына береди.

Алай а кърал разы болгьанда да,
Оноуну къолгьа алмасакъ,
Сора къаллай миллетбиз да биз,
Къалгьанла тенгли болмасакъ?!

...Базманнга салыннганды халкъны джазыуу,
Джол ачыкъ ? джашаугьа, ёлюмге да.
Къадер кечеча келгенди кёзюу ?
Не бюгюн, не ёмюрде да.

Къартла межгитде тилек этиб,
Джашла уа бирден къобмасакъ ёрге ?
Адет да, сый да, намыс да кетиб,
Ким, не ётгенин кёребиз тёрге.

Хоншула бла излейбиз татлы джашаргьа,
Бир-бирибизге къайырылмай,
Ёзге мадар джокъ, халкъыбызны сакъларгьа,
Джерибиз, чегибиз айырылмай.

Башха мадар джокъ. Энди къарау джокъ
Ол керти ишни этгенден сора.
Чууутлугьа сорчу, нек къурады къралын,
Арадан эки мингджыл да ётгенден сора?!

Эки минг джылны кюрешиб туруб халкъ,
Чачылгьан къралын къурады болмаз ючюн талкъ.
Чууут динине бек. Бек болса алай,
Алан къралын къурар Малкъар-Къарачай.

Бюгюн бизге берилгенди эркинлик:
Энди кёлде къалмай экилик,
Халкъ эсек, оноуну къолгьа аллыкъбыз,
Тюл эсек а ? сюрюу болгьанлай къаллыкъбыз.

Къурулгъанды сууаб-гюнах чегиучю базман.
Келгенди халал-харам айыргьан заман.
Тейри адамы эсенг, ?Хакъ? деген Халкъ эсенг,
"Не бюгюн, не ёмюрде да",- де да,
Айыр, айырт акъны къарадан.

Тойгьан джурт десек, Азияда къаллыгъек,
Аллах берген Къарачай а ? бирди.
Эркин Къарачай демеген бюгюн,
Бизден да тюлдю, ёзден да тюлдю.

Тойгьан джурт десек ? тышында къаллыгъек,
Ата джуртубуз ? нарт-алан джуртубуз ? Къарачай а бирди.
Къарачай Республика демеген бюгюн,
Къарачайлы да тюлдю, муслиман да тюлдю!

апрелни 26, 1991 джыл
Читают тему (гостей: 1)

Форум  Мобильный | Стационарный