БИЛАЛ ЛАЙПАН. ЁМЮРЛЮКНЮ КЪЫБЫЛА ДЖАНЫНДА

ШАТ 06.09.2011 12:18:45
Билал - Уллу Поэтди. Поэзияны Дуниясында кесини Тоханасы барды.
Бусагъатда Къарачайдан узакъда джашагъанлыгъына, джаны - къаныбла да ДЖУРТУНДАДЫ.
Билал бизге кимди ?
Бу соруугъа джууаб излегенлени, Билалны ПОЭЗИЯСЫН сюйгенлени бу бетге чакъырама.

Сапар Ёзден. Басханстан.
Турна Аууш.

Ответы

Sabr 03.11.2011 05:27:19
АКЪ БАШЛЫГЪЫМ, КЪАРА ДЖАМЧЫМ КЪАРАЧАЙ

Акъ башлыгъым, къара джамчым Къарачай.
Акъ сагъышым, къара къайгъым да Къарачай,
Тутулгъан Тилим, Кюнюм, Айым да Къарачай,
Ачылгъан Тилим, Кюнюм, Айым да Къарачай.

Ата Джурту, Ана тили кёл эте,
Акъ башлыгъы байракълана, къанатлана, джел эте,
Ненча улан кетди урушха, къуралыб.
Ненчасы да къара джамчыгъа чырмалыб,
Къайытды.

Эй акъ башлыкъ, къара джамчы Къарачай.
Акъ башлыгъым, къара джамчым Къарачай.

Акъ умутум, къара булутум да Къарачай.
Джарыкъ кюнюм, къара кюнюм да Къарачай.
Джарылгъан джюрегим, ёлюмсюз джаным да Къарачай.
Ауалым да, ахырым да Къарачай.

Акъ башлыгъым, къара джамчым Къарачай.
ШАТ 03.11.2011 14:12:06
[b]Sabr[/b:

Акъ башлыгъым, къара джамчым Къарачай.
Акъ сагъышым, къара къайгъым да Къарачай,
Тутулгъан Тилим, Кюнюм, Айым да Къарачай,
Ачылгъан Тилим, Кюнюм, Айым да Къарачай.



Тепбеден табаннга ётген сезим.........
Сапар Ёз.
Sabr 04.11.2011 04:36:13
энди ДЖЕТИНЧИ ТОМгъа кёчейик

В настоящую книгу карачаевского писателя Билала Лайпанова ?Джашау, Ёлюм да ? Хакъ? (?и Жизнь, и Смерть ? Справедливы?) вошли:
неопубликованные ранее стихотворения из рукописей ?Джууукълаша Кёк бла Джерге?, ?Турна тауушу джюрекни?, ?Джан?, ?Ышыкъ?, ?Кёрюнюую Ай бла джулдузну?, ?Элиб ? Эл ? Сен?, ?Джаз джабалакъ?, ?Джай чилле?, ?Кюз берекет?, ?Къач шылпы?, ?Къыш къыяма?;
отрывки из романа ?Сынау заманла? (?Время испытаний);
философская притча ?Бёрюле бла итле? (?Волки и собаки?);
Sabr 04.11.2011 04:38:55
КЁКГЕ, ДЖЕРГЕ ДА БОЛГЪАНМА ДЖУУУКЪ

1. КЪАРАНГЫДА ДЖАРЫКЪ

Бата барама джерге,
Къарагъанлай ёрге.
Бирде ташлагъа, бирде джулдузлагъа
Абына, алай джашадым дунияда.

Ай бла джулдуз тартыб чыгъарды да ёрге,
Андан ? мийкден ? къарадым да Джерге,
Бир бек джазыкъсындым Джерни, джердегилени да ?
Адамланы, джаныуарланы, къанатлыланы, тереклени да...

Чексиз къарангы аламны-заманны ичинде
Бир бурху джашил айрымканчыкъ ? Джер. Аны юсюнде,
Тенгизчиле кемедеча не да джюджюле тёбедеча,
Джашау этерге кюрешген дуния бла бир джан,
Джашау ючюн сермешген дуния бла бир джан...

Кёз джашым акъды Джерни юсюне ?
Ауал-ахыр кёрюндю кёзюме.
Болама исси, болама сууукъ ?
Кёкге, Джерге да болгъанма джууукъ.

Болгъанны, боллукъну да кёре,
Къарангыны, джарыкъны да кёре,
Къарангыда джарыкъны да кёре,
Барама кете, узая, ташая,
Къучагъымы ? Кёкге, Джерге, Сизге да ? джая.

Кёкге, Джерге да болгъанма джууукъ.
Кёб сёлешсем да айталмайма джукъ.
Не къарасам да кёралмайма джукъ ?
Къайры кетди къарангыда джарыкъ?!

Джууукълаша Кёкге эмда Джерге,
Керти Сёзню къайтарама кесиме, сизге:
Айырылмайыкъ Келямдан-Китабдан ?
Олду бизге къарангыда ДЖАРЫКЪ.
Sabr 04.11.2011 04:42:07
БИРИНЧИ СЁЗГЕ КЪАЙЫТАМА

Биринчи Сёз келеди-энеди Кёкден.
Къалгъан сёз къошулады Анга джюрекден.
Джалгъан сёз да къошулады алагъа артда...
Хар не да ачыкъды Хакъ бла Халкъгъа.

ётюрюкден Керти алады дертин.
Биринчи Сёз бла ахыр Сёз ? алалла керти.
Ахыр Сёз ал Сёзге къайытады ?
Инсан ?Аллах?, ?Адам? деб, айтады.

Джууукълашсакъ Джерге эм Кёкге ?
Биринчи Сёз кючлейди кёлню-джюрекни.
Ахыр сёз да ал Сёзге келеди,
Адам Аллахын, Анасын эсгереди.

Кёкге къарай ? Джан джуртум дей,
Джерге къарай ? Сан джуртум дей,
Ана тилим, Ата джуртум дей,
Кете барама мен да дуниядан.

Биринчи Сёз келди меннге эниб Кёкден.
Къалгъан сёз къошулду Анга джюрекден.
Кюрешдим сёлешмезге, джазмазгъа да джалгъан.
Къалгъан а, къалгъан ?
Мени къолумда, мени оноуумда тюлдю.

Сёзюмден, кесимден ? къайсыбыз ? ёлюрбюз алгъа?
Билмейме ? башха кюч оноу этеди анга.
Ёлюмсюзлюк излемейме кесиме да,
Ёлюмсюзлюк тилемейме сёзюме да.

Джангыз Халкъ дертин ала билейик,
Хакъ Керти ючюн джашайыкъ, ёлейик.
Джашасын Халкъым Джуртунда дини бла,
Адеби, намысы, адети, тили бла.

Биз да ол затха себеб болалсакъ,
Къаладжюк, чалкъы, сенек болалсакъ,
Таш, Терек тюл ? таш, терек болалсакъ,
Къалача, къалкъанча, къаламча керек болалсакъ,
Алгъышча, тилекча, дуача керек болалсакъ,
Къуранча тюл ? бир иги, халал, акъ сёзча керек болалсакъ,
Къобанча тюл ? бир таза, халал къара сууча керек болалсакъ,
Адамны, Халкъны ёлюмсюзлюгюне аз да себеб болалсакъ ?
Ол насыб озуб джетерикди бизге,
Ол насыб тенгди ёлюмсюзлюкге.

Ахыр сёзюмде да Биринчи Сёзге къайытама:
?Аллах ? Адам?, ?Хакъ-Халкъ? деб, айтама.

КЁКГЕ, ДЖЕРГЕ ДА БОЛГЪАНМА ДЖУУУКЪ

Кёкге, Джерге да бирча болгъанма джууукъ.
Кече, кюн да бирча ? ачы эм сууукъ.
Джарыкъ дуния артда, алда ? къарангы.
Алай айтырмы таныгъан къараны?!

Бурагъым ёрге, топрагъым джерге
Тарталла. Кёк бла Джерге къойгъанла кериб.
Алай а меннге Эл бла Элиб
Берелле кюч ?
Джашаргъа, ёлюрге, тирилирге да.

Алда да ? джарыкъ. Болама джарыкъ:
Джерге, Кёкге да болгъанма джууукъ;
Сёзюм да Сёзге болгъанды джууукъ;
Ёзюм да Сизге болгъанды джууукъ.

Огъай, юшютюб къоялмаз сууукъ.
Огъай, бузлатыб къоялмаз сууукъ.
Мен Кёк бла Джерге болгъанма джууукъ.
Аллахха, Адамгъа да болгъанма джууукъ.
Sabr 04.11.2011 04:43:40
ТАУБАГЪА КЪАЙЫТА, АЙТАМА

Къуллукъ этерге керегед Хакъгъа,
Мен а къуллукъ этгенме халкъгъа,
Кёк бла Джерни байламагъанды джангкъылычым ?
Олду эм уллу гюнахым, джангылычым.

Хакъдан башланады Халкъ, Эл да ? Элибден.
Хакъ Кертини кеч ангыладым мен.
Къара танымай, джууукълашмай Хакъгъа,
Тюзлюк, Эркинлик келирми халкъгъа?!

Аны ангыламай, джангылгъанбыз биз,
Аны ючюн хорланнганбыз биз.
Хакъгъа таянмаса халкъ,
Тюбге тюшерикди, боллукъду талкъ.

Халкъ джолда тюл, Хакъ джолда баргъанла,
Кеслерин, халкъларын да алалла къутхарлыкъ.

Джууукълаша Кёк бла Джерге,
Терсими, тюзюмю да кескин кёре, биле,
Тышымдан джана, ичимден кюе,
Таубагъа къайыта, айтама халкъгъа:
Мен къуллукъ этерикме джап-джангыз Хакъгъа.
Sabr 04.11.2011 04:47:45
ДЖЕЛ КЪОРКЪУТХАН ТЕРЕКЛЕГЕ КЪАРАЙ

Ставангерде джауады джангур
Къыш да, джай да.
Тенгиз къушла сызгъыралла ачы
Къыш да, джай да.

Кючлю джелле бюге джерге
Тереклени къоймайла турургъа ёрге.
Къынгыр-мынгыр болуб ёселле ала.
Зулму, зорлукъ адамланы да бюгеди алай.

Джуртда адамланы тюшюреме эсге.
Кишини да санамайма терсге.
Джелден башларын сакълар ючюн
Джатыб ёсген, джашагъан тереклени кёре,
Бир кишиге болмайма тёре.

Джангыз зулмугъа-зорлукъгъа чамланама,
Терслик бла сермеширге хазырланама ?
Къызбай, къул сезимлени къурутама, къырама.
Адамланы да азатлыкъ кюрешге чакъырама.

Бауурланыб ёсген чегетни кёре,
Адамгъа, халкъгъа да болмайма тёре.
Джангыз ? кесим ? турургъа кюрешеме ёрге.

Талайыбыз сюелсек ёрге,
Буруу боллукъбуз бораннга, джелге.
Барыбыз да сюелсек а ёрге,
Хорлатмазбыз бораннга, джелге.
Sabr 04.11.2011 04:57:18
МИНГИ ТАУДА АСРАРСЫЗ МЕНИ

Сууаб, гюнах да эталмазча болгъанма,
Тынчайыр акъыл алгъанды джюрек.
Аны билибми учдула Кёкге
Эки имбашымдан эки мёлек?

Кёкде учуб баргъан эки къанатлы,
Не хапар элтесиз Аллахха менден?
Айырылалла джан бла тёнгек ?
Себеб джокъ не Джерден, не Кёкден.

Эки мёлек ? эки къанатлы,
Кюн джарыкъдан да дженгил,
Учуб ташайдыла кёзден, къарамдан ?
Кёзлериме къуюлду ингир.

Эртден бла асрарыкъла мени ?
Алкъын ичимде болур дейме эсим.
Саууму-шаууму да билмейме кесим,
Айтама, кёмюле къарангыгъа:

Бу къарангыдан къутхарыгъыз мени ?
Минги Тауну къарына чырмагъыз мени,
Минги Тауну къарында асрагъыз мени,
Акъ болурча кёрюм.
Акъ болурча кёлюм.

Джаназы да къылдырыгъыз ана тилде,
Джан азыгъы, анг-танг тамызыгъы ? ана тилде,
Халкъ кёлюню къанкъазы ана тилде,
Акъ дунияны ауазы ана тилде,
Акъ таугъа тыйыншлы ана тилде ?
Акъ болурча кёлюм.
Акъ болурча кёрюм.

Миллет байракъны да орнатыгъыз баш джанымда,
Ол тынчлыкъ-рахатлыкъ берирча барс джаныма.
Миллет байракъ чайкъала Минги Тауда,
Миллет орайда тартыла Минги Таудан,
Ол дуния да, бу дуния да акъ кёрюне,
Мен джукъларма Сизге тынгылай, акъ кёрюмде.

Минги таугъа чыгъыб джигит тёлю, джаш тёлю,
Салам берсе, эрир буз кёлюм, таш кёлюм.
Хапар айта турсала халкъдан, джуртдан,
Хапар айта турсала узакъдан, джууукъдан,
Тынчлыкъ-эсенлик хапар айта турсала ?
Къайгъылагъа кючлетмейин эсими,
Насыблыгъа санарыкъма кесими.

Минги таулу Минги джуртунда джашасын,
Минги таулу Минги джуртун джакъласын.
Джашауу, ёлюмю да болсун Минги.
Джазыу ол къауумгъа къошсун мени.
Сын ташымда да болса быллай бир джазыу,
Джаралы джаныма боллукъду асыу:

?Бу шейитди ? ёлгенди дини, тили ючюн,
Джашагъанды, ёлгенди халкъы, джурту ючюн:

Минги таулугъа саналгъанды аны ючюн,
Минги Тауда асралгъанды аны ючюн;
Мёлекле къонуучу, шыйыхла чыгъыучу Акъ тауда, Нюр тауда ?
Минги Тауда асралгъанды аны ючюн;

Мёлекле эниб, шыйыхла чыгъыб, Минги Тауда
Джаназы къылгъанла Анга аны ючюн;
Миллет джигитле, тулпарла да Анга
Зияратха джюрюйле аны ючюн;

Дуа этигиз бу шайыргъа, хаджиге аны ючюн,
Джандет тилегиз бу адамгъа аны ючюн?.
Sabr 04.11.2011 05:05:09
АПРЕЛНИ 12-ДЕ 2005 джыл

?Тейри адамына, Тейри шайырына
Тейри эшигин ача,
Келеди джаз.
Халкъынг-Джуртунг да, туугъан кюнюнг, назмунг да ?
Ёрге къарата, тарта,-
Кёб джашагъыз?,- деб,
Телефон этди Парижден Олжас.

?Къыргъызстан, Къайсын, Кок-Сай, Къарачай...?
Кёб затны эсге тюшюре, сёлешди Брюсселден Чингиз.
Дуниягъа джангыдан туугъанча болдум ?
Кёз аллымда Тау, Тюз эмда Тенгиз.

Мен мында ? Шимал тенгизни джагъасында ?
Къыргъыз таулада, къазах тюзледе баргъанча болдум:
Христиан Европаны тюз арасында
Тюрк дуниягъа джангыдан туудум.

Биз ? Евразияны адамлары, шайырлары...
Бизге Европа, Азия да ? Эл.
Къарачай, Къазахстан, Къыргъызстан,
Ставангер, Париж эмда Брюссел.

Мен ? Нарт ? викингле джуртунда
Манасха, Къабланды-батыргъа да тюбегенча болдум.
Христиан Европаны тюз арасында
Тюрк дуниягъа джангыдан туудум.
Sabr 04.11.2011 05:09:19
ДЖАНЫМ САУЛАЙ ЁЛМЕЗГЕ КЮРЕШЕМЕ

Тебренеди джер, кюкюрейди Кёк,
Аланы да унутдурады джюрек.
Джанымдан, джашаудан да тойгъанма,
Назму джазгъанны да къойгъанма.

Сан джерге кириб, джан Кёкге чыгъыб бара,
Дуния кёзюме кёрюнеди къара.
Адамлары, джулдузлары болса да,
Акъ, джашил айрымканлары болса да,
Дуния кёзюме кёрюнеди къара.

Акъ, джашил айрымканнга ушаса да кёлюм,
Кюеме: Адамгъа, джулдузгъа да келеди ёлюм.
Къарангыгъа батады Алам.
Тауусулады Заман.

Нек келдим дуниягъа, кетерик болуб,
Сыйыт-къычырыкъ этерик болуб?!
Ким билед, ол дуния мындан игирек да болур,
Аны сезген ? шыйых, файгъамбар, мёлек да болур,
Анга ийнаныргъа, ышаныргъа керек да болур.

Алай а,
Къара, къарангы кёрюнсе да дуния,
Джети кесекге бёлюнсе да дуния,
Джюрегими джети джарса да дуния,
Джанымдан, джашаудан да тоймам,
Назму джазгъанны да къоймам.

Кёлсюзлюкню джюрекден атама,
Алай а, къоркъама...
Джулдуз да къоркъады джукъланыргъа ?
Кеси джангыз джанады къарангыда.
Кече-кюн да джанады къарангыда,
Джаныу бла сакълайды къарангыдан башын.
Мен да ? алай.

Къарангыгъа болмаз ючюн аш,
Джарыкъ болургъа кюрешеме,
Джарыкъ назмула джазаргъа кюрешеме,
Джаным саудан ёлмезге кюрешеме.

Тебренеди джер, кюкюрейди Кёк.
Назму джилтинле чача, джанады джюрек.
Бир эрши ауанала къарайла къарангыдан.
Ай, джулдуз джарыгъы къутхарады мени аладан,
Джюрек джарыгъы къутхарады мени аладан.

Къарангы чексизди, адам а ? бурху.
Ёзге бюгече меннге тюшгенди ?Къулху...? ?
Къарала, къарангы да букъгъанла къачыб ?
Меннге Акъ джол, Хакъ джол болгъанды ачыкъ.

Керти джашау алдады ? магъана андады.
Кёкде, Джерде, джюрекде да бир нюр джарыкъ барды.
Ол къутхарады бизни,
Ол джашатады бизни/
Sabr 04.11.2011 05:11:29
КЪАЙСЫДЫ НАСЫБЛЫ?

1
Биреу айтды:
50-ден сора,
Элибден сора
Мен таяныр къалмагъанды джукъ.

2
Сен айтдынг:
50-ден сора,
Элимден сора
Мен таяныр къалмагъанды джукъ.

3
Ол айтды:
50-ден сора,
Сюйгенимден сора
Мен таяныр къалмагъанды джукъ.

4
Саудан ёлген айтды:
Элибден, Элден, Сюйгенимден, ахыры боллукъ джашаудан да
Чыкъгъанды кёлюм.
Мен йнаныр, мен ышаныр, мен таяныр джукъ джокъду дунияда ?
Бары кёзбау, ётюрюк, джалгъан.
Джангыз ёлюмдю барыбызны да бирча кёрген, тенг этген.
Джангыз анга ийнанама мен.

5. МЕНМЕ НАСЫБЛЫ

50-ден сора:
Элибден сора,
Элимден сора
эмда
Сенден сора ?
Мен ийнаныр, мен ышаныр, мен таяныр, мен къууаныр
Къалмагъанды джукъ.

Ол азмыды? Огъай,
Чексиз кёбдю ол ?
Элиб ? Эл ? Сен...

Болсам да сау-эсен,
Ёлюб кетсем да мен ?
Сизни билген ?
Насыблыма мен.

Элиби, Эли, Сюйгени болгъан,
Ала ючюн джашай, ёле да тургъан ?
Аллай Насыблыма Мен.
Sabr 04.11.2011 05:13:03
КЪАЧХЫ ХАУА

Кюн бла арам узакъдан узакъ.
Къачхы хауа, сеземе сени.
Къалтырайды терекде чапракъ ?
Тауусулгъанды аны да кюню.

Алай болса да, къачхы табигъатда
Бир сабырлыкъ барды, бир ариулукъ!
Келе тургъан ахыры анга
Болмагъанча къыйынлыкъ, ауурлукъ.

Биз а ? адамла ? къачыбызгъа,
Табигъатча билмей тюбей,
Къарайбыз джан-джаныбызгъа ?
Къадардан да къутулур мадар излей.

Адамлыкъ, къартлыкъ къачыбызгъа
Кёк ? алтын, кюмюш сууун ? себелей,
Биз ? адамла ? ахыр къачыбызгъа
Табигъатча билсегед тюбей.

Ёзге къыйынды айырылгъан джайдан,
Аны оноуун къоймайды бизге джазыу.
Белги келсе джулдуз бла Айдан ?
Фикир бла зикир болалла кёлге асыу.

Джашау бла арам узакъдан узакъ.
Къачхы хауа, сеземе сени.
Къалтырайды терекде чапракъ ?
Ким чапырсын аны да кёлюн?!
Sabr 04.11.2011 05:16:37
ХИРА ДОРБУНДАН КЪАРАЙ ТЁГЕРЕКГЕ

1
Джылы аяз урады къыбыладан.
Къутулгъанма шималдан-шыбыладан.
Анда къалсала да джашлыгъым эм саулугъум,
Бир кишиге джокъду дауум, джаулугъум.

Хира дорбуннга чыгъыб да къарайма тёгерекге ?
Джерге, Кёкге эмда джюрекге:
Файгъамбарны заманында да былай болурелле Джер бла Кёк.
Джюрек а, джюрек?

Тюрленнген, нюрленнген болурму ол?
Сыйрат кёпюрге ушайды адам келген джол.
Анда ? баралгъан, баралмагъан да бар.
Адамлай къалалгъан, къалалмагъан да бар.

Хайыр джокъду тарыгъыудан, джылаудан.
Ётерге керекди сынауладан, Сынаудан.
Тюл эсек да не деу, не акъылман,
Хапарлы эсек джашаудан эм ахырдан,
Хапарлы эек халалдан эм харамдан,
Хапарлы эсек сууабдан эм гюнахдан,
Таный эсек къара, окъуй эсек Китаб ?
Сора, кёб эсе да джюрекде джара эмда таб,
Сууумазгъа керекбиз бу дуниядан, Джашауан,
Ётерге керекбиз сынауладан, Сынаудан.

Джаугъа кесдирмей джан бла тёнгекни,
Тазалыкъ, субайлыкъ бере джан бла тёнгекге,
Учуу-учунуу бере джан бла тёнгекге,
Тыйыншлы болургъа керекбиз Джер бла Кёкге.

2
Джылы аяз урады къыбыладан.
Тёнгегим да къутулду шималдан-шыбыладан.
Джаным-рухум а къачан да эркин эди...

Бир кёб сагъыш келе кёлге-джюрекге,
Хира дорбундан къарайма тёгерекге:
Не джууукъду былайы Кёкге!
Алай а дуния къайгъыла, сагъышла
Кетерге унамайла былайда да башдан.

Бир тюз адамгъа къой, файгъамбаргъа да
Тынч болмагъанды джерде джашагъан, кюрешген,
Хакъ кертисин айтхан, сёлешген.
Кертини, Тюзлюкню джауу къачан да ? кёб.

Адам ючюн, халкъ ючюн кюреширге
Бизге Келечини сёзю, иши да ? юлгю.
Хорларгъа, хорланыргъа да болурбуз. Джангыз,
Джаныбыз саудан къалмайыкъ ёлюб.

Ийнана эсек ? Аллах айтханны этейик,
Намысыбыз, бетибиз, ётюбюз ? адамлыгъыбыз айтханны этейик.
Джашайыкъ, Аллахны бизден чыкъмазча кёлю,
Джашайыкъ, кеси-кесибизден, бир-бирибизден да чыкъмазча кёлюбюз.

Адамны, халкъны сакъларгъа кюрешейик,
Адамлыгъыбызны, халкълыгъыбызны сакъларгъа кюрешейик.
Тобукъланыб, сюркелиб джашагъандан эсе,
Къуртха-къамыжакъгъа ушагъандан эсе,
Аякъ юсюнде, ат юсюнде сермеше ёлейик,
Алай ёлгенлеге сый-махтау бере билейик.

Башхала айтханны тюл,
Аллах айтханны эт,
Намысынг-бетинг айханны эт ?
Ол заманда боллукъса адам эмда Поэт.

Мени къанатым ? къанаатымды,
Хакъ айтханны этеме мен.
Азанчы, назмучу, хаджи ? ёзюмдю, атымды,
Адам ючюн, адамлыкъ ючюн этеме къазауат.

Эл атымы айтыр деб да тюл,
?Адамдан къайытмаса да, Аллахдан къайытыр? деб да тюл,
Адам болгъаным ючюн Адамча джашаргъа излейме ?
Джана, кюе боллукъ эсем да кюл.

Хакъ кертини джууукъгъа, узакъгъа да айта,
Адам, халкъ ючюн ёлгюнчю сермеше,
Адамлыкъ-муслиманлыкъ-шайырлыкъ борчумдан да чыгъама -
Хазырланама Аллахха берирге джууаб.

Хар адам кеси ючюн берликди джууаб,
Хар къой кеси аягъындан асылады ёрге.
Хира дорбундан къарадым да Джерге,
Быллай сагъышла келдиле кёлге.
Sabr 04.11.2011 05:18:12
АЙ ДЖАРЫГЪЫНДА ТАЙ КИШНЕГЕН ТАУУШ

Кишней, чабыб къарамдан ташайгъан,
Таймы эди, огъесе, джазмы эди?
Огъесе, сабийлигимми эди?

Ол къалгъанды анда ? сюргюнде, узакъда ?
Къайыталмазлыкъла бла бирге.
Ай джарыгъында тай кишнеген таууш
Кече, кюн да къулагъыма келгенлей турады.

Бюгюн да меннге
Европа бла Азияны арасында аууш,
Тау бла тюзню арасында аууш,
Тюз бла терсни арасында аууш,
Кёк бла Джерни арасында аууш,
Эки дунияны арасында аууш ?
Ай джарыгъында тай кишнеген таууш.
Sabr 04.11.2011 05:19:52
КИМ ЮЧЮН, НЕ ЮЧЮН ЭТЕБИЗ КЪАЗАУАТ?

1
Джашаумуду, ёлюммюдю мен миннген ат?
Ол къайры алыб барады мени?
Бошунамы этеме къазауат
Кёкню къолунда эсе джазыуу Джерни?
Уллу джазыула джазылсала да Кёкде,
Гитче джазыула уа джазылалла Джерде.
Къалюбала бла Ахырзаманны арасында
Адам болургъа ? джазыуубузну кесибиз джазаргъа ?
Заман да, мадар да берилгенди бизге.

2
Къарангы кече ? къара джамчым мени,
Акъ танг ? башлыгъым.
Кёк кюкюрете, джашнай,
Кетеди джашлыгъым.

Неди бу мен миннген ат?
Ат да тюлдю ? эмиликди ол.
Эмилик да тюлдю ? сейирликди ол:
Гемудагъа, Боракъгъа да ушайды.
Айтады ол:

?Мени юсюмде барыр ючюн,
Джюрюшюме чыдар ючюн,
Файгъамбарча болалмай эсенг да,
Къара-Шауайча, нарт джигит бол?.

Джамчы да, башлыкъ да туралла,
Джашлыкъ а ? къайда?
Келеди меннге аны ауазы
Джаздан-джайдан, джулдуздан, Айдан.

Джашаумуду, ёлюммюдю мен миннген ат?
Билмейме, ол къайры элтеди мени?
Ким ючюн, не ючюн этебиз къазауат
Биз ? балалары Кёк бла Джерни?!
Sabr 04.11.2011 05:22:32
КИММЕ МЕН? КЪАЙРЫДЫ ДЖОЛУМ?

Бир кюннге бир джылны джашагъанма,
Бир джылым бир ёмюрге ? тенг.
Дуния бла бир къууаннганма, къыйналгъанма ?
Къайсы джерде, къайсы ёмюрде джашамагъанма Мен?

Табыннганма Ташха, Терекге,
Табыннганма Джерге эмда Кёкге,
Табыннганма Гъарбха эмда Шаркъгъа,
Табыннганма Адамгъа эмда Халкъгъа,
Эм ахырында джууукълашханма Хакъгъа.

Мен ? Тейриге табыннган бир адам ?
Муссачы, Иссачы, Мухаммадчы да болдум.
Хазар, Булгар, Алан, Къарачай къралланы да къурдум.
Бюгюн а кимме Мен?

Тюрк бёрю улуйду мени къанымда,
Ай бла джулдуз къарайла башымдан.
Хакъ джолдама деб этсем да умут,
Къарамны джабыучанды чарс, тубан, булут.

Кимме мен? Къайрыды джолум?
Кимлеге, кимге къуллукъ этеди джырым?
Артдамыды, алдамыды насыб?
Джазыууму кюрешеме джазыб.

ОГЪЕСЕ БАРМЫДЫ МАДАР?

Кюн джаннган кибик Кёкде,
Джан джанады тёнгекде.

Тёнгекде джанады джан ?
Анга чыдар къайда сан?

Джан бошайды джюрекден ?
Джан чыгъады тёнгекден.

Сан да къыйнайды джанны,
Джан да къыйнайды санны.

Ол къадармыды, къадар?
Огъесе, бармыды мадар
Сакъларгъа джанны, санны ?
Айырмазгъа аланы?
Sabr 04.11.2011 05:26:00
УЛ бла ОТ

Эски къарачай тилде
Бёрюге ?ул? дегендиле,
Джашха да ?ул? дегендиле.
Кырдыкга дегендиле ?от?.
Отлау дейдиле бюгюн да.
Мал отлайды дейдиле бюгюн да.
Бюгюн да Тюркде ?от? дейдиле кырдыкга.

Тилибизни байлыгъына
Сейирсиннгенден сейирсине барама.
Sabr 04.11.2011 05:28:29
ТИЛ КЪАНАТЛЫ

Ата джуртда Халкъ терекде Тил къанатлы!
Сени джырынг эди, джырлагъанынг эди
Ата джуртну, Халкъ терекни да джашил этген.
Ата джуртну, Халкъ терекни Сен эдинг джазы, джаны.
Энди не болуб къалгъанды Сеннге?

Джаным-кёзюм, Тил къанатлы,
Нек тебрединг Халкъ терекден айырыла?
Не бла тийдик ариу, сабыр джанынга?
Не этиб илгендирдик,
Не бла къалдырдыкъ Сени кёлюнгю?

Ай кетме, Джуртну ёксюз этме!
Сени джашил джырларынгсыз
Халкъ терек къурур, къаралыр, ёре турукъ болур.

Минг-минг джылны узагъына
Не къыйынлыкъда да къоймагъанса Халкъ терекни Сен.
Халкъ терекни Джуртундан тамырлары бла къобарыб,
Къум тюзлеге атханларында да,
Сен кёл бериб, сакълаб тургъанса Аны.

Энди уа, бюгюнлюкде, Джуртда
Халкъ терекден айырыла башлагъанса,
Джан тёнгегинден айырыла башлагъанча.

Сабыр бол, мубарек шыйых Тил къанатлы ?
Халкъ терекни, Ата джуртну да джаныса Сен.
Бизни тюненебиз, бюгюнюбюз, тамблабыз да Сенсе, Сен.
Ангыбыз, эсибиз, тарихибиз да Сенсе, Сен.
Атыбыз, къанатыбыз, дуниябыз-ахратыбыз да Сенсе, Сен.
Тинибиз, Тилибиз, Сёзюбюз да Сенсе, Сен.

Биз ? Сенбиз.
Сенсиз ? биз ёлюкбюз; ёллюкбюз, боллукъбуз джокъ.
Сени бла уа ? къарныбыз ач болса да, кёлюбюз ? токъ.

Джандет джуртда Тейри терекде Сёз къанатлы!
Ата джуртда Халкъ терекде Тил къанатлы!
Сени ючюн ёмюрлени узагъына
Бир кёб джигит уруш эте джан бергенди.
Бизни ? сауланы ? санамай эсенг да джукъгъа,
Ол шейитлени къачларын эт.

Ай къурман болайым Сеннге, Тил къанатлы, Сёз къанатлы!
Бизни душманла, амантишле табасы этиб,
Халкъ терекден айырылыб, учуб кетмезсе.
Сен аллай ассылыкъ этмезсе.
Ата джуртну, Халкъ Терекни да Сенсе джаны ?
Тил къанатлы, Сёз къанатлы, унутма аны.

Биз да бир эс джыярбыз, сени ючюн этербиз къазауат.
Нарт ата-бабала Сени бизге этгенле осуят, аманат.
Тин къанатлы, Тил къанатлы, Сеннге тилегим туру-таша:
Ай марджа, бизни да ёлтюрме, кесинг да ёлме ? айны, джаша.
Sabr 04.11.2011 05:29:44
ТЕРСЛЕЙИК КИМНИ, НЕНИ?

Кеси кесибизге этебиз да джаулукъ,
Сора, замансыз кетселе джашлыкъ бла саулукъ,
Терслейбиз дагъыда джашауну, джазыуну ?
Ала бергенча бизге палахны, джазыуну.

Джаныбызгъа, саныбызгъа да беребиз азаб.
Джан Кёкге кетиб, тёнгек да джерге кириб,
Бир-биринден, бизден да къутулсала, болсала азат,
Ой нечик къууана болурла ала да.

Санларым, джаным да дауачылла башыма:
?Аллах ючюн, Адам ючюн тюл,
Керексизге не кёб къыйнадынг бизни,
Бош затла бла не бек къыйнадынг бизни.

Къуран, Шериат айтханча джашаб,
Къуру Хакъ ючюн къыйнасанг бизни ?
Биз аны насыбха санарек,
Сен а бош затла бла къурутдунг бизни.

Джан-сан, ангы-эс, Китаб-билим ?
Бары да не ючюн берилген болурла,
Аллах айтханча джашарыкъ тюл эсенг,
Ол бергенни сакъларыкъ, джакъларыкъ тюл эсенг?

Ол бергенни Ол буюргъанча,
Таза тутмай, тюз хайырландырмай,
Кирге-балчыкъгъа, харамгъа-гюнахха батсанг,
Джанынг, санынг да не этсинле таламай сени??.

Кеси кесибизге этебиз да джаулукъ,
Сора, джылай-джылай кетселе джашлыкъ бла саулукъ,
Терслейбиз дагъыда джашауну, джазыуну.
Кесибизден кёрмей палахны, джарсыуну.
Sabr 04.11.2011 05:32:23
ХАРС СЮЙГЕНЛЕГЕ, СЮЙМЕКЛИКГЕ ХАРС!

Тебсейдиле ариу къызла, тулпар джашла,
Ууалалла аякъ тюбде сослан ташла,
Агъаралла ёзеннге къараб тау башла:
Харс ? сюйгенлеге,
Сюймекликге харс!

Джулдузла кёз къыса къарайла Кёкден.
Атламазча болуб тургъанла да чёбден,
Джангыдан джаш болуб, тирилгенча болалла,
Тойгъа кириб тебсерча болалла:
Харс ? сюйгенлеге, Сюймекликге ? харс!

Чамландырмазгъа кюреше Аллахны,
Разылыгъын табыб Аллахны,
Мёлекле да эниб джети къат Кёкден,
Джер къызлагъа сукъланыб къарайла.
Сюймекликни ала да ангылайла:
Харс ? сюйгенлеге, Сюймекликге ? харс!

Къабырлада сын ташла огъуна
Тойгъа разы болуб тынгылайла, къарайла ?
Ёлгенле да къууаналла саулада болса къууанч;
Салах тартылса ? ала да джылайла,
Орайдагъа уа къошулалла сюйюб:
Харс ? сюйгенлеге, Сюймекликге ? харс!

Адам улуну къууанчына, тоюна
Кёкле да, Джер да, аладагъыла да ?
Бары да сюйюнелле, къууаналла,
Тилек этелле, алгъыш этелле:
Харс ? сюйгенлеге, Сюймекликге ? харс!
Sabr 04.11.2011 05:34:14
НЕДИ КЪУТХАРЛЫКЪ БИЗНИ?

Не насыблы адамма Мен:
Джуртсуз тюлме ? Ата джуртум барды,
Тилсиз тюлме ? Ана тилим барды,
Динсиз тюлме ? ислам диним барды,
Халкъсыз тюлме ? туугъан халкъым барды.

Сыйлы ислам динибиз ючюн,
Тюрк къарачай тилибиз ючюн,
Минги Таулу Кавказ джуртубуз ючюн,
Джан аямай сермешгенле ата-бабала.

Ала
Динни да, тилни да, джуртну да
Тас этмей, ауушдурмай, сакълаб, джакълаб,
Бизге джетдиргенле, бергенле,
Аланы бизге аманат да этгенле.

Ма аллай берекетге, хазыргъа келген
Къаллай насыблы адамма Мен.
Алай а бир соруу кемиреди джюрекни:
Ата джуртума иемеми Мен?
Ана тилими билемеми Мен?
Ислам диними тутамамы Мен?

Адамны-Халкъны иманы-руху къарыусуз болса,
Джуртун, тилин да тас этеди ол,
Бетин, сыйын, намысын да тас этеди ол,
Адамлыгъын, халкълыгъын да тас этеди ол.

Тёгерекге къараб, титирейме:
Къарачайлыла, бизге не болгъанды,- дейме.
Аракъыны этгенбиз халал,
Адамлыкъны этгенбиз харам.

Бир-бирибизни тонайбыз, къырабыз,
Джуртубузну да тонайбыз, сатабыз.
Адамлыгъыбыз къайдады бизни,
Муслиманлыгъыбыз къайдады бизни?

Бизге ат-бет атагъанлагъа, аман айтханлагъа, къара джакъгъанлагъа ?
Алагъа уа тёзюб турабыз.
Къайда сатлыкъны, къахмени, амантишни
Ёрге тутабыз, оноуда тутабыз.

Терсликге дженгебиз Тюзлюкден эсе,
Бата барабыз харамгъа, гюнахха.
Дагъыда, терсибизни эслемей, кесибизни терслемей,
Дау салыргъа кюрешебиз башхалагъа, Аллахха.

Тюшюнюб, тюзелиб,
Биз Халкъ болур ючюн, болур ючюн Адам
Аллах бизге бергенди заман. Дегенди:
?Хакъ бла болгъан боллукъду Адам, боллукъду Халкъ.
Хакъ джолда бармагъан ? азаб чегерикди, боллукъду талкъ.

Башхалагъа къаллыкъды джурту аны.
Башхалагъа къаллыкъды мюлкю аны.
Ол бир джерде да джакъланныкъ тюлдю,
Аны аты огъуна сакъланныкъ тюлдю?.

Къарачайлыла, не болгъанды бизге?
Хакъдан тайыша, узая, терсине кетгенбиз.
Кёрген къыйынлыкъларыбыз да тюшюндюрмей бизни,
Тас болууну джолуна тюшгенбиз.

Эс джыйдырлыкъ кимди, неди бизге?

Джетишмей эселе ангы, эс, иман,
Тыймай эселе Китаб, билим, шериат,
Айырмай эсек арасын иги бла аманны,
Халал-харам, сууаб-гюнах айырмай эсек,
Адам болургъа кюрешмей эсек,
Халкъ болургъа излемей эсек ?
Сора кеси кесибизге къазабыз къабыр,
Заман бизни ары уа салыр
Sabr 04.11.2011 05:41:41
БИЛАЛ ЛАЙПАНОВ ?
СТАРАЯ ЮНОСТЬ ТЮРКСКОЙ ПОЭЗИИ


Большие поэты малых народов ? всегда явление всеобщего порядка из-за напряженности в них идеи национально-культурной идентичности. Они всегда деятели культуры в широком смысле (по точному определению Светланы Червонной ? ETNIK ENTERPRISER), так как несут в себе весь запас поручений своего народа. Исмаил Гаспринский, Чингиз Айтматов, Олжас Сулейменов, Кайсын Кулиев, Билал Лайпанов и другие в своем творчестве и культурном деянии осуществляют собой тип нового мифологического героя. Основная черта таких поэтов ? яркое экзистенциальное призвание, постижение трансцендентности через любовь и отрицание всех барьеров на пути к духовному освобождению.

Деятельность этих больших тюркских поэтов Нового времени, каковым считается и народом, и собратьями по поэзии карачаевский поэт Билал Лайпанов, подразумевает прощание со старой поэзией (так называет он одно из стихотворений-концептов, каковыми насыщена вся его поэзия).

Не ножом взлечу из ножен,
Чтобы резать ветер воли.
Как змея из старой кожи
Я ползу навстречу боли.
Словно слово из кавычек,
Выпускаю на свободу
Душу из брони привычек,
В жизнь вхожу, как входят в воду.

Он почти одинок в пространстве карачаевской поэзии, которая часто эксплуатирует народное красноречие и условную поэтику, а также технику лирического монолога с его кругом привычных тем и мотивов.
В критике обычно называют главные символы его поэзии ?камень? и ?дерево?, создавая некую статику образа всей поэзии. А у него все символы работают, взаимодействуя в истории и в песочных часах мгновения.

Его стихи ? новая для карачаевцев антология ощущений, медитативных озарений, смыслов, перечтений ? мифологических и фольклорных, уплотненных до мысли, стремящейся к целому. Поистине первородная задача ? объять необъятное в необжитом современной рефлексии мире. Критик назвал его ?Парнасским Гаврошем?. Энергия отрицания старой поэзии, предвещающая в конце каждого века ломку всяческих канонов, равна энергии пересоздания смыслов их укрупненной связанности.
Тем более знаменательно выстраивание им нового модуса поэзии в противовес общей тенденции литературы рубежа нового тысячелетия, отмеченной Мишелем Фуко как ?отлучение от дискурсии мысли, становящуюся простым проявлением языка?.

Апокалипсический миф постмодернизма, к которому пришло человеческое развитие от религиозного и языческого мифа, включая тоталитарный миф революционного переустройства в бывшей ?Стране Советов?, получает в поэзии Лайпанова свой вариант, который можно назвать ? ?По ту сторону апокалипсиса?. Для его поэзии этот миф не более чем общепринятая условность, которую он переживает в допущении, манифестируя со всеми его приметами в стихотворении ? ?Я человек ахырзамана (апокалипсиса)?. И в то же время, отрицая его всем своим поэтическим творчеством, на сущностном онтологическом уровне, отсутствием ?космического безволия? маленького человека, затерянного в ?мире вещей?. Человек Лайпанова отличается универсальным оптимизмом, который от ?древа? и ?камня? (название главной его книги и многих стихов) карачаевцев, их языкового мировидения. Это ?человек места?, осознающий язык (logos), как форму свободы и сохранения ?своего ?Я?.

Не думаю, что Билал Лайпанов всерьез осознает себя представителем ?Направления?. Но, следуя ?Закону эйдетического параллелизма? (Платон), и шире ? телеологизму истории, в том числе и культурной, он повторяет последовательно все этапы поэзии XX века: от романтизма, символизма, футуризма, ?Будетлян?, до постмодернизма, знакомых ему в русской и переводной европейской поэзии, и присутствующих в виде имен, голосов (Цветаевой, Есенина, Хлебникова, Лорки), так часто встречающихся у Лайпанова. Тем не менее, весь этот мастер-класс присутствует и участвует в символическом пространстве его поэзии в контексте национальной парадигмы.

Вместимость тюркской поэзии (и шире восточной), в своей закрытой системе ?совпадала? со всеми классическими этапами европейского литературного развития (Возрождения, Просвещения, Реформации, Барокко (у тюрков ? ?эпоха Тюльпана?), до современного постмодернизма. Еще ранее ? символический космизм Бальмонта, Хлебникова, Белого или цвето-числовые планетарные структуры ?Семи поэм? Низами, а еще раньше ? гимнические песни Тенгрианства, посвященные богам Западного и Восточного неба.

А само тенгрианство с ее ?Сумерками? представило ту форму ?актуальной бесконечности?, питающую всех больших поэтов, которые и ?начало? и ?конец?, не отвергающее ?Да? и не утверждающее ?Нет?! Опыт радикальной сомнительности, непредсказуемости, предшествующей ?Великому Ничто? Гегеля.
Приведем стихотворение ?Я человек ахырзамана (апокалипсиса)?, подробнее в доказательство того, что его манифест в своей спонтанности становиться актом поэзии. По словам М. Лобанова, ?...Он кричит на своем языке...?. В потоке сознания своего героя, Лайпанов выделяет три времени, подобно Блаженному Августину в ?Исповеди?: настоящее прошедшего, настоящее настоящего и настоящее будущего:

...Меня омывает вчерашний дождь,
Вчерашняя молния ударяет меня,
Я снова умираю в той войне...

Таким образом, герой погружен в бесконечность, а память превращается в важнейшую категорию, преодолевающую смысл конечного. Это предает глубину историческую и личностную. В варианте Лайпанова, память ощущается как катаклизм, повергающий человека в пустоту космоса.

Сложная архитектоника константных и диффузно проникающих друг в друга концептов Б.Лайпанова состоит из метатекстов и интертекстов тюрков, и от Библии, приравнивающей Слово к бытию. Это особенно уникально в эпоху межвременья, когда сама литература и само Бытие ? не безусловны.

Этот повторяющийся интертекст о процессе рождения стиха, проходит через всю поэзию и создает сложные конструкции во взаимосвязи человека и космоса. Эти конструкции по своей сложной естественности, как бы пробуждают читателя к интерактивному восприятию, ибо прочтение стиха так или иначе участвует в его порождении:

?Моя душа, как обруч вокруг земли ? из не спетой песни, одна сторона души повернута к земле, другая к Азраилу ? молнией?. (Подстрочный перевод ? мой).
А вот главная метафора:

Поэзия ? озеро, открывшее глаза...

Поэзия ? озеро,
Открывшее глаза.
Сердцем пью из него
Отражения,
Ладонью черпаю
Свое лицо
Из глубины.
Велико ли озеро,
Не знаю,
Но когда пою,
На другом берегу
Огни загораются.
Может, я не пророк,
Чтобы перейти его
Посуху,
Но за всю жизнь
Обойду без посоха
Пространство моего
Голоса.
А там ? стану
Озером, открывшим глаза...

В этом стихотворении небесная конструкция создает ясную прозрачную притчу о восхождении к трансцендентности как к ?пространству моего голоса?.

В повторяющемся образе одинокого охотника Бийнёгера, который в фольклоре однозначно трактуется как осуждение героя, восставшего против природы, истребляющего без меры благородных животных, и наказанного ею. Подобно тому, как поэт, поддавшийся демону творчества, отгорожен от мира людей в ловушке Бийнегера ? в башне стиха, из которой поэт может выйти только ценой самоуничтожения, ?рассыпавшись стихами?.

В стихотворении ?Пересотворение мира? порождение слов влечет за собой порождение смыслов, как бы организующих Материю заново:

Только тогда будет свободно все вокруг,
Вблизи и вдали, и в будущем.
Только тогда вырастут у слова крылья,
Река найдет старое русло,
Слово ? смысл, а человек ? истоки.
Снова все голо и открыто.
Змей искуситель ? сам кусает себя за хвост.
Адам и Ева возвращаются в рай...

Мифологический мотив продлен здесь новым смыслом, ибо Ева в карачаевской транскрипции Хауа (в переводе ?воздух?, ?атмосфера?) а Адам ? ?человек?. Мифологема перволюбви сопрягается с идеей творчества, как воздуха, окружающего человека (в стихотворении ?Человек и искусство?).

Карачай ? национальный космос его поэзии, центр концентрической модели мироздания, который находится на пересечении значений ? небесных и земных, исторической и личной судьбы, включая в свой предметный и метафизический вихрь звезды, радугу, семь пластов неба и земли, семь дней недели и семь музыкальных нот, самослагающихся и предопределенных сакральным числом ?семь?.

Эдемов и геенн седмица
Свет и зной
Мой Карачай родной.

Сакрализация числа ?7?, свойственная тюркской традиции, получила в восточной традиции особую свето-числовую символику. Для него семь букв слова ?Карачай? ? предмет постоянной рефлексии, игры созвучий, мольба и заклинание в мире, где понятия Родины подверглось кощунственным смещениям. Естественные перипетии ?Великого переселения народов? в далеком прошлом кажутся нормальным брожением по сравнению с потерей места и языка, памяти и надежд, связанных с геноцидом и депортацией карачаевского и балкарского народов.

Обжигающая и трагическая внутренняя интенсивность переживания, чувство отнятой и возвращенной Родины ? оправдание всего его творчества. Гимн Карачая, цикл стихов о Карачае ? это не просто патриотическая лирика, а всеобъемлющий дискурс во всем его общегуманистическом, политическом и культурогенном смысле, расширяющийся в мир и возвращающийся к центру ? камню ?Къадау Таш? и ?Одинокому Древу Родины?... Это образы, обладающие пространственной протяженностью, своей ментальностью. Так, ива, оплакивающая как Гошаях Бийче возлюбленного, обняв ветвями израненную прогрессом землю. Сатанай стирает белье в Волге, сама став продолжением реки. Героиня карачаевской поэмы Сафият утопилась от несчастной любви, чтобы потом лежать на каменистом зеленом берегу, отдав природе свое тело и став ее частью. Здесь типичная восточная оппозиция души и тела включает смерть в общеприродный порядок, продолжая поток жизни.

Айджакаджа ? образ женщины, включенный в трехступенчатую метафору природы человека и вечности, олицетворенных в образах расцветшей вишни, женщины и белого жеребенка. Для Лайпанова ранняя весна ? это субстанция холода, преждевременного и коварного, убивающего расцветшую красоту.

Падает снег и сверкает под яркой луной
Айджакаджа
Только не тает на лицах покров ледяной
Мертвые мы иль живые с тобой
Айджакаджа?
Sabr 04.11.2011 05:46:04
У него всегда разрушаются цепочки метафорических пар (природа-человек), чтобы создать новый смысл.

?Рыба, лед, человек? ? здесь природа и человек в системе зеркал ? рыба в безвоздушном пространстве замерзшей воды бьется об лед, по которому идет человек, видящий рыбу подо льдом, отражающим его внутреннее состояние, такое же безвоздушное и безысходное.
Багровый закат льет кровавые слезы... Это он, поэт, оттаявший от улыбки женщины, плачет скупыми слезами слепого.

Метемпсихоз ? перетекание образов и видений, процесс углубленный рефлексии по поводу ?цветущей сложности? Бытия в самых разных проявлениях ? это не самоцель, а игра смыслов, работа по пересозданию стиха и мира, в их взаимосвязанности и взаимодействии.
Наиболее общее поэзии Б. Лайпанова ? это его религия жизни, преодолевающая инстинкт смерти, ?конца истории?, ?изжитости современности? ? провозглашаемых каноном постмодернизма.
Это особенность тюркского миропонимания зиждется на огромном во времени и пространстве опыте выживания, исторически присущей интенции. Эта интенция совпадает в конце века с европейской философией, к каковой можно отнести слова Роже Гароди: ?Мир выживет, и ему не придется более прокладывать фарватер по моему пути сопротивления бессмыслице... пытаясь жить по-другому, открывая возможное будущее?.

Не изменяющее Б. Лайпанову ощущение жизни как таковой ? это витальность не физическая, а духовная, которая уходит к древним мифологическим корням, к тюркской общине, к мифологизированному чувству общности, опирающемуся на природные для нее формы этики:

Я не из тех, кто говорит уныло...
Коль завтра в гроб, неужто жить не грех?
Хоть помню я, что ждет меня могила,
Я не могу сдержать счастливый смех...
Тот по душе мне бык,
Что дерзкой силой
Соперничает с грозною скалой.

В стихах ?Однажды я сорвусь со скал?, ?Человек и смерть?, ?Я старый тур?, ?Надпись на надгробье?, ?Звезды выпили мою душу? продолжается старая тюркская письменная традиция, которая началась с Орхоно-Енисейских надгробий VI века. Смерть, устремленная в будущее, стала началом тюркской поэтической метафизики.

?Душа, как птица с дерева вспорхнет,
Коротким и внезапным будет взлет,
Когда бы души без труда могли,
Как птицы, отрываться от Земли,
И, как псалому собирать для гнезд
На небесах лучи далеких звезд...?
Б.Лайпанов

?Заигрывание со смертью? у Лайпанова, спор с Азраилом ? сквозная тема насреддиновских и суфийских притч, принадлежащих к мусульманской ереси, продолжается в его стихах:

Ты болен, стар, ты доживаешь век...
Признай, что гнусен, низок человек...
Признай, я отступлю еще на час...
Признай, старик ? все мерзости от вас!
Скажи старик ? ты все равно умрешь,
Что истин всех тебе дороже ложь,
Смерть ближе жизни, зло ? милей добра?...
Но плюнув смерти в грозный лик,
Вздохнул и умер, не солгав старик.

Поэзия Лайпанова заполняет и вытесняет космическую пустотность суфийской любовью, молитвой красоте жизни, существующей в самих ее проявлениях ? феноменах живой природы. Его антропоморфизм часто выражен в зооморфных субъектах, по сравнению с которыми ? человек не столь идеален.

Конь, Волк и Тур (тотемы тюрков) ? это возобновляющиеся темы поэтического состязания у тюрков. Они ? двойники человека в его сущности и назначении.
Старый Тур в последнем прыжке со скалы перед смертью, Волк ? как концепт свободы даже песни свои поющий, воздев глаза к небу, в отличие от Собаки.
И, наконец, Конь (крылатый, с солнцем в голове, с надеждой в гриве), в антологии тюркской поэзии и эпике, в романных метафорах Чингиза Айтматова, Кайсына Кулиева и Тимура Зульфикарова, в русской поэзии В.Высоцкого и Б. Слуцкого. Тем труднее Лайпанову взойти по планке, чтобы сохранить тавро мастера. Природная пластика, символизирующая человека, историю и саму жизнь в неостановимом беге коней. У него это всегда трехступенчатая структура по принципу китайской шкатулки (природа, век, судьба).

?Пусть Родины моей увидишь ты приметы,
Ее саму, и то, что я пишу о ней:
Хвостами, словно мух, сбивающих столетья,
Свой бег стремящих в вечность, надежд моих коней?.

?Еще землёю стать мы не успели,
Как ей самой грозит смертельная беда.
Скрипят скелеты их. А на скелетах травы
Растут, леса шумят, течет по ним вода?.

?Луга от их мочи цветами покрывались
От ржанья яркий свет струился с высоты...?

?Пословицы такой мне смысл давно уж ведом
Собака мчится лишь за мчащимся конем.
Вот так же и мой стих за вашим ржаньем следом
Рванулся и бежит сквозь время на пролом?.

Стихотворение Б. Лайпанова ?Когда идут, дорога, по тебе? ? заканчивается словами, обращенными не только к опыту предков, но и самому новейшему настоящему: Ломать дороги ваше ремесло / Дороги, что вы сами выбирали.

Камни, на которые опираемся, ? это уже символ Кавказской мифологии. Новое мифологическое мыслительное пространство материи камня и древа, неспокойной и чистой воды, скал и парящих орлов и сверкающих молний, требующих высоты и тренированности духа.

Лайпанов выстраивает в общетюркской новую модель богоборческой мифологии, преодолевающей плоскость традиционной колеи.

ЗЕМЛЯ и НЕБО В ПОЭЗИИ ЛАЙПАНОВА

Вертикали от Земли к Небу и обратно ? это, как бы ?вольтова дуга?, которой напряжена вся его поэзия.

День рождения поэта 12 апреля ? День космонавтики ? это событие почти мифологическое для поэта. Пересечение границы миров, завершающее естественное, присущее человеку восстановление прерванной связи с Небом в процессе мироздания. В этом прорыве ? восхождение к трансценденции на ?ядерном? уровне стиха и всей его поэзии. Механика духа преодолела физическую плотность земного притяжения, в постоянной этической оппозиции семи слоев Земли и пяти слоев Неба, отнятого человеком. ?Как зародыш, пробив скорлупу яйца? ? человек в космосе, расставание души с телом на карнизе скалы в высверке молнии, невидимые дневные звезды, Родина на семи звездах Большой медведицы ? это образные молекулы стиха, которые потом усложняются и связываются в новую оппозицию. Тяжесть земных бед не дает человеку оторваться от Земли и: ?У Жизни на челе ? черные отметины, а у Смерти на темном челе ? светлые блики?.
Стихотворения ?Белый баран и Черный баран?, ?Сердце ? солнце?, ?Женщина ? лето?, ?Луна и женщина?...
Черный баран апокалипсиса и Белый баран сотворения, в стуке их рогов ? вечная схватка, и человек пытается удержаться за их рога. Ёрюзмек и Кызыл Фук ? перволюди из эпоса, поделившие Небо на Доброе и Злое. Преисподняя и Небо (стихотворение ?Змея и Голубь?). Голубь со змеиными глазами и Змея с нимбом Голубя ? в этом дерзком сопоставлении, проглядывает в наше сегодня древний хтонический Хаос, грозя новыми бедами.
Сочетание архаики с модерном неисчерпаемо для самообновления поэзии Лайпанова.

Небо покажется серым от пыли,
Она садится на пыльное дерево,
Как душа дерева, вышедшая наружу,
Птица с обожженным зеленым огнем крыльями.

Это тот же персонаж, олицетворяющий извечную неполноту человека из-за отсутствия Небесного.

РЕЛИГИЯ


Обращение Лайпанова к Исламу, в лоне которого всегда развивалась восточная поэзия, включая еретический суфизм и хуруфизм, является продолжением культурогенного начала его поэзии.
Первые большие поэты Карачая и Балкарии начала XX века начинали как религиозные деятели. Мусульманская просветительская традиция продолжилась до 40-х годов XX века, оставляя в своем поле все значимые поэтические имена.
Рубеж и начало века, знаменуемые, обычно усилением религиозного начала именно в поэзии, как ?керамат? (ясновидение, пророчество) ? т.е. прямая речь, божественного новопроисхождения. В карачае-балкарском сознании импульс творчества прямо связан с легендой об откровении, явившемся Пророку Мохамеду.
В конце XX века карачаевский поэт, прошедший вместе с веком трагический путь от богоборчества к покаянию, испытавший разрушение самих основ жизни, артикулирует вопрос из суры Корана ? ?Поэты?: ?Кому поклоняетесь вы (поэты)?? И отвечает: ?Камню и древу. Языку, который дала мать?. Вместо ожидаемого из всей его поэзии вывода ? Добру, Совести, Достоинству Человека, Нации. Это экспликация, вывод за скобки не исчерпывает, но заостряет тезис о человечестве, как группах людей, объединенных Верой, Разумом и Культурой. Как в Коране ? ?сонмы?, ?толпы?, ?группы?, а не глобалистски распыленное статистическое человечество: ?Миллетчиме, эмда Умметчиме? (Я представитель нации и религиозной общины). Ведь не ?маркированный? родом, нацией человек не может быть верующим. Этика общины приравнивается к религиозной, оберегает от атомизированного распада и универсализации.
Прямая зависимость современного мира от научных открытий, погрузившая в пустоту отдельного человека, в Восточном и Евразийском пространстве опровергается изначально: ?Богопознание есть поражение разума?, и возврат к религиозной парадигме вовсе не означает регресса духа.

?В огне совести и веры? ? название одного из последних сборников; в подзаголовке старое, жанровое обозначение тюркской поэзии ? ?Дефтерле? ? тетради Добра и Зла. Исламские тетради ? вольная, некнижная форма спонтанного Слова, Столпы Веры и Прямой путь к Богу в преддверии Конца, обозначенного, как художественная реальность. Поэт очищает эти столпы от схоластических наслоений в огне трагического века. Это уже прямой Путь, отягощенный сатанинским извращением всех национальных и среднечеловеческих этических норм, требующих покаяния и осознания. Он точно регистрирует ?признаки жизни? сохранившиеся в уже происходящем на глазах замедленном апокалипсисе.

Суры Корана он дает в метафизическом прочтении.
Для Лайпанова такая ?ортодоксальность? ? это возврат, похожий скорее на бегство, ?бегство? в том культурологическом понимании, в каком совершили его Гёте, Гердер, Константин Леонтьев, Б. Соловьев и другие филоориенталисты, трактовавшие позитивный опыт мусульманской уммы.
Sabr 04.11.2011 05:52:34
Для Лайпанова, прошедшего в своей поэзии через опыт символистов и модернистов, через восточные суфийские штудии о Любви, ?Любящей и Любимой? наступает новый этап. Ясность, доходящую до аскезы, он возводит отныне в новый художественный принцип, и как бы исполняет главный канон этики тюрков: хорошее слово ? правдивое слово. Отсюда его обращение к прямому публицистическому слову, которое становится для него ?национальным делом?.

Учреждает издательство ?Мир дому твоему?, газету с тем же названием, журнал ?Ас-Алан?, демократическую организацию ?Джамагат?, входящую в Федеративный союз народов Европы (FUEN), которая является консультативным органом ООН и Евросовета.

Журнал ?Ас-Алан? ? единственный в России журнал, объединяющий малые народности Российской Федерации в отсутствии прежней огосударствленной дружбы народов, легитимизировав этнополитический комплекс проблем на переходном кризисном этапе, кризисе национального общения не только репрессированных малых народов, но и больших, объединенных культурной исторической родственностью и современной злободневностью. После ?Ас-Алана? это снова ? общность, в расчлененное тело которой вдохнули душу, и она заговорила. Отрадно, что эта новая родственность инициирована нравственными и организационными усилиями нашего земляка и его коллег по благородной деятельности на ниве культуры, воочию осуществляющих триаду первого просветителя тюрков начала века ?единства в языке, делах и вере? И. Гаспринского.
По нашей старой тоталитарной тенденции этот глоток свободы кое-кому показался чрезмерным...

Что такое сегодня большой поэт? Большой поэт в том беззаконном и редкостном для нашего времени смысле, само появление которого как бы противоречит здравому смыслу? Это мощная социокультурная энергетика. Это не ?поэзия шедевров?, а поэтическая работа. Поэтическая работа, которая, в конечном счете, сублимируется в шедевры, но реализуется ?в программе?, во всеобъемлющей матрице образов, тем и сюжетов, нечаянных поводов, карте понятий, объединяющихся в концепты, бесконечно варьируемые Музой. Это все тот же поиск смысла жизни и истории в пределах индивидуального творческого опыта.
Все это есть у Билала Лайпанова.

ФАТИМА УРУСБИЕВА,
литературовед, доктор культурологии
Sabr 08.11.2011 04:42:17
ФАТИМА УРУСБИЕВА,
литературовед, доктор культурологии

БИЛАЛ ЛАЙПАНОВ ? СТАРАЯ ЮНОСТЬ ТЮРКСКОЙ ПОЭЗИИ

Эртдерек джазылыб, джер-джерде басмалана тургъан бу статья, Урусбиева Фатиманы 2010 джыл Нальчикде "Эльбрус" китаб басма чыгъаргъан "Уровни чтения" деген китабындан алыннганды.
ШАТ 08.11.2011 16:17:13
Cаулукъ - Эсенлик !

Бу сыйлы кюнледе айтылгъан тилекле, саргъалмай, джашиллей турсунла !

Келир бу заманнга, джангы КЪУРМАННГА да джарыкъ бетли этсин АЛЛАХ!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Сапар Ёз. ТУРНА АУУШ.
Sabr 14.11.2011 05:07:31
ЭЛИБ ? ЭЛ ? СЕН (АЛИФ ? ЭЛ ? ТЫ)
(... ДЕРИ... эмда ...СОРА (...ДО... и ...ПОСЛЕ...)

...ДЕРИ...
(биринчи китаб)


романдан юзюкле - отрывки из романа

?Халкъ насыбы къайдагъысын билсемед ?
Бутларымы мен ат этиб, джетерем,
Арабызда къан ырхыла барса да,
Джюрегими къайыкъ этиб ётерем?.
Кязим хаджи

?Къанатлыча кёксюл Кёкде учалсам,
Джарлы халкъгъа тюзлюк излей кетерем.
Эй, халкъ чекген къыйынлыкъны айталсам,
Бу дунияда муратыма джетерем?.
Джырчы Сымайыл

?Къарангыды, джандырыгъыз чыракъны!? -
Себеб излейле ёлгенле да сауладан,
Саула уа ёлгенледен излейле себеб...
Башланнганчады ахыр кюню дунияны.

?Къарангыды, джандырыгъыз чыракъны!?.
Къайдагъысын билсем эди мен аны,
Файгъамбарча чыгъар эдим таугъа да,
Джандырырем ёлгеннге да, саугъа да,
Бир джилтини джетер эди манга да,
Сууаблыгъы болур эди джаннга да.

Мен билмейме къайда излерге аны ?
Къарангыны хорлаб турлукъ чыракъны:
Тёгерекдеми, джюрекдеми, Кёкдеми,
Ич дунияда, тыш дунияда, Сёздеми??
"Джети" китабдан

Къачан чакъырыр кесине Аллах?
Билмезсе. Дайым хазыр бол.
Сорма, ?кимге тартылад? деб, салах -
Барыбызгъа да тартылады ол.
"Тейри адамы" китабдан

?Хайырынг Кесинге-Адамгъа-Элге-Халкъгъа
Къуллукъ этиуюнге кёреди ХАКЪГЪА?.
?Намаз замаН? дефтерден

?Шериятда уят джокъ,
Адабиятда да ? алай?.
?Сууаб-гюнах джазылгъан дефтерле?-ден

"Джети", "Тейри адамы", "Намаз замаН", "Сууаб-гюнах джазылгъан дефтерле" Лайпанланы Билалны китабларыдыла.

* * *

Джазыучуну джазыу къайры атса да, неге тюбетсе да, несин сыйырса да, джазыучулукъ насыбын сыйыралмайды. Ол ёлюб къалмаса, не да акъылдан шашмаса-тайышмаса, джазаргъа анга чурумла табылыб къаладыла. Анга шагъатды назмучу Адурхай улу Нисанны джашау джолу эмда джазгъанлары. Аны къол джазмаларын басмаларгъа, кесини юсюнден да джазаргъа эркинлигим болгъаны бла хайырлана, сизни да Нисан бла шагъырей этер акъыл алгъанма. Алай а, аны юсюнден биз кёлюбюзге келгенни айтырдан алгъа, сёзню кесине берейик. Ким биледи, бизге аны кесини юсюнден кеси джазгъаны джетиб да къалыр. Ма аны джазгъаны:

?Мен тыш къралгъа келиб джарашханлы талай джыл болады. Джуртумдан, халкъымдан нек айырылыргъа тюшгенин артхаракъ айтырма ? аны хапары узунду. Бусагъатчыкъда уа, кёзюме къуджур кёрюннген затладан айтыргъа излейме.

Тюзю, меннге мында, джазыучугъача, бек иги тюбегендиле. Джашауум-ашауум аман тюлдю, эм уллу къууанчым а ? джазаргъа таблыгъым барды: компьютери, телефону да болгъан иш джер бергендиле. Кесиме да кёз-къулакъ бола турургъа бу джергили Кристиан деб бир джазыучугъа буюргъандыла. Ол орус, тюрк тиллеге да уста болгъаны себебли, тылмач керекли этмейди мени. Кёб даулашыучанбыз. Алай нек болгъанын ангылагъан къыйын тюлдю: мен дуниягъа муслиман кёзден къарайма, муслиман джорукъла бла, шериат бла джашамасам да.

Иш джериме ?Мерседес? маркалы автобус бла джюрюйме. Эресейде, шахар ичинде быллай автобусла джюрюб кёрмегенме. Ёзге, мени кёзюме тюйрелген ? автобусну ичинде баргъан джаш тёлюдю. Джашланы, къызланы да къулакълары, бурунлары, эринлери тюрлю-тюрлю сыргъаладан толуду. Эм къуджуру уа ? аланы кийиннгенлериди: кёнчеклери энгишге салыныб, джалан къуйрукъ башлары кёрюне. Бизде алагъа ат бир-эки гырхы сёз бла берлигелле (берлик эдиле): кётачыкъла, халахостала. Зыбыр айтылса да, кертиси алайды. Алай кийиннген, алай джюрюген былайда модады. Автобусда уа, кеслери бир оруннга олтуруб, чурукълу аякъларын да башха оруннга салыб, барырла. Дагъыда бир эслеген затым: ауузлары ашарыкъдан айырылмайды. Суу ичгенлерин а къой да къой: суудан толу шышасыз джолгъа чыгъа болмазла. 16-17 джыл болгъан къызчыкъла, тал чыбыкъдан эсе, тёгерек гебенлеге ушайдыла. Олтурсала ? джюз тюрлю къынгыр болурла, джюрюселе ? санлары бир-бирин тутмагъанча. Быланы джашагъан юйлеринде, окъугъан джерлеринде неге юретелле (юретедиле) экен? Къартлары уа къатангы, юслерине-башларына сакъ, кеслерин таб тутхан адамладыла. Джаш тёлю, не эсе да алагъа ушамайды. Джаш тёлюге ?азыракъ ашагъыз, кёбюрек къымылдагъыз, табыракъ кийинигиз, кесигизни таб джюрютюгюз? деген да джокъду.

Бу затланы Кристианнга айтыб да кёргенме.
- Бизде демократияды. Хар ким сюйгенича джашайды,- деб къойгъан болмаса, къулакъгъа да алмайды.
- Да бу къаллай демократияды ? тонгузну тепсиге къойсанг, аякъларын тепсиге салыр дегенлей, джаш адамла тапчаннга таяныб, аякъларын да тепсиге салыб, къолларында да бирер сыра къалай... неге ушагъан затды бу?
- Къой, сен мында муслиман джорукъну не да таулу адетлени излеме. Былайы башха кърал, башха джурт болгъанын эсле да, кёлюнгю бас. Европа былайыракъ болуб бошагъанды. Сизге да джетерикди бу къыйынлыкъ. Москваны уа бизден башхалыгъы болмаз. Охо да, энтда сёлеширбиз аны юсюнден. Тамбла тойгъа барлыгъыбызны унутма. Юч сагъатда, къонакъ юйню аллында тюбеширбиз.
Кетди Кристиан. Мен да ишим таба бурулдум.

Экинчи кюн Кристианны тенгини юйленнген къууанчына бардыкъ. Эки джанындан да джууукъла басыныб, адам кёб, тебсиле хантдан ууала... Юйню тёрюнде джыллары 35-ни тёгерегинде эки эркиши адам. Къонакъла хахайны басханлары сайын, бир-бирин уппа-чуппа эте.
- Къарайма да келинни кёрмейме,- дедим Кристианнга.
- Келин сол джанында олтургъанды,- деб, джууаб къайтарды Кристиан.
- Къалай? Эркишини эркиши бламы юйлендиресиз? Къусдурасыз.
- Айтсам, келлик тюл эдинг да аны ючюн айтмагъанем (айтмагъан эдим).
- Тейри бу уа бир джукъгъа келишмеген сыйсызлыкъды.
- Нисан шохум, сен джазыучуча къара, къачан болса да бу тойну юсюнден да джазарса. Ёзге, сен былай джийиргенир зат кёрмейме. Айны аягъында бир муслиман къралгъа учаргъа экибизге да учакъгъа билетле алыб турама. Анда мындан къуджур затланы кёрюб къояргъа да болурса.

Былайда олтуруб турургъа кёлюм бармагъаны себебли, кечгинлик тилеб, чыгъыб кетдим. Демократияларына, кеслерине да джолда аман табханымы къуя барама. Туудукълары не халгъа джетиб тургъанларын сезе эселе, дунияны къалтыратыб кетген викинглени къабырлары эки джарыла болур. Алай а, бир талай къанауну кёрюб, бютеу халкъгъа къара джакъмайым. Иги затларын кёрюрге кюрешейим. Мен кесим адам эсем, къыйын кюнюмде меннге болушхан къралны табанламайым, табаламайым. Халкъла башха тюрлюча, адамла да башха тюрлюлле. Кристиан чынты мени кёзюмю ачаргъа кюрешди, алай а, мени кёлюмю булгъагъан къуууанч меннге керек тюлдю. Тойгъа джарашмагъан тойдан чыгъаргъа керекди да ? чыкъдым, кетдим...

Артда, Кристиан мени бла даулашыр умут этди. Амма, бир-бирибизни дженгалмазыбызны ангылаб, сериуюн болдукъ. Кертиси бла да, Гъарб бла Шаркъ ? ёмюрде да ? дуниягъа бир кёзден къараяллыкъ болмазла. Ёзге сейир тюлмюдю, бир ушагъыусуз зат кёрселе, аны муслиман динден кёрюб, диннни сёгюб тебрегенлери. Кеслеринде не хылымылы зат болса да, аны уа христиан дин бла байламайдыла, христиан динден кёрмейдиле. Христиан дуния Европада христиан динни джорукъларындан алай джанлагъанды, христианлыкъ къалмагъанны орнундады. Къанау эркишилеге да клисалада бабас болуб ишлерге Баш Дин Кенгеш эркинлик бергенди. Энди ол къанау бабасла клисалада ауаз бередиле, ?эркиши эркиши бла, тиширыу да тиширыу бла джашаргъа боллукъду? деб. Алай бла къара кючле, христиан дунияны христиан джорукъладан ?демократия? джорукълагъа кёчюрюб, тюб эте турадыла. Бюгюннгю христиан Европада хар экинчи, ючюнчю юйдеги чачылады, сабий туугъан азды ? бу барыудан барса, керти динден джанлагъан христиан Европаны тамбласы болмазгъа да болур...
(баргъаны боллукъду - продолжение следует)
Sabr 15.11.2011 05:20:25
* * *

Шимал тенгизни джагъасында сюеледи джангыз адам. Аны аты Нисанды, миллетлиги ? таулуду, бусагъатда тургъан джери Скандинавияды. Джангызды десек да, тёгереги тенгиз къанатлыладан толуду. Ол алагъа аш береди ? ётмекни ууакъ-ууакъ этиб, атады. Къанатлыла, гырджын бурхуланы джерге тюшерге да къоймай, хауада сермеб-сермеб къабадыла. ?Алагъа алай аш бериле турса, чабакъ тутханларын да къоюб, садакъагъа джарашыб къаллыкъ кёреме,- деб, кеси кеси бла сёлешеди Нисан. ? Ёзге, бизни (адамланы) арасында да бардыла сизге ушагъанла. Алай а, тёрт саны сау адам, ишлерге, кюреширге эриниб, садакъагъа джарашыб къалса ? анга Эркиши-Ёзден-Адам дерге боллукъмуду? Джазыучу-Назмучу-Джырчы дерге уа боллукъмуду анга? Къара, дагъыда айта билгенлерине: ?кимни арбасына минсенг, аны джырын джырла?. Аны джырын джырларынгы биле тургъанлай, нек минесе да биреуню арбасына? Кесинги атынгы, арбангы къура. Кючюнг, болумунг джетмеймиди алай этерге? Сора, джаяу бар. Джаяу баргъан сыйсызлыкъ тюлдю. Сыйсызлыкъ, акъылсызлыкъ ? адамлыгъын, ёзденлигин, фахмусун аякъ тюбге атыб, башханы арбасына, арбазына джарашыуду, анга къул болууду. Алай этсенг, сюек ючюн бойнундан тагъылгъан итден башхалыгъынг бармыды? Хайда, джала иенги чурукъларын, хайда, юр, чаб ол юсдюргенлеге...?.

Нисан къызгъандан къыза барлыкъ болур эди, арлакъда ? талай къычырымда ? тенгиз джагъада къаралдыгъа чабыб келген адамланы эслемесе. Алайгъа келгенинде, хапарлада эшите туруучусун кёзю бла кёрдю ? мазаллы балыкъ башын джагъагъа атыб тура эди. ?Къуджур заманла. Балыкъгъа башын джагъагъа атдыргъан не болур? Былтыр сеннге башынгы тенгизге атдыргъан а не эди? Айталмагъанлыкъгъа, балыкъны да болур аллай бир чуруму.

Былтыр а не болгъан эди? Бир зат да. Кимни да бола болур джанындан, джашаудан тойгъан бир кёзюую. Ишим, кюрешим, бютеу джашауум бютюн магъанасыз кёрюнюб, дуниядан думп болургъа излегенем. Ёлюгюмю да киши табмазча. Джангыз, юйде сабий бла анасы къыйналмаз ючюн, бир къагъытчыкъ джазыб, тебсиде къойгъанем: ?Сау-эсенме. Мени излемегиз. Джумушларымы тындырсам, къайытырыкъма. Бир джылданмы, он джылданмы ? билмейме. Къайгъылы болмагъыз. Нисан?.

Джагъада ким эсе да атыб кетген бир эски къайыкъны суугъа тебериб, секириб юсюне миниб, къалакъланы къызыудан къызыу тарта тебредим. Джагъала танылмай тебрегинчи бир барыб, тёгерекге къарадым. Кесимден сора джан-джаныуар джокъ эди. Таукеллигим кетиб къалмасын деб, къайыкъдан да суугъа чынгаб, къайытыргъа излесем да, кючюм джетиб къайыталмазча, къарыуум тыннгынчы бир узакълыкъгъа джюздюм. Не эслеб къарадым эсе да, къайыкъны кёрмедим. ?Хы, заман болду? деб, баш тёбениме айланыб, суугъа кёмюлалгъанымча бир кёмюлдюм. Суудан чачайгъаным, тунчугъа башлагъаным эсимдеди. Андан арысы уа ? тубандады... Алай а, бир-бирде, мени суудан ёрге теберген бир зат болгъан болурму эди деб, келеди кёлюме. Таб, теберген бла къалмай, сууну башында тутханды мени. Ансы, мени аскер кемеден эслеб, къутхаргъынчы, мен ёлмей къалай турдум? Айтыуларына кёре, ол кюн алайыракълада адам къутхарыргъа юренннген юнюсбалыкъланы (дельфинлени) сынай тургъандыла. Далгъычла (водолазла) да болгъандыла сууда. Балыкъ, адам къутхаргъан эсе да, къутхаргъандыла мени. Къалай-алай болгъан эсе да, сау-эсен къалгъанма. Юнюсбалыкълагъа, далгъычлагъа, аскер госпиталны дохтурларына да разылыгъымы билдиреме.

Башын суугъа атыб, сау къалгъан бир адам, башын джагъагъа атхан балыкъгъа къараб турама. Къарагъан бла къалмай, болушургъа да кюрешеме ? суу таба теберирге кюрешебиз аны. Ёзге быллай пелиуанны орнундан тебдирген къыйынды. Техника келтириб, тюрлю-тюрлю мадарла этиб, кеме бла тенгизни теренине алыб кетедиле. Сау-эсен джаша, балыкъ. Ёлюрге заман табарыкъса. Кеси да келликди ол. Джашаргъа кюреш. Джашаудан иги не барды? Балыкъгъамы айтама бу сёзлени, кесимеми айтама?
Эслеб къарасам, адамла чачылыб, биягъы кесим сюелеме джагъада. Тенгизден сууукъ хауа урады, алай а юсюмде къышхы тонум сууукъну джибермейди. Арлакъда, кёкенлени арасында табджан болуучусун эсгериб, алай ары атлайма. Ёзге табджанда бир къарадура джаш бир акъ къызны тобукъларын олтуртуб тургъанын кёреме да, эслемегенча этиб, ёргерекде башха бош табджаннга джанлайма.

Тенгиз шууулдайды. Акъджал толкъунларын, бирде джанлыдан юркген джылкъыгъа ушатама, бирде уа джылкъыны ызындан сюрген джыйын джанлыгъа. Кесими да, бирде ёлюмден къачыб айланнган, бирде уа ёлюмню сюрюб айланнган хаджиретге ушатама. Эшта, артда мени джашаууму юсюнден башхала бирер таурух къурашдыргъандан эсе, кесим къошмай-къоратмай, эм аллындан башлаб, тюзюча джазыб къойгъаным иги болур. Тюзюн джазгъандан къыйын зат болмаз. Алай а, ?шериатда уят джокъ? дейдиле. Адабиятда да,- деб къошама.
Кесим билген, кесим эскерген джашауум былайды...
Tinibek 15.11.2011 19:02:42
Sabr

Европа былайыракъ болуб бошагъанды. Сизге да джетерикди бу къыйынлыкъ. Москваны уа бизден башхалыгъы болмаз.
Тюз айтканды. Кайда да аманлык хеп затен аладан келип джайылып турады. )

Айны аягъында бир муслиман къралгъа учаргъа экибизге да учакъгъа билетле алыб турама. Анда мындан къуджур затланы кёрюб къояргъа да болурса.
Бардыгъыз мы, не кёрдюгъюз ?

Алай бла къара кючле, христиан дунияны христиан джорукъладан ?демократия? джорукълагъа кёчюрюб, тюб эте турадыла. Бюгюннгю христиан Европада хар экинчи, ючюнчю юйдеги чачылады, сабий туугъан азды ? бу барыудан барса, керти динден джанлагъан христиан Европаны тамбласы болмазгъа да болур...


?Мен тыш къралгъа келиб джарашханлы талай джыл болады. Джуртумдан, халкъымдан нек айырылыргъа тюшгенин артхаракъ айтырма ? аны хапары узунду. Бусагъатчыкъда уа, кёзюме къуджур кёрюннген затладан айтыргъа излейме.
Саклайбыз, о заман )

Былтыр а не болгъан эди?
Былтыр мы бу джыл мы? Аллах саулук, есенлик берсин! Амин.
Nurgan 15.11.2011 23:56:00
Кесим билген, кесим эскерген джашауум былайды... -баргъаны боллукъмуду?
Читают тему (гостей: 1)

Форум  Мобильный | Стационарный