Билал - Уллу Поэтди. Поэзияны Дуниясында кесини Тоханасы барды.
Бусагъатда Къарачайдан узакъда джашагъанлыгъына, джаны - къаныбла да ДЖУРТУНДАДЫ.
Билал бизге кимди ?
Бу соруугъа джууаб излегенлени, Билалны ПОЭЗИЯСЫН сюйгенлени бу бетге чакъырама.

Сапар Ёзден. Басханстан.
Турна Аууш.

Tinibek
Nurgan

Салам!

Бу 400-чапракълыкъ романды. Къысхартыб, башларындан бирер кесегин салайым.
Бу темада мени иннетим - окъуучуланы чыгъармаларым бла шагъыреу этиудю.
Толусу бла джазгъанларымы электрон кютюпханеде окъургъа боллукъду.

Эсен болугъуз.

БИРИНЧИ БАШЫ

СЮРГЮНДЕ

Суу ташыб кюрешеме. Билеме, ингирде анам келирге челекни суудан толтурсам, ол мени къалай эркелетиригин. Челек алай уллуду, аякъларымы бурунларына турмасам, тюбюн кёралмайма. Сууну бир агъач гоппанчыкъ бла ташыйма. Туч кружка бла келтиргеним да болады.

- Эй, бачхада туугъан, бир суу ичирчи!

Сюймейме бу адамны ? къысыкъкёз, тёгерекбет, хар къуру да ат юсюнде, къамчиси бла къолунда. Сабанланы къоруучу да, адамланы ишге сюрюучю да олду. Къычырыкъ-хахай этгенлей айланады хаман. Итибиз Тарзан да сюймейди аны. Башхалагъа чабмаучу, аны кёргенлей, шашыб къалады.

- Ичирлик тюлме. Мени атым барды. Ол бир джол айтханем да, тюз атымы айтмасанг, суу берлик тюлме деб.
- Сени атынг джокъду. Сизни биригизни да атыгъыз джокъду. Атым мени барды,- деб, къамчисини сабын бир кёкюрегине, бир атыны бойнуна джетдиреди. ? Суу а, суу да, джер да ? былайда бары да меникиди.
Хыны тюрсюн алыб, секириб атдан тюшюб, мени таба атлайды. Мен, чабыб, Тарзанны къатына барама.
- Былайгъа кел, алай джигит эсенг...

Ол ангарылыб, бир меннге, бир итге, бир тёгерекге къарайды. Сора, буруу джанындан бир таякъны алыб, итни урургъа излейди. Тарзан ары бла бери чынгаб кесин урдурмайды. Алай эте келиб, къаллайла эсе да, сынджырдан ычхынады. Бир чынгагъаны бла, къоруучуну таякъ тутхан къолуна къадалады. Къычырыкъгъа хоншу юйледен къартла, тиширыула кёрюнедиле, ала айырадыла итни къоруучудан. ?Бандитле, уллусу-гитчеси да. Мен алкъын сизге кесими танытырма. Сизни бла сёлеше турлугъум джокъду. Совет властны джауларысыз сиз, сатлыкъ, аманлыкъчы къауум? дей, ауузу от чакъгъанлай къарамдан ташаяды.

Бир къарт меннге ариу айтады: ?Джылама, сен эркишисе. Эркиши уа джыламайды. Сени совхоз бачхада туугъанынг кертиди. Ауурлукълары дженгнген тиширыуланы да сабан ишлеге сюрюб турсала, бачхада туумай, къайда тууарыкъсыз. Сени уа атынг барды, ариу атынг ? Нисан. Бюгюнден сора уа, сеннге джигит Нисан дей турлукъбуз. Ол телиге сени бла, сизни итигиз болмаса къатылгъан болмагъанды. Аперим. Ма, туч кружканг, бизге уа ичирликмисе суу??.

Кёлюмю джапсарыб, Тарзанны да сынджыргъа тагъаргъа болушуб, адамла чачыладыла. Ингирде арыб, онгсуз болуб, анам совхоз бачхадан къайытады. Не болгъанындан хапарлы эди. ?Тохта, къралны халкъ бла къазауаты да бир бошалыр, биз да башыбызгъа бир бош болурбуз. Атанг да тутмакъдан бир бошланыр. Джакъчыбыз къуру Тарзан болуб да къалмаз. Сен да ёсюб джетерсе. Ызыбызгъа, Кавказгъа да кетербиз?.

Мен соруб, анам джууаб этиб, хар къуру болуучусуча, ингирибиз алай барады. Аны юсюнденди артхаракълада джазгъан назмум да.

СЮРГЮНДЕ КЪАРАЧАЙ ДЖАШЧЫКЪ БЛА
АНАСЫНЫ УШАКЪЛАРЫНДАН
(Сойкъырымны-сюргюнню къуру ал эки джылында (1943-1945) огъуна, акъыл-балыкъ болмагъан 22 минг къарачай сабий къырылгъанды).

- Ання ач болгъанма...
- Эркишиге ач болгъанма деген айыбды.
- Анам, мен уллу болгьанма да?
- Хоу, балам.
- Бек уллу болсам Къарачайгьа кетербиз да?
- Хоу, балам.
- Анам, Минги Тау къаллайды?
- Тюени сыртына ушайды, балам.
- Биз аны къачан кёрлюкбюз?
- Кёрлюкбюз дегенлей турсакъ, балам.
- Анам, бу къашыкъчыкъланы не этерикбиз?
- Кавказгьа барсакъ бал ашарыкъбыз, балам.
- Бал анда, къашыкъла мында...
Алай нек болгьанды, анам?
- .................................................. ...............................
- Анам, гитчечикле ёлмейдиле да,
Мен ёллюк тюлме да?
- Хоу, балам...
- Анам, атам а нек къайытмайды?
- .................................................. ................................
- Биз а къайтырыкъбызмы?
- (Ёлмесек, Аллах, сен джазыкъсын)
Къайытырыкъбыз, балам, къайытырыкъбыз.
- Къачан?
- Сен уллу болсанг...
- Ання, ач болгьанма.

КЪАЙЫТЫУ

Мен, халкъыбыз сталинчи сюргюнден Ата джуртуна къайытыргъа талай джыл къалыб, Къыргъызстанны Кок-Сай совхозунда нисан (апрель) айны онекисинде туугъанма. Элде тюл, совхоз бачхада. Сабий табары джетиб тургъан тиширыуну къоймай сабан ишге сюрген эселе, Кавказдан 1943-чю джыл кёчюрюлген-сюрюлген къарачай халкъны 1950-уюнчю джыллада да башына къаллай бир эркинлиги болгъанын ангыларгъа боллукъду. Алай а, бир къауум къарачайлы джуртуна къайыта келиб, дагъыда ызына Азиягъа кетиб къалгъан эсе, эшта, къарачайлылагъа Ата джуртларында да къууандырырча тюбемегенлери, ала къыйналмай джашаб тебрерча таблыкъла къуралмагъанлары хакъды. Ёзге, 14 джылны джуртуна термилиб тургъан халкъны асламы, ?Къобанны ташын джалаб, сууун ичиб турсакъ да? деб, джуртха къайытыб, джашауун джангыдан, сыфырдан башлагъанды.

Азияны эскералмайма. Гитче сагъатымда эсимде тургъан затла, джылла бла мутхуз бола, энди бары унутулгъанды. Джангыз, Тарзан атлы къара итибиз, не эсе да, эсимден кетмегенди. Школгъа джюрюб тебрегинчи заманымда огъуна, аны сагъына, назму маталлы быллай бир затла да джазгъан эдим:

ТАРЗАННГА

Къара итибиз Тарзан къалгъанды Кок-Сайда.
Аллай шохум джокъду мени Къарачайда.
Кесими чалман къазыкъгъа сынджыр бла тагъыб,
Кюрешеме аны эниклеб, чабыб.

Ким биледи ? ол да мени эшите болур,
Ол да бери айланыб, хахай эте болур.
Бизни бла бирге келсе эди Тарзан ?
Мында анга ичирлигем нарзан.

Орта Азияда ызыбыздан къараб къалгъанды
Къара итибиз, сакъ итибиз Тарзан.
?Ол анда ёлгенлени сакълайды?,-
Деб, кёлюмю басыучанды аккам.

Биразны тынгылаб, дагъыда къошуучанды:
?Туугъан джуртунда къалгъанды Тарзан.
Туугъан джуртдан багъалы не болур??-
Минги Таугъа къарайды Акка.

Ит чабхан илгендиреди мени,
Эшта, бизни сагъына болур Тарзан:
?Джуртунда къалгъан парийден
Джуртуна къайытхан адамгъа салам?.

Мен аны кёреме тюшюмде,
Аныча ?хап-хуп? этеме хар кюнде.
Кетермез ючюн а аны чыртда эсимден,
Тарзан деб, атагъанма кесиме.

Эм сейири неди десенг, тамада къарнашларым, эгечим школгъа джюрюб тебрегенлеринде, алагъа къарай, алагъа тынгылай, мен да окъургъа юрениб къалгъан эдим. Окъургъа, джазаргъа юреннгенимде уллу эгечими къыйыны бек уллуду. Артда мел бла джетген джеримде, къабыргъалада, эшик къангалада тохтаусуз бир затла джазыб кюреше эдим, ол да мылы буштукъ бла хаман аланы сюрте; бир джол тырнакъ тюбюне чыгъанакъ кириб, тырнагъы да кёчюб кетген эди.

Юйде мени окъургъа, джазаргъа юреннгениме rъууаннганлыкъларына, назму халда сёлешгеними, джазгъанымы огъурамай эдиле. Бир кере, юйде къонакъла болгъанларындан да хапарым болмай, бурун тюбюме бир затла мурулдай, эшикден юйге чабыб кирдим. ?Неле, неле дейсе, джангыдан бир айт?,- деб къысдыла мени. Башха сабийле бла ойнагъаныбызны юсюнден ушаш сёзлени бир-бирине тагъыб, хапарладым:

Чабдым ары, чабдым бери,
Мени озмад джангыз бири,
Барысындан болдум тири.

Атам чамланнган огъуна этди: ?Сёлешген адети былайды муну. Бизге къысха джууукъ джетген, Лайпанланы къызларындан туугъан Къалай улу Аппа деб, бир гыр-гыр болгъанды. Аныча къуубаш болуб кетеди деб къоркъама?. Сора меннге айланыб: ?сёзлени бир-бирине тагъыб айланма да, къалгъан сабийлеча тюз сёлеше тур?,- деб, урушду.

Солагъайны онг къолу бла джазаргъа юретгенча, мени да къалгъанлача сёлеширге алай юрете эдиле ? бир къыджыраб, бир хыликке этиб, къуру да айтыб, эслетиб. Школда да сабийле кюле башлагъанларында, мен назмулаб сёлешиуню къойдум, алай а ичимден ол халда сёлешиуюм тохтамады. Эм уллу къарнашым эди меннге эс табдыргъан ? эм биринчи назмучукъларымы къагъытха тюшюрген ол болгъанды. 1960-1962 джылладан къалгъан эски дефтерледе аны къол ызы сакъланады.

?Сен назмуларынгы къагъытха джаза тур. Джаратсала, китаб этиб да чыгъарырла. Алай эте, поэт болуб да кетерсе...?. Мени соруулу къарагъанымы кёргенинде, ?бир-бирине тагъылгъан ушаш сёзлеге ? назму, алай джазгъаннга да ? поэт дейдиле? деб, мен ангылар тилде айтды. Ёзге, керти назму не болгъанын, аны да джорукълары болгъанын меннге ангылатыргъа адам джокъ эди. Ол затдан меннге бираз болушлукъ эталлыкъ адам ? эм тамада къарнашым ? элден эртде огъуна кетгени себебли, биягъы мен кесиме таяныб къалдым, алай а сагъышларымы дефтерге тюшюрюучю болдум.

Школгъа джюрюб тебрегинчи заманымдан эм биринчи эсимде тургъан ? 1957 джыл май айда Азиядан къайытыб келиб, вагонладан къотарылгъаныбызды. Алайда тамадала-къуллукъчула келиб халкъ бла не сёлешгенлери гитче сабийни эсинде къалай сакъланадыла? Огъесе, абаданыракъ болгъандан сора эшитгенлерим, ол заманда эшитгенчамы кёрюнедиле? Алай огъуна болур.

- Энди ёргелеге барыб айланмай, тёбенледе орналсагъыз ? джашауугъузгъа алай иги болур. Ата-бабала ?тауну сайла да, тюзню ал? деб, билмей айтхан болмазла.
- Да тюзде къаллыкъ болсакъ, Азиядан нек къайыта эдик да? Тюшюбюзде да эллерибизни кёрюб тургъанбыз. Огъай, кетген джерибизге къайытмай, Пашинскени тёгерегинде орналлыгъыбыз джокъду.

?Тёбенледе орналыу? сёз нек къозгъалгъанын артда ангылагъанма. Аны юсюнден китабны арлагъында толуракъ хапар айтыр акъылым барды. Былайда уа, сёзню бир джанына иймей, туугъан элибизге джыйылгъаныбыздан башлайма хапарны.

* * *

Тёбен элде оюлмай, кюйдюрюлмей тургъан джангыз анамы къарнашыны юйю эди. Анда джашагъан хоншу халкъладан бир юйдеги юйден чыгъаргъа унамады.
- Мен бу юйню сатыб алгъанма. Арбазын мер-мер ташладан джасагъанма. Джассы сыйдам ташладан атлауучла салдыргъанма. Юйню тёгерегинде бу къалын мийик таш бурууну да кесим къалагъанма. Бачханы тёгерегинде да деменгили таш хунаны кёресиз. Юйню да джангыртханма. Юйден чыгъарымы излей эсегиз, сатыгъыз да алыгъыз,- деб, къабакъ эшикледен джибермей тохтады юйюрню тамадасы Башит.

- Юйюмде джашаб, тёгерекде юйлени да отун этиб, кюйдюрюб, дагъыда юйюмю мени кесиме сатаргъамы излейсе,- деди ана къарнашым. - Бизни келлигибизни сеничаланы барына айтхандыла, сенден къалгъанла юйлени да бошатыб былайладан думп болгъандыла, сен а, менден ? юйню иесинден ачха даулайса. Ичине да кирейик, юй да не халдады, бир къарайыкъ. Багъасына да анга кёре келиширбиз.

Барыбыз да арбазгъа къуюлдукъ. Ана къарнашым бла уллуладан бир талайы, сыйдам таш атлауучла бла ёрлеб, юйге кирдиле. Биз, сабийле, таш арбазда ашыкъ ойнай башладыкъ. Бир ташда Ай бла джулдуз суратны эслеб, басыныб къарай тургъанлай, уллула юйден чыгъыб, атлауучлада олтуруб, юйню багъасына келише башладыла. Тиширыуладан бири ?нек басыннгансыз? дей, къатыбызгъа келди да, биразны ташха джити къараб туруб, ?ой Аллах? деб, бутлары къыйылыб, къолу бла да ташха узалгъанлай, олтуруб къалды.

Хахайыбызгъа уллула джетдиле. Таш ? сын таш эди. Ай бла джулдуз суратны тюбюнде ол тиширыуну атасыны аты, тукъуму, туугъан-ёлген джылы керкилиб эди. Джыйылгъанланы къанлары бузулду. Ана къарнашым:
- Тонгуз, къабырладан сын ташланы келтириб, ала бла арбазны джасаб, аланы юслери бла, аланы теблеб, къалай джюрюб тургъанса,- деб къычырды.
Юйден ол кишини къатыны чыгъыб:
- Саулагъа не эте эсенг да, ёлгенле бла кюрешме деб, къаллай бир тилегенем. Кесинге да, бизге да къан джаудурдунг.
- Къатын, ауузунгу джаб!- деб къыджырады ол.
- Муну неси бла сёлеше турасыз, - деб, дженгиллиги бла белгили ата къарнашым Сюнгю, къабыргъагъа таяныб тургъан къазыкъны алыб, Башитни аямай сермеди. Табсыз ургъан болур эди, джарылгъан башындан къан ырхы секире, джыгъылды Башит.
- Ёлтюрюб къойдунг дейме. Алайсыз да атыбыз бандит эди. Энтда ызыбызгъа Азиягъа ашырыб ийселе, не этерикбиз,- деб, тиширыула къайгъылы болдула.
- Тиширыула оноу этерик иш тюлдю бу,- деб, бир къартыракъ аланы да, сабийлени да алыб арбаздан чыкъды. Мен барыргъа унамай тохтадым.
- Нисан, къалсын. Ол эркишиди, нени да тюзюн билиб, кёрюб ёсерге керекди,- деди атам.

Къатыны эрине кёл кенгдириб къарагъан болмаса, аны къутхарыр джанындан бир сёз да айтмады.
- Меннге зор бла юйленнгенди. Джаныма къоркъмасам муну бла бир кюн да джашамаз эдим. Мынга къалай тюбеними да айтыб къояйым. Атам, уллу къарнашым да къазауатны биринчи джылында огъуна ёлгенлерине къагъытла алгъан эдик. Юйде кесимден гитче эки сабий, сора тёшекде рахын анам. Бир джолда колхоз нартюх бачхадан нартюхчюкле урлай тургъанлайыма, къоруучу тутду да къойду. Бу эди ол къоруучу. ?Не тюрмеге олтуртама, не меннге эрге чыгъаса? деб, тохтады. Элде джангыз бир адам къызын берирге унамагъан Башитге ёлсем да бармаз эдим, анга баргъандан эсе, тюрмеге-джаханимге барыргъа да разыем... Менсиз, анама, эки гитчеме да ким къарасын? Ма алай бла, амалсыздан, муну бла джашаб турама. Сизни кёчюргенлеринде уа, келиб эм маджал юйге киргенди. Юйлеге айланыб, маджал зат къоймай барын джыйгъанды. Аллында мунучала кёбелле. Ала ташыялгъанларын эллерине, юйлерине ташыгъанла. Бу уа, былайыны патчахы болуб къалгъанды. Тоноу бла къалса уа...къаллайла эсе да аскерден бери къайытхан талай къарачайлыны, джашыртын, шкокдан атыб ёлтюрюб, ?бандитледиле? деб, башларын кесиб, НКВД-ге элтиб, ачха алгъанды. Сиз кетгенден сора, хар къарачайлы ?бандитни? башы ючюн кърал 10 минг сом бере эди... Сизни юйню кишиден сатыб алмагъанды. Сын ташланы да кесине ушашла бла барыб, келтириб арбазны тёшегенди. Мынга не этсегиз да аз боллукъду. Алай а, кърал махкемеге затха беребиз десегиз, мен шагъатлыкъ этер къарыуум джокъду

- Къоркъма, аны иши кърал тёреге тюшерик тюлдю. Сен аллыкъ затынгы да ал да, ата юйюнге бар. Эринг къайгъылы болма. Энди ол сени ёмюрде да къыйнамаз,-деб, тиширыуну башына бош этдиле.

Экинчи кюн атлы милиса бёлек келиб, Сюнгюню тутуб алыб кетди.
Джарлы Сюнгюню джазыуу бек къыйын эди.
Зауаллыны, 1943-чю джыл фронтда тургъанлай, ?сатлыкъ халкъны джашыса? деб, чынына, орденлерине да къарамай, къазауатдан чыгъарыб, Сибирге агъач кесерге ашырадыла. Алайда да эки джылны агъач кесгенден сора, гъыр-мыр болуб, тамаданы тюйгени ючюн, 10 джылгъа тутулуб, башына Сталин ёлгенден сора бош болуб, Азияда джууукъларына 1956-чы келиб къошулгъан эди. Бир джылдан, Кавказ джуртуна къайытыр къайытмаз джангыдан тутуллугъун ким биле эди. Бу ачы хапар бютеу Къарачайгъа джайылгъаныны бир хайыры да болду: къарачайлыланы юйлеринден чыгъаргъа унамай тургъанла юйлени терк огъуна бошатыб тебредиле...

Былай башландыла биринчи кюнюбюз, биринчи кюнлерибиз джуртда.
Дауур-хахай бираздан сорушду. Эм алгъа сын ташланы къабырлагъа элтдиле. Ана къарнашым, юйюне джарашды, барыбыз да ары сугъулдукъ. Элни ичинде мындан сора адам кирирча юй къалмагъан эди ? бары кюйдюрюлюб, чачылыб, ташылыб... Эллерибиз не болумда тургъанларына, бизге да къалай тюбегенлерине бу да бир юлгю. Бизге, Сталинни ибилис джоругъу азаб чекдирген халкъгъача тюл, этген аманлыгъы ючюн тутулуб кетиб, 14 джылны хаписде-тюрмеде туруб, энди башына бош болгъан тутмакъгъача къарай эдиле. Аны ючюн эди халкъ джуртунда да кёб терсликге джолукъгъаны. Алай болса да, ?къош да бара-бара тюзеледи? деб, адамла, гузаба, джангур тюбюнде къалмазча, мекям ишлей башладыла.

Къараб-къарагъынчы биз да сюедик бир саламбаш юйчюк. Тёгереги чалман, башы къамиш. Сюедик десем да, сюегенле уллула, мен а ? хатагъа хайыр бир сабий, талай джыл болгъан. Юйден узакъ болмай, ичи суудан толу, топрагъы алыннган бир терен чунгур бар эди. Бара барыб ары тёнгерейме да, батама да кетеме. Мени кёрген, мени къайгъылы киши джокъ. Ана къарнашымы юй бийчеси ? барыбыз да анга келин деучен эдик ? топракъ кёлню башында бёркчюгюмю эслеб, хахай этиб, къармаб башлайды. Къалгъанла да басыныб, мени эрлай табыб, тышына атадыла. Иш тохтайды. Кими кёкрегимден басыб, кими башы тюбюме айландырыб, хар ким кёрген, эшитген амалын этиб кюрешеди. Эм ахырында чачайыб, солуууму алыб, джылай тебрегенимде, адамла кёллерин басыб, иш къайгъылы боладыла. Къайсы эсе да, ?джылагъанны къой да, келиннге ?сау бол? де. Ол болмаса, кёклеге учуб кетерге башлагъан эдинг? дейди. Алай бла, джуртха къайытхандан сора, ол дуниягъа кетерге аз къалама.
Не да болсун, къысха заманны ичинде бир джер юй бла, мал джыяргъа да бир бау хазыр болду. Ата-ана, дагъыда алты сабий, ол джер юйге джарашдыкъ, Азиядан келтирген къара ийнегибизни да ол баугъа джыйдыкъ. Анам да, джюн устуккуну джаугъа, петегеннге эсе да, тийириб, тютюн этдире къабындырды ? джылан зат дегенча заранлы затланы тыяр ючюн. ?Энди мында бираз чыдасакъ, керти юй да ишлербиз? деб, рахатландыкъ.

Къралдан бир тукъум бир болушлукъ джокъ эди. Джангыз, ?быланы боюнсхагъа юретигиз да, хайырландырыгъыз. Джылны аягъында ызына къайтарырсыз. Былагъа бир джукъ болгъаны болса, тёлеулюк боллукъсуз. Аны да билиб къалыгъыз? деб, эки эмилик ууаныкны берген эдиле. Атам аланы джегилирге юретиб, ала бла сабан да сюре, отун да ташый турдукъ. Артда ызларына къайтарыргъа керек болгъанында, барыбыз да юреннген эки огъурлу хайуандан, кёзюбюз къарай, айырылгъан эдик.

Дагъыда мени бир сейирсиндирген ? артыкъ мал тутаргъа къоймагъанлары. Кёзюу-кёзюую бла кече джукъ билдирмей келиб, арбаз арбазгъа кириб, мал санар эдиле. Алай а, хапар терк джайылыб, артыкъ малны букъдурургъа кюреше эдик. Къарнашым бла мен да кече къарангысына талай артыкъ къоюбузну аз къуумагъанбыз. Бир ийнек, бир бузоу, бир тана, 5-6 къой ? бу эди марда. Тау артында уа ? Гюрджюде ? бизнича тау-тик джерде джашагъан эбзелени мал тутаргъа быллай эркинликлери бар эди: 100-ге дери къой, эчки, 10-нга дери уллу мал, бир ат. Бир къралда джашагъанлыкъгъа, джорукъла алай тюрлю эдиле. Джергили тамадала халкъларын джакълай билселе, адамла иги джашар ючюн бир мадарла этерге боллукъдула.

(баргъаны боллукъду - продолжение следует)

ШКОЛДА

Эки-юч джылдан, эл элге ушай, хар не орнун таба башлады. Школ да аллында тёртджыллыкъ, ызы бла джетиджыллыкъ эм ахырында онджыллыкъ болду.

Ал джыллада школгъа сюймей, амалсыздан баргъаным эсимдеди. Гитчеликден башлаб да, башхалагъа къошулмай, кесим джангыз ёсгеним себебли, кёб сабий джыйылгъан джер мени джунчута эди. Абадан классда окъугъанла да, бизни бир-бирибиз бла тутушдурмай къоймай эдиле. Дерслени арасы кёзюучюкледе школ арбазны къалайы да ? къуру джыгъышхан, джагъалашхан сабийле. Бир джол ?А? классдан бир джашчыкъ бла мен тутушха асры къызгъандан, дерсге да кирмей, бир сагъатны тутушуб тургъан эдик. Кесими классымда мени джыгъалгъан болмагъаны себебли, мени кесимден бир-эки джыл тамадала бла тутушдуруучан эдиле. Алай джыгъыша-джыртыша ёсгенибиз, артда бизге къалай джарагъаны белгилиди: кёбюбюз тутушдан иги джетишимле этген эдик, къралда алчы орунлагъа чыкъгъанла да болгъандыла. Тутушну юсюнден назму маталлы бир затла да джазгъан эдим абаданыракъ класслада окъугъан сагъатымда.

КЪАРАЧАЙДА

Тутушадыла таулу джашчыкъла...
Аллах сакъласын джыгъылгъандан.
Айыбды кесин хорлатхан таулада ?
Къарышхандыла къолчукъла андан.

Бюгюн огъуна кёзлеринде
Ётгюрлюк ? къаманы ауузу кибик...
Барама. Къууанч джюрегимде,
Таулу элими къыйырындан кириб.

Къартла рахат этедиле ушакъ ?
Биз быладан къайда онглу эдик да дерле.
Мангылайлары къая ранлагъа ушаб,
Кёбню кёрген, кёбню сынагъан деуле.

Барама. Джолну эки джанында
Чалман эше, хуна эте таулула.
Салам алейкум, ишигиз къолай болсун,
Джашау этгенле таш юсюнде, ауулда!

Ёзеннге ёхтем къараб къаяла...
Ёзен суу да, кюмюш бычакъча, алай.
О бекликни, пелиуан кючню сеземе
Хар къуру да мен тау джоллада атлай.

Ташла ? таулучукъла, къаяла ? таулула,
Аланы бирликлерин келсе билиринг,
Бир ташны къобар ? таш ташны къозгъар...
Алай тутадыла таулула бир-бирин.

Аллах сакъласын къая оюлгъандан,
Таш тёнгерегенден да сакъласын Аллах.
Таулада уллу сёлешир умут этме,
Ансы, сени сакълар минг палах.

Эркин атлаб барама элимде...
Къучагъымы бютеу ёзеннге джайыб.
Тюбегенле бла джарыкъ саламлаша,
Джаланбут джашчыкълагъа да эте айыб.

Ёлсем, къалсам да, мында болайым,
Не болсам да, болайым таулада.
Мени джаратды, ёсдюрдю былайы ?
Халкъым бла болайым хар заманда!

Окъуудан юйге келгенлей, бачхагъа, малгъа къарагъан бизни ? сабийлени ? биринчи ишибиз ол эди. ?Дерсигизни кече эте турурсуз, кюн батхынчы малгъа, бачхагъа, юй джарыллыкъгъа къарагъыз? деб, анамы айтыучусу эсимдеди. Кёз байланнгандан сора уа, петеген лампачыкъны столну-масаны арасына салыб, дерс этерге кюреше эдик.

Бешинчи классха дери мени окъутхан биринчи устазым Магомед Къабланович, бизни окъургъа-джазаргъа юретген бла къалмай, тарихден да хапар айтыучан эди. Бизге эм биринчи Гошаях Бийчени къаласын кёргюзтген да, былайлада ата-бабаларыбыз аланла джашаб тургъандыла деб, хапар айтхан да ол болгъанды. Мени биринчи назмуларыма да къараб, кёб иги сёз айтханды. Алай а, джазгъанларыма сабий оюннгача къарай болур эдиле, ансы, джарашдырыб, не газетге, не джазыучуланы Союзуна ий деген болмагъанды.

Юйде эсе уа, джукъ джазаргъа кюрешгеними не да дерс китабладан башха китаб окъугъанымы не атам, не анам огъурамай эдиле. ?Дуниянга не ахратынга джарамазлыкъ къуу сёзлеге кёз джауунгу тауусма да, Къуран окъургъа тюзелсенг а. Ёлсем, иясын окъуяллыкъ биригиз джокъ? деб, анам артыкъсыз да къыйналыучан эди. Быллай болумда, мурулдаб, сёзлени бир-бирине тагъыб сёлешген къой, эсиме келгенни да, кишиге кёргюзтмей, алай тюшюрюучю болдум къагъытха. Джазгъан адетими къоюб олтурмагъаныма да сейирсинеме.

Джаза башлаб, юйде, школда да кёл берген, болушлукъ этген болмай, ненча сабийни фахму джилтини джукъланыб къалгъан болур. ?Фахму болса, эртде-кеч болса да, билинмей къаллыкъ тюлдю? деуню тюзю-терси да барды. Хар нени заманы барды. Артда джашау джукъ джазаргъа таблыкъ бермей къояргъа да боллукъду. Ненча фахму ачылгъынчы дуниядан кетгенди ? анга барыбыз да шагъатбыз.

Кесим кёрген, оюм этерге кюрешгенден тышында мени бютеу кёлюмю-джюрегими тюрлендирген, буруннгу хауада ёсдюрген ? эки хоншу къарт бар эдиле. Ала бир-бирине ?Ислам улу?, ?Белкъау улу? деб сёлешиучен эдиле, атлары уа Джюсюб бла Мухаммад.

Ма ол эки къарт, дуппур башында, эски тонлагъа чырмалыб, къырдышда джатадыла. Аланы айтханларын этиб, къойланы, бузоуланы тыя, чабыб айланнган джашчыкъ менме. 1957-чи джылдан 1968-чи джылгъа дери, джаз-джай-кюз айлада мен аланы къатларындан айырылмагъанма. Аланы бир-бири бла, кюле, чам эте даулашханлары, бири джырлаб, бири эжиу этиб туруучулары эсимде къалгъанды. Джюсюб, анамы уллу эгечини эри, къабыргъа хоншубуз, Хасаукада уруш этген Исламны джашы, 1844-чю джыл туууб, 1969-чу джыл, 125 джыл джашаб, ауушханды. Джюзден атлагъанында да саулугъу, къарыуу бла тургъан буруннгу къартладан эди ол. Ийнени кёзюне халыны суууралмай къыйналса анам, Ислам улу кюлюр эди: ?Джыджымны къытчасха къалай суууралмайса. Къолларым къалтырамасала эди... Кюнбетде кёкенни бир бутагъындан бирси бутагъына чынгагъан шорбат чыпчыкъны да кёрюб турама? деучен эди. Алай кючлю эди кёргени.

Сюргюнде уа зауаллыны ачлыкъдан кёзлери сокъур болуб къалыб, дагъыда аш-суу эркинирек болгъанында, ызларына къайытыб, алай кёрюб башлагъанын айтыучан эдиле юйдегиси да, хоншу джашагъанла да. Бюгюн кибик эсимдеди, май эди, гардош сала тура эдик. Джаланлаб, акъ ич кёлеги агъара, гардошну башын джабыб кюреше эди 125 джыл болгъан Ислам улу. Ол кюн кесине сууукъ чабдырыб, андан тюзелмей, талай кюнню ичинде ёлюб кетген эди зауаллы. Белкъау улу андан иги огъуна кичирек эди, ёзге аны джылы да джюзден атлагъан эди. Халкъыбызны таурухлары бла, джырлары бла, тарихи бла мени эм алгъа танышдыргъан ала болгъандыла. Атам-анам берген къан-джандан сора, ич дуниямы, кёлюмю-джюрегими бу халгъа келтирген ол эки къартдыла. Нарт тулпарланы, Алан халкъны, Хасауканы, Татаркъанны, Джаттайны юслеринден мени хапарлы этген аладыла. Сюргюнню-кёчгюнчюлюкню тюз хапарын да аладан эшитгенме.

Ала джыр, таурух, хапар айта, мен буруннгу къошха тюшгенча болгъанма. Адам къаллай болургъа кереклисин, адамлыкъ не болгъанын аладан билгенме. ?Адам кесин, юйюн, тёгерегин таза тутады, окъууун-билимин ёсдюрюб кюрешеди, биреуге зарланмайды, уру-гуду бла кюрешмейди, башханы кесине, мюлкюне да заран болмайды, кеси къыйыны бла кесин джашатады, онгсузгъа болушады, залимлеге баш урмайды, халкъы ючюн керек болса къазауат этеди...?. Юлгюге нарт джигитлени, миллет джигитлени да келтириб, адамлыкъны, джигитликни къаныма сингдире эдиле. Ма аллай къартла эдиле Джюсюб бла Мухаммад. Дагъыда мени сейирсиндирген: аллай бир джашагъан, дунияда аллай бир терсликни, зулмуну, сюргюнню кёрген адамла, джашаугъа, дагъыда, сейирсиниб, сабийча къарай эдиле, бир джангы зат кёрюрге, эшитирге, билирге дыгалас этиб тура эдиле. Меннге ?школда не окъутадыла сизге, бир билейик. Биз ангыларыкъ къарачай дерс китабларынгдан окъучу бир затла? дер эдиле.

Бюгюн, бурундан хапарлы бу эки къартха буруннгу джашаудан хапар окъуйма. Хапарны аты ?Бекмырзаны джашаууду?. ?Байла, бийле къара халкъны къанын ичген заман. Джарлы Бекмырза садакъа джыйыб джашай эди...?
- Тохтачы,- деди Белкъау улу. ? Кимди бу ётюрюкню джазгъан? Джазыучудуму? Оллахий, ким эсе да, тюбесем, аллай ётюрюкню джазгъанны башына бу таякъ бла уруб, бетине да бир тюкюрюр эдим. Джашчыкъ, билиб къал, бурун къой, совет власт келиб, мюлкюбюзню, джерибизни, хар не тюрлю эркинлигибизни сыйыргъанында да, джыймагъанбыз биз садакъа.
- Саумуду-шаумуду бу джазыучу?- деб, сёзге къошулду Ислам улу да. ? Къазауатда ёлгендими? Да Аллахха кеси джууаб берир ётюрюгю ючюн. Хай-хай, неге юретедиле, неге окъутадыла сизни школда. Окъучу энтда бир затла.

- ?Къара кюбюрню? окъуюмму?
? Окъу, аны да не хыйны болгъанын бир кёрейик.
Дуппур башында, кёзюу-кёзюую бла бузоуланы да совхоз бачхадан тыя, бир ыйыкъны ичинде ?Къара кюбюрню? окъуб бошадым.
- Джашчыкъ,- деди Ислам улу,- сен бу ётюрюклеге ийнанма. Халкъны экиге бёлюб, бир-бири бла кюрешдирген, халкъны Аллахсыз, динсиз къояргъа кюрешген ? ол Ибилисди, Ибилис джорукъду. Тюшюндюрюрча, эртде-кеч болса да, анга къыйынлыкъ джетмей къаллыкъ тюлдю. Бу ?Къара кюбюрню? джазгъан а къайдады бюгюн?
- 1937-чи джыл тутулуб, ёлтюрюлгенди.
- Ла илаха илляллах, Аллахха къаршчы баргъанланы Аллах къаушата барады.
- Джыр, шийир дегенча затла уа окъуймусуз?,-деб, сорду Белкъау улу.
- Окъуйбуз. Ма, сёз ючюн, ?Афенди бла аджал? поэма.
- Хай-хай, Аллахха былай къаршчы тургъан адамны Аллах кюл-кёмюр этмей къоярмы? Саумуду бу?
- Огъай, 1937-чи джыл тутулуб, башсыз болгъанды.
- Кёресе, джашчыкъ, Аллахха къаршчы тургъанлагъа Аллах не этгенин. Бюгюннгю джазыучула уа не джазадыла? Ала башха тюрлю джазамыдыла экен?
- Бюгюннгю къарачай джазыучуланы алларында баргъанла былай джазадыла. ?Партиягъа бюсюреу? назмуну окъуюмму?

...Партия, сенсе башы насыбны,
Партия сенсе мыйысы халкъны...

- Тоба, тоба. ?Имансыз итни тюе эди, ол а аны къабар орнуна, чурукъларын джалай эди? деб, бу ишге къара. Бу партия тюлмюдю бизни динсиз, тилсиз, джерсиз-джуртсуз этиб кюрешген? Намыс-уят къоймай, адет-тёре къоймай, бу партия тюлмюдю бизни совет халкъ деб, сюрюу этиб кюрешген?
- Белкъау улу, къызыб бараса, тохта. Ол башха джазыучу уа кимди экен? Ол къызыу тутууланы кёзюуюнде, 1937-чи джыллада, ?Гюрджю улу Къурман да, аны махтагъан джазыучула да халкъны джауларылла? деб, бир кир затла джазыб айланнган бар эди къарачай газетде. Энди олмуду къарачай джазыучуланы алларында баргъан?
- Ислам улу, кёресе не бола тургъанын. ?Ит болмагъан джерде тюлкю юрюр? деб, джырны, хапарны кёзюую кимлеге джетгенин кёресе. Ётюрюк бла ёсген сабийле къаллай адамла боллукъдула? Кертисин айтырыкъ, Тюзлюк ючюн кюреширик, ётю, бети болгъан къалмагъанмыды экен бир адам? Огъесе, бютеу халкъ башсыз, тамырсыз болубму къалгъанды экен?

Бу эки къарт, ёлюб кетгинчи, бизни, сабийлени тюз адамла этиб ёсдюрюрге кюрешгенлей турдула. Эртден бла дуппур башында эски тонларына чырмалыб бир тёнгереселе, тебмез эдиле кюн орта намазгъа дери. Намаз заманы болмаса, алайдан кетмей къарауулдача турур эдиле. Сора, орамда школгъа бара тургъан къызланы кёрселе, айыб этер эдиле: башларында джаулукъ джокъ, къоллары-бутлары джалан.

- Э-эй, Ислам улу, адамла бла джашаб, шайтанлагъа къалдыкъ. Бу власт уллу-гитче айырмай, къыз-джаш айырмай, халкъны бетсиз-уятсыз этиб кюрешгенли ненча джыл. Бу барыудан барса, эркишиле орус мыжыкълагъа ушаб, тиширыула да марушколача болуб къалмазламы?.

- Да кърал бла кюрешир къарыуубуз болса, 1828-чи джыл Хасаука урушда да хорланмаз эдик, 1943-чю джыл Джуртдан да сюрюлмез эдик. Иймансыз кърал адамланы, халкъланы да кеси излеген бир кебге уруб чыгъарыргъа излейди...

- Да, фыргъауунну несине да ?хо? деб турсакъ а ? ол аман тюш кёрмез эди.
- Да ?огъай? деб, кёрмедикми? Кюч джетмесе, не этериксе. Ма бу таулучукъла, ёсюб джетселе бир зат этерле....
- Да аланы тюз иннетде ким ёсдюрсюн? Школда алагъа не дерс бергенлерин эшитдик да?.

Школгъа элтген бир джол бар эди, ёрге-энгишге баргъан да ол эки къартны къаты бла ётмей амал джокъ эди. Адетге келишмеген зат этиб, бир да къутулмаз эдинг. Ауаз берир эдиле тохтатыб.

- Эгечден туугъан, былай келчи. Биринчиси, нек саламлашмайса? Экинчиси, къызны онг джанынгда джюрютюрге кереклисин билмеймисе? Кесингден тамаданы эмда тиширыуну, къызны сол джанларында бар. Ючеулен эсегиз, ортада тамада, аны онг джанында джылы бла кичи барадыла ? алайды адет.
- Джашчыкъ, былай келчи. Элге кире тебресенг, джаяу болуб, атны (эшекни) башындан тартыб барыргъа керексе. Айыб тюлмюдю, мазаллы джаш, аякъларынг джерге сюйреле, эл ичинде эшекде баргъан.
- Джигит, ат башындан саламлашма да, келиб къолубузну тут, кесинги да таныт. Хы, Абдуллахны джашыса сора. Биргенге келе келиб, энди сени сакълаб, алайда мурукку эте тургъан тиширыу а кимди? Башха элденди, Абреклеге келе турадымы? Да сора джол нёгеринг эсе, кеси да тиширыу эсе, атны башын тартыб, аны къатында джаяу келирге билмеймисе? Тейри, ол эсли атанг сени былай кёрсе, къууанмаз. Сеннге бираз урушурукъ эдик, алай а, эгечибиз сакълаб турады, аны къачын этейик, сакълатмайыкъ. Бар, биз айтханны ангыладынг эсе да бир кёрейик.
- Былай келчигиз. Кесигизни таныта барыгъыз. Хы, барыгъыз да сыйлы адамланы балалары. Сора былай халисиз нексиз? Ким кёргенди эл ичинде былай къычырыкъ-хахай этиб баргъанны? Элде ауругъан болур, ёлген болур, мардадан чыкъмай, дауур этмей джюрюгюз.
- Алейкум салам. Ой иги джаш, иги джаш. Окъууунг къалайды? Аперим, аперим. Энди артмагъынгы бизге бер да, кюнбетде кёремисе ол эки тананы, аланы бизни аллыбызгъа эте кет...

Бу эки къарт не айтсала да, алагъа огъай деген болуб билмейме. Школгъа бара тургъан къызчыкълагъа да аууз джетдириучен эдиле.
- Джалан бут, джалан аякъ, къаллайла кийинесиз сиз? Айыб тюлмюдю? Башыгъыз да джалан. Школда джаулукъ бла къоймайдыламы? Къайсыды ол къоймагъан? Ай кяфыр а... Тохта, биз анга бир тюбейик.

Къартланы къатлары бла озгъанла ? гитче, уллу да ? кеслерин эслеб, тиллерине, юслерине-башларына да сакъ болургъа кюреше эдиле.
Бу халда ёте эдиле кюнле. Мен да, бир нарт Къара-Шауай, бир алан къазауатчы, бир Хасаукачы, бир да Джаттай бола эдим. Ай медет, меннге онеки-онюч джыл бола, ол эки къарт дуниядан кетдиле. Ала бла бирге нарт-алан-къарачай дуния да кетгенча болду. Огъай, къартла да, ала меннге билдириб кюрешген хакъ затла да бир джукъгъа кетмегендиле ? ала мени джюрегимде орун табхандыла, джашайдыла. Джылла бла ала айтхан затлагъа тюшюннгенден тюшюне, бегигенден бегий барама. Алай а, алкъын, сабийлик хорлаб, къуджур ишле да этдириученди.

- Тонгуз, къабырладан сын ташланы келтириб, ала бла арбазны джасаб, аланы юслери бла, аланы теблеб, къалай джюрюб тургъанса,- деб къычырды. - СубанАЛЛАХ!!!Миллетибиз не кергенди?!

ненча сабийни фахму джилтини джукъланыб къалгъан болур.- бек кеб,школда ишлегеним амалтын мен аны бюгюнледе да кереме,аллай кеб фахмулу сабийни юйю къуруйду бизни школлада(((

Джашчыкъ, билиб къал, бурун къой, совет власт келиб, мюлкюбюзню, джерибизни, хар не тюрлю эркинлигибизни сыйыргъанында да, джыймагъанбыз биз садакъа. - энди уа джайылыб да къалгъанбыз(((


Солагъайны онг къолу бла джазаргъа юретгенча -мени юретгендиле((

Nurgan

"Джашчыкъ, билиб къал, бурун къой, совет власт келиб, мюлкюбюзню, джерибизни, хар не тюрлю эркинлигибизни сыйыргъанында да, джыймагъанбыз биз садакъа".
- энди уа джайылыб да къалгъанбыз(((

Ойнагъанмы этесе, кертими айтаса - къоркъутма!

Sabr

Быллай зат бла ойнаргъа боламыд?! ((( Ойнамайма...межгитлеге бир да кеб келедиле,юй-юйге да айланадыла,цехледен а мингле даулаб аладыла(((

Sabr

ЭСЕНЛИК, БИЛАЛ !

САБИЙ ЗАМАНЫМЫ ЭСИМЕ САЛДЫНГ, САУ БОЛ !

Эсенлик барыбызгъа да Аллах берсин!
Ууакъ-ууакъ, джашауубуздан хапарланы сала барлыкъма.
Сейир хапарла алдадыла.
Джашау да алкъын алдады деб турама.

* * *
Школда Роза Муратовна деб, бизни классны тамадасы бар эди. Ораза башланса, суудан толу кружкасы бла айланыб, ичигиз деб, къадала эди. ?Ким ичмей эсе, ол ораза тутады, аны башындан, джюрегинден да динни ууун къыстаргъа керекбиз? деб, къадалыр эди. Ол кёзюме алай эрши кёрюне эди, быйыл да къатыма келиб, суу кружканы узатханында, ичерге унамадым.

- Аха, алма терегинден узакъ кетмейди. Ол атадан-анадан туууб, ораза тутмаймы къоярыкъ эдинг? Намаз да къыла болурса. Атанг-ананг къоймай тутдура эселе, тюзюн айт, ол заманда сени гюнахынг джокъду. Атанг-анганг бла сёлеширикбиз.
- Мени атам-анам бла ойнамагъыз. Суу ичмегеним а, кесекле тийиб тургъан да, саула да бир кружкадан нек ичерге керекбиз?- ол бир кюн фельдшер айтханны айтама.
- Къара сен анга. Хыйлагъа да уста болурса дейме.
- Суу да керек болса ичерикме. Айланыб, сохталаны тамакъларындан суу къуяргъа эркинлигигиз джокъду. Дерс бере эсегиз, беригиз. Дерс заманны зыраф иймейик.

Сау класс сейирге къарайды. Роза Муратовна асры ачыуланнгандан ?думп бол классдан? деб къычырады. Тилчи Зауурну да ?директорну чакъырыб кел? деб, иеди.

Директор кириб, мени кабинетине элтеди. Не болгъанын эшитгенден сора, ?устаз бла демлеше турма, ол да сизге игиси болсун деб кюрешеди ? ашамай-ичмей ораза тутуу сабийни чархына, салугъуна иги тюлдю. Бар, устазны да бери чакъыр?. Директор анга не айтханын билмейме, ёзге кружка бла суу ичириу ол джолдан сора тохтайды. Ол кюнден бери меннге джаныуаргъача къарайды Роза Муратовна.

- Энди къалай къутуллугъунгу бир кёрейим. Къралгъа, партиягъа къаршчы джазгъанынг ючюн, сеннге не боллугъун билемисе? Органла сени терсине айландыргъан уллуланы да табарла.

Ишни болушлусу былайды. ?Элибиз? деген темагъа хапар джазыб келирге борч салынады. Келеме джазыб. Халкъны сюргюнде къырылгъанын, мында юйлерин кюйдюргенлерин-чачханларын, къайытханыбызда джангыдан къалай джашаб башлагъаныбызны, айтыргъа, кёргеними, эшитгеними къагъытха тюшюреме. Энди олду Роза Муратовнаны шашдыргъан.

- Сен айтыудан халкъны терслиги болмагъанлай кёчюргендиле. Кёчюрген а совет хукуметди. Алай эсе совет власт терсди. Тюзмю ангылайма мен?
- Ол кюннгю властла терсдиле. Аланы джангылычларын тюзетиб, кърал бизни джуртубузгъа къайтаргъанды.
- Бу темагъа джазаргъа болмагъанын а билемисе?
- Билмейме. Нек болмайды сора?
- Аны сеннге башха джерде ангылатырла.
- Сиз нек ангылатмайсыз да?

Роза Муратовна талгъыр кёзлерин джандырады. Биягъы мени директоргъа чакъырадыла. Бу джол устазла да къошуладыла ушакъгъа. Алай а, джангыз бири да ангылаталмайды меннге бу тема нек джабыкъ болгъанын. Анамы чакъыртыб да сёлешедиле.

- Сен башынга джетмеген затла бла кюрешме,- дейди анам. ? Роза Муратовна, атасыны сырын тартыб, тилчилени джоллары бла барады. Къысхаакъыллыкъдан этеди алай. Бу затланы юсюнден джазаргъа, айтыргъа болмай эсе, кърал энтда биягъы зулму джолгъа кёчеди. Тюзлюк бизде болгъанлыкъгъа, кюч къралдады. Окъу, билим алыргъа кюреш. Заманла тюрленирле. Дуния былай турмаз.

Роза Муратовна уа мени бла кюрешин бардырады. Класс джыйылыулада мени хыртха урургъа кюрешеди. Тарихден дерсле аны джаншагъаны бла ётедиле.

- Роза Муратовна, бизни халкъны тарихи джокъмуду? Орусну тарихин билебиз, кесибизникин а ? огъай.
- Сора бизни не тарихибиз боллукъду? Мал кютгенден сора не биле эдик биз? Биз халкъ да тюлбюз, андан-мындан къачыб келгенледен къуралгъан джыйымдыкъбыз. Бизни тукъум, сёз ючюн, Гюрджюден келгенди. Бир къауум Дагъыстандан, бир къауум Къабартыдан.
- Ётюрюк айтасыз. Мен, сёз ючюн, бир джерден да келмегенме. Мен къарачайлыма. Келген кимге къошуллукъ эди, кимни тилин аллыкъ эди, Къарачай деб, халкъ, кърал болмаса.

Биягъы къычырыкъ, хахай: ?Классдан чыгъыб кет?. Кетеме. Экинчи кюн эки тизгинли бир хыликке назмучукъ джазыб келиб, бютеу сохталагъа чачама:

Талгъыр анасы къатыны болгъан,
Институтдан къагъытын сатыб алгъан.

Не джазгъанымы магъанасын толу да ангылай болмаз эдим. Бютеу устазла мени арагъа алыб, Роза Муратовнаны къычырыгъы бюгюн да эсимдеди: ?Нисанны орну тюрмедеди. Школдан къыстаргъа керекди. Сабий колониягъа олтуртургъа керекди аны. Ол тюзеллик сабий тюлдю?. Ёзге не болгъанын билмейме, мени школдан къыстамадыла, Роза Муратовна кетди школдан. Андан къутулгъан школ рахат солуду деб турама.

* * *

Заман а, тохтаусуз барады. Эл элге ушай, джангы юйле ишлене, биз да джылдан джылгъа аякълана барабыз. Джетинчи классха баргъан кёзюуюмдю. Сегизинчи классха баргъан бир къызчыкъны асры джаратхандан ёлюб барама. Ол меннге къарагъаны болса, кёзлеримден ичими билиб къойгъанча кёрюб, джунчугъандан не этерге билмейме. Сёлешсе уа тилим тутулуб къалады, не да бир тюрлю джууабла этеме. Бир да ажымсыз ол мени телиге санай болур.

Бизни классда спорт джаны бла мени озгъан джокъду. Къолларымда шын туруб джюрюб тебресем, аякълары бла джюрюгенледен артха къалмайма. Турникде да барын озама. Акробатикадан, гимнастикадан, тутушдан иги джетишимле этерге боллукъ эдим, алай а, аллай таблыкъ къайда... Ёзге, чабхандан, чынгагъандан, тутушдан, шахматладан район, област эришиулеге къошулгъанлай, алчы орунлагъа ие болгъанлай турама. Ол къызчыкъны кёзюне илинир ючюн, хар неде да биринчи болургъа кюрешеме.

Бир джол ол къызчыкъ нёгерчиклери бла келиб, къолларынгда къалай джюрюйсе, бир къарайыкъ дейди. Джюрегими дженгил ургъанын тыяргъа кюреше, аны сейирсиндирирге излейме. Белими кёпюр этиб, артыма ийилиб, башымы эки бут арамдан чыгъарыб, къолларымы алагъа созама. Ызы бла къолларымда шын туруб, биз 100 метрге чабыучу джаяу джолчукъну узунуна барама. Ахырында ёрге чынгаб, хауада тёгерек бурулуб, аякъларыма тюшеме. Алай этерге, маллагъа аш салгъан сагъатда, биченни юсюнде чынгай юреннген эдим. Бу тириликлерим да болушмайдыла: къызчыкъ мени джарата, къала эсе да билмейме ? мен джукъ айталмайма, ол а ? къайдан билсин мени ичими?

Эм ахырында башыма бир акъыл келеди: анга атаб джазгъан назмуларым бир дефтерни толтургъандыла. Энди ол дефтерни, башхалагъа эслетмей, аны къолуна тутдурургъа керекди. Алай а, къалай? Бир ыйыкъны ол дефтерни джанымда айландырыб, кесине кесим берирге таукеллигим джетмейди. Сора быллай оноу этеме: бюгюн ол, классны сибире, кечирек къаллыкъды. Юйюне баргъан сагъатда, чегетчикни ичи бла ётерикди. Ма алайда келир джолуна назму дефтерими салыб, кесим а чырпыла ичинде бугъуб, къарасам...

Айтханымча этеме. Аны джангыз кесин келе тургъанын кёрюб, джолну арасына салама дефтерни. Юсюне да, КУКУШХА деб, уллу харифле бла атын джазама. Сора кёкенле ичине кириб, сымарлаб къарайма. Джюрегими ургъаны уа кёкюрегими чачады. Келеди...джетди... тохтады. Ийилиб дефтерни алады да, тёгерекге да къарайды. Дефтерни бетлерин да аудура-аудура, кетеди. Дефтерим ?СЮЕМЕ? деген назму бла башлана эди:

Кукушум деб, хар къайда
Эсимде тутуб,
Кесинг бла тюбегенлей,
Барын унутуб,

Джарашдыргъан сёзлерим да
Башымдан кетиб,
Джукъ айталмай къалыучанма
Мурукку этиб.

Эсингдемид, ол бир джылда
Окъуюм деб бир зат,
Таукеллигим джеталмайын
Къойгъаным тынгылаб.

Джюрекни къыйнагъаныг
Боллукъ болур деб,
Тартыб къаламны алыб,
Кукуш окъур деб,

Харифлени уллусу бла
?СЮЕМЕ? деб, джазама.
Кукушум да джангыз бир сёз
Айтыр деб, базама.

?Ыхы? дейме, энди тамбла не болурун кёрюрбюз. Кече джукъламагъанлай чыгъама. Школгъа барыргъа, бармазгъа да билмей, сагъышлыма. Бир уллу айыблы иш этгенча, уялгъандан, бетим отча джанады. Барама школгъа. Кёрмейме аны. Бир кесек рахат болама. Алай а, тохта... нек келмеген болур дерслеге? Мени ючюнмю?
Экинчи кюн къуру да меннге джити-джити къараучу бир къызчыкъ къатыма келеди.

- Неме...бир зат тилерге боллукъмуду сенден. Неме...меннге да Кукушхача бир назмучукъ джаз.
- Сора, сен аны къайдан билесе?
- Кукуш барыбызгъа да окъутханды.
- Ол сени сюймейди. Майна, кеси да келеди

Кукуш нёгерлеринден айырылды да, дефтерими кесиме узата, айтды: ?Сау бол. Назмуларынгы джаратмадым. Аллах къыйынынгы сууабха джазсын?. Бары да кюлдюле.

Къоркъгъан къоркъууума тюшдюм: мен джангыз анга джоралагъан сёзлени, ол барына да окъутуб, мени хыликке этиб къаллай бир кюлген болурла. Ол кюнден сора, джюрегим не бек тарта турса да, Кукушха къарагъанымы къойдум. Бираздан а, аны унутдурлукъ ишле да болдула.

Sabr:

.....Къоркъгъан къоркъууума тюшдюм: мен джангыз анга джоралагъан сёзлени, ол барына да окъутуб, мени хыликке этиб къаллай бир кюлген болурла. Ол кюнден сора, джюрегим не бек тарта турса да, Кукушха къарагъанымы къойдум. Бираздан а, аны унутдурлукъ ишле да болдула....

Эсенлик, Билал !

Тоба-тоба Роза Муратовна ла къалай кеб барелле(((

Nurgan;

Тоба-тоба Роза Муратовна ла къалай кеб барелле(((

Sabr
андан арысын сакълайбыз.

ШАТ

Мен былайгъа сала баргъан - тарих тинтиу тюлдю, мени биографиям да тюлдю - суратлау чыгъармады. Суратлау чыгъармагъача къарамай, "Нисан кесини юсюнден джазады" деген - джангылыч боллукъду. Керти болгъан ишле бла бирге, болургъа боллукъ затла къурагъандыла романны. Алай болса да, "бу джазылгъанны хайырындан хатасы кёб боллукъду джаш тёлюге" дегенле болсала, китабны (былайда, къайда да) басмаламай тохтатыргъа боллукъма. Ары дери уа, роман бла окъуучуланы ууакъ-ууакъ шагъырей эте барайыкъ.

* * *

Бизни къабыргъа хоншубуз, къарачай эринден айырылыб кеси джангыз джашагъан бир ариу тиширыуду. Аты да ариуду: Толгъанай. Алай а, барыбыз да анга Ариу деб къоябыз. Къыйынлы, къарачай джашха эрге чыгъыб, андан айырылмай келгенди Орта Азиядан бери. Мында уа айырылгъандыла. Сабийлери болмагъаны ючюн дейдиле, джашны джаны айыргъанды дейдиле. Не эсе да, ызына Азиягъа кетиб да къалалмай, бизни къатыбызда хоншу юйню сатыб алыб, кёчген сагъатында, хапчюклерин юйге ташыргъа мен да болушхан эдим. Андан бери мен кече аны юйюнде къалама, ?джангыз кесим къоркъгъан этеме, мадар бар эсе, гитченг мени бла къала турсун? деб, ол анамдан тилегенди да. Ариулугъуна къараб къууаныб турур ючюн тюл эсе, юйюню ичи кюзгюден толуду. Эшикден кирген джерде, кенг орундугъу къысылгъан къабыргъада, маса юсюнде ? айтыргъа, кюзгю болмагъан джер джокъду.

Ол кютюбханеде ишлегени себебли, мен да китаб окъургъа бек сюйгеним амалтын, китабла да бирикдиредиле бизни. Школ, эл библиотекалада да, мен окъумагъан китаб къалгъан болмаз. Ариуну юйюнде уа ? къанга табхалада ? бютеудуния адабиятны кърал чыгъаргъан талай минг тому барды. Ма зауукъ десенг зауукъ. Аланы меннге окъургъа Ариу кеси сайлаб береди. Не эсе да, ала бары сюймекликни юсюндендиле. Тангнга дери китаб окъугъаным болады. ?Кёзлерингден бошайса, чыракъны зыраф кюйдюресе? деген джокъду манга. Орундукъларыбыз бир-бирине къаршчыдыла. Ариу, юс-баш джуууучу хамам бёлмеге барыб, джууунуб, чачын кебдириб, кечеги кёлегин кийиб келеди да, ?сау тангнга чыкъ? деб, джукъларгъа джатады. Бир-бирде къабыргъа электролампаны джандырыб, китаб да окъуучанды. ?Аман тюш кёрюб къоркъсанг, бери меннге келиб къал. Джаманладан мен сени къорурма? дегени да болады. Базмайма, ансы ?къору? деб, барыб анга къысылыргъа огъайым да джокъду. Аны орундугъу акъды, кечеги кёлеги да акъды, джангыз чачыды къара. Ол къара чач акъ орундукъда бир да бир ариу кёрюнеди. Арт кёзюуде китаб окъугъанча этиб, кертисинде уа, мен анга къараб туруучанма. Аны бир-бирде буту джууургъан тюбюнден кёрюнеди. Ол да акъды...
Алай башланды Ариу бла джашауум. Сюймекликни бютеу дерслерине юретди мени. Бир джылны джандет зауугъун кёрюб турдум. Школ тенглерими къызлагъа чамлары, оюнлары бары да манга магъанасыз болуб къалдыла.

Ариу бла мен бир-бирибизге тамам иги кёзюуде, школда гитче классланы окъутургъа Светлана Васильевна деб, бир орус къызчыкъ келди. Эки джылны ишлерге керекди дей эдиле. Анга джашаргъа мекям керек эди да, Ариу арбазда эски мекямын анга джашаргъа берди. Ма ол къызчыкъ болду бизни арабызны бузгъан. ?Энди сен 15 джыл болгъан уллу джаш болгъанса, сени мени юйюмде кече къалыргъа иймезлигин ананг да айтханды. ?Керексиз сёз чыгъар? деб, къоркъады. Излесенг ? алайсыз да тюбей турурбуз. Кесим джангыз къалмаз ючюн а ? устаз къызчыкъны иеме юйге. Фатар хакъ да бир джукъгъа джарар. Кесинг билесе, мен мал тутмайма, бачхам бла да сиз хайырланасыз, мени бачхагъа, малгъа къарар къарыуум джокъду?.

Не этерик эдим ? тохтады кече сайын хоншу юйге барыуум. Алай а, Ариу бла тюбешиулерибиз юзюлюб къалмай, иги кесекни бардыла. Ол тюбешиулени дынг тохтатхан, Света бла мени арабызда къабыннган сюймеклик джилтин болду. Аллында, бир-бирибизге тюбесек, салам бергенден озуб, сёлешгенибиз да болмагъанды. Джангыз, аны одасына джангы диван, стол-маса зат салгъан сагъатда, болушхан эдим. Юйюню ичин джарашдырыб бошагъанында, Света, Ариуну, мени да чакъырыб, шай бла, татлы затла бла сыйлагъан эди. Олсагъатда да эслеген эдим Ариуну меннге тюрлюрекле къарагъанын.

Сюйюмлю эдиле ала экиси да. Алай а, Ариу кюз артында табигъатны бишген кёзюуюне ушай эди, Света уа ? джаз ала чакъгъан балийге. Бири бишген кертмени, бири да джашил алманы эсге тюшюре эдиле. Экиси да кёб китаб окъугъан, билимли къызла. Света уа, хапар, назму джазаргъа да тырмашханын айтханында уа, Ариу манга къараб: ?Нисан да джазады назмула. Сен аны орус тилге кёчюралсанг бек иги боллукъ эди?,- деди. Ма алай башланды бизни арабызда байламлылыкъ.

Ариугъа Света джашагъан юйню тюз къаты бла ётерге керек бола эди да, сюйсем-сюймесем да анга тюртюле эдим. Бир кюн Ариуну китабын ызына къайтарыргъа бара, терезеден башын къаратыб тургъан Светаны кёрдюм.
- Ызынга къайыта, меннге тюбей барырса. Бир сагъатны юйде боллукъма. Андан сора школгъа кетерикме. Кёргюзтюр затым барды.
- Бусагъатда кёргюзт да къой. Ансы Ариугъа болушургъа керекме, кечирек чыгъаргъа боллукъма.
- Ангылайма,- деб джиберди да Света, къызаргъан огъуна этди.
Светаны одасына кириб бара, юйюню терезесинден къараб тургъан Ариуну кёрдюм. Алай а, кёлюме джукъ келмей, къолуму силкиб, Светаны эшигинден кирдим.
- Кёремисе? Шахмат ойнаргъа устама дей эдинг да, шахматла хазырдыла. Ёч салыб ойнаргъа боллукъбуз. Огъай, кёргюзтюрге излегеним а ? къабыргъадады.
Къарадым: къабыргъада ? сурат. Элге къараб тургъан чегетли кюнбет, къаялары бла. Джайылыб отлай тургъан малла, къойла, джаргамлада эчки сюрюу.
- Кимди бу уста суратчы? Кюнбетни бери тюшюрюб къойгъанды.
- Джаратамыса? Мени махтагъан да бир адам чыкъды.
- Тохта, сора сени быллай фахмунг болгъанын нек айтмагъанса? Назму джазаса, сурат саласа...андан сора уа не эте билесе? Къобуз согъа, джырлай, тебсей да биле болурмуса?
Света кюлдю:
- Огъай, къобуз согъа билмейме. Къыл къобузда, гитарада уа бираз ойнайма. Анам талай инструментде да иги ойнайды, музучилищеде окъутхан да этеди. Джырлагъан да этеме. Сабийлени тынгылатыр, юретир чакълы бир. Бир кюн бир творчество ингир этербиз. Тебсерге аман тюлме ? тебсеу дерслеге джюрюб тургъанма. Билмей эсенг, сени да юретирме.
Ариуну терезени тюбю бла ары-бери ётгенин эследим.
- Болсун. Сени да школгъа кечикдирмейим. Энди джашау мендеди: сени бла шахмат да ойнай, музыкагъа да тынгылай, назмуларынгы да окъуй, тебсерге да юрене, ох этерикме. Сау къал. Кёрюшюрбюз,- деб, Ариугъа ашыкъдым. Не эсе да, джюрегим тынгысызды.

Эшиклени къагъыб, ?кир? деген шагъырей ауазны эшитдим. Ариу, болуучусуча джарыкъ болмады. Этиучюсюча кесине да къысмады. Китабны алыб табхада орнуна салды. Халын таб кёрмей, ?не болгъанды??- деб, сордум.
- Джукъ да. Джангыз сени Светагъа киргенинги джаратмайма. Билесе, сёз джюрюб тебреригин. Сен алкъын школгъа джюрюген сохта болгъанлыгъынга, эркиши болуб бошагъанса. Орус къызла кеслерин эркин джюрютгенлерин барыбыз да билебиз. Арагъызда бир джукъ болса, башынг палахха къалыр. Диннге къаты атанг-ананг не айтырла? Анга да сагъыш эт.

Ариуну айтханында терс зат джокъ эди, ёзге аны къайгъылы этген башха зат болгъанын сездим. Алай болса да, сёзлеге уллу магъана бермей, чам эте бираз олтурдум. Алгъынладача джарыкълыкъ джокъ эди да, ?кёрюшюрбюз? дей, джангы китаб да алмай, чыгъыб кетдим.
Бир ыйыкъ кетди арадан. Мен Ариуну юйюне басмай турама. Китабханеге-библиотекагъа да бармайма. Света бла уа школда терк-терк тюбешиученбиз. Джолда бирге келгенибиз да болуучанды. Юйюне кирирге уа, чакъыргъанлай турса да, базмайма. Ариу бла араны бузаргъа излемейме. Ёзге, меннге къадар кеси болушду дейме, не эсе да, кёб турмай, Ариу усталыгъын-билимин ёсдюрюрге алтыайлыкъ курслагъа атланды Москвагъа. Юйюн а, бизге аманат этди, анамдан тиледи: ?Гитче джашынг биягъынлай, кече сайын юйюмде къала турсун. Элде уру-гуду джюрюмесе да, ол заманда юйге къайгъы этмезча боллукъма?. Алай бла, Света бла тюбей турургъа мадар чыкъды.
- Кел, былай келишейик,- деди Света.- Сен мени къарачай тилге, къарачай тебсеулеге, къарачай адетлеге юретесе, мен а, скрипкада, гитарада ойнаргъа, тебсерге юретеме сени. Тилге юренсем а, назмуларынгы да тюзюрек, игирек кёчюрюрге боллукъма.
- Болсун,- дейме,- джангыз программа джарашдырыб, андан джанламай, хар кече сайын бир эки сагъатны кюрешмесек, заманыбыз бошуна кетиб къалыргъа боллукъду.
Экинчи кюн къарачай тилге юретген дерс китабланы, сёзлюклени да кёлтюрюб, келишген заманыбызда Светаны юйюню эшиклерин къакъдым. Босагъадан киргенлей:
- Юйге да игилик,- дедим тауча.
- Келгеннге да игилик,- деб, джууаб къайтарды Света да бизни тилде.
Сагъат джарымны къарачай тил бла кюрешдик. Андан сора эки кере шахмат ойнадыкъ. Бир кере ол хорлады, бир кере да мен.
- Энди музыканы заманы джетди,- деди Света. Джырлагъан да эте, гитарасын согъады. Ызы бла скрипкасын да джылатды. Меннге да ол инструментледе биринчи дерс берди. Джашауумда аланы къылларын биринчи кере зынгырдатыб кёрдюм.
Программабызгъа кёре тебсеуню кёзюую келди. Света мени тюз къымылдаргъа юретеди, мен а аны къучакъларым келгенден кесими тыялмай къыйналама. Эм ахырында кесиме къысыб, уппа этиб сирелдим. Чарларыкъ болур деб тургъанлайыма, аны да огъайы болмагъанын ангыладым. Ёзге бир-бирибизни бираз ийнакълагъандан сора, Света тереннге кире тебрегенибизни эследи да, мени акъыртынчыкъ кесинден айыра, айтды:
- Бу программабызда болгъан зат тюл эди.
- Салайыкъ муну да программабызгъа.
Света кюлдю. Бюгече дерслерибиз аны бла битдиле.
- Сау тангнга чыкъ.
- Сау тангнга чыкъ.
Джашау меннге бек сейир, бек аламат кёрюне башлады. Кюнню кетерин, кечени келирин менича сакълагъан болурму бу элде? Мени эм бек сейирсиндирген ? Светаны юч айны ичине ?хайт? деб, бизни тилге юреннгениди. Мени орусчамдан аны къарачайчасы такъыл болур. Орус суратлау адабият китабланы мен къыйналмай окъуйма, сёлешгеним а къарыусузду. Не ючюн десенг, дерслени барын бешинчи классха дери мен ана тилде окъугъанма. Мени ызымдан келгенлени ол насыбларын къурутханды кърал ? энди бютеу дерсле, биринчи классдан башлаб, орус тилде барадыла. Ана тилни энди тыш къраллы тилленича бирича окъуйдула, таб, сабийле излемеселе, окъутмай къойгъанлары да болады. Энди бу бек уллу проблема болгъанды бюгюнледе. Иш алайгъа джетерин олсагъатда киши да толусу бла ангылай болмаз эди.

***

Бусагъатда уа, мен кёлюмдегин орусча тынч, дженгил айтыб къоялмай къыйналама. Бешинчи классха кёчген сагъатымда тартхан эдиле бизни элге ток чыбыкъланы да. Телевизор-зат деген сейирликле уа энди джайыла тебрегендиле ? бизни элде ючеуленде барды телевизор. Аны себебли джангылыкъланы джангыз газетле бла радиодан билебиз. Хар бир юйдеги кёб тюрлю газет джаздырыб алады. Почта чачыучу кишини эки артмагъы газет, журнал, письмо хазнадан толуду. Тийрени къартлары ?газетледе не джазадыла? деб, меннге соруучандыла. Орусчам мени кюнден-кюннге игиден-иги бола баргъаны устазланы юретгенлеринден да бек, Светаны кючюнденди: ол мен окъусам, джазсам, сёлешсем да тюзетгенлей турады. Света бла талай айны кече-кюн тюбеше тургъаным, орусча тыйгъычсыз сёлешириме себеб болду. Ёзге, Светаны бизни тилге алай дженгил юреннгени аны кючлю эси эмда музыка фахмусу болгъанындан кёреме: сёзню макъамын тюрлендирмей, эшитгенича айтыб тебрейди. Кийиннгенинден, кесини джюрютгенинден эмда бет тюрсюнюнден болмаса, сёзюнден аны къарачайлы болмагъанын айырмай къояргъа боллукъду. Мен аны кесине да айтханма.
- Бетими тюрлендираллыгъым джокъду, кийимими, халими сизни къызладача этерге къолумдан келлик болур. Излесем. Сизни адетле бизникиледен иги болгъанларына тюшюндюралсанг, ийнандыралсанг. Мени нем башхады сизни къызларыгъыздан?
- Ненгми? Сёз ючюн кийиннгенинг. Сен, джалан бутларынг, билеклеринг агъара, элни ичи бла школгъа бараса. Адамла, артыкъсыз да эркишиле, сеннге джити къарагъанларын эслеймисе? Чебкенинги джагъасы да бираз теренирек оюлубду. Эркиши, тиширыу болсун, бары бла да тартынмай сёлешесе. Бизни джамагъатда тиширыула, къызла кеслерин бир кесек башхаракъ тюрлю джюрютедиле. Нёгерлери бла, не да къысха джууукъ джетген джаш бла болмаса, амал табыб, кеси джангыз джюрюмеученди таулу къыз.
- Къызларыгъыз башха шахарлада къалай окъуйдула да?
- Окъугъанла алкъын сабийге саналадыла. Алагъа да, баргъанлай-келгенлей, кёз-къулакъ болгъанлай турадыла.
- Сюйген джашына къалай тюбейди да къыз?
- Нёгери бла. Аны да кёб тюбеширге, сёлеширге болмайды. Джарата эселе бир-бирин ? юйленсинле. Алай а, юйленнгинчи, къыз бла джашны араларында джукъ болмазгъа керекди. Джангыз абезек тебсеуде бир-бири къолундан тутаргъа болады, къалгъан тебсеуледе уа, бир-бирине дженг учлары да тиймейди. Бизде бир-бирин къучакълаб тебсеген, бир-бирин уппа-чуппа этген болмайды ? ол учузлукъгъа, сыйсызлыкъгъа, саякълыкъгъа саналады. Кесине алай этдирген къыз къарачай джашха эрге бараллыкъ тюлдю. Алайды адет. Джети атасына дери къарамай, тинтмей, бизде къыз алгъан, къыз берген да болмайды. Юйленир ючюн да, ата-ана разылыкъ амалсыз керекди.
- Сен бу адетлеригизни игиге санаймыса?
- Санайма.
- Да сора, мени уппа-чуппа этерге, къучакъларгъа нек кюрешесе да? Огъесе, мен сизни къызладанмы тёбенме?
Мени не айтыргъа билмей, джунчугъанымы, къызаргъанымы кёрдю да Света, кесин тыялмай кюлдю. Къатыма келиб, ?динигиз, адетигиз айтханны да этмей, джюрегинг меннге тартыб тура эсе, сора сен мени бек къаты сюесе? деб, мени къаты къучакълаб, уппа этиб башлады... .
Ма былай ётеди Света бла заманым. Кюндюз школгъа баргъан, андан келсем ? малгъа къарагъан, башха не джарыллыкъ бар эсе да, тындырыргъа кюрешеме. Кёз байланса, дерс кибиклериме къадалама. Меннге эм хайырлы заман а, кече сагъат ондан онекиге дериди ? Света бла болуучу кёзюуюмдю ол. Атын къарачайчагъа кёчюрюб, Джарыкъ да деученме анга. Ол бир-бирде соргъан затлагъа джууаб эталмай къалгъаным да болуучанды.
- Сени атынг Нисанды, нисан айда туугъанынг ючюн. Тукъумунгу магъанасы уа неди?
- Къарчаны тёрт нёгерини бирини атыды Адурхай. Бизни тукъум андан келеди. Магъанасын билмейме.
- Тукъумунг Адурхай эсе, орусдача, ?ев? деген къошакъ нек къошулгъанды, Адурхаев нек болгъанса? Атангы атына да къагъытлада Къаджарович деб джазылады. Нисан Къаджарович Адурхаев. Нек болгъанды алай?
- Къарачайча былай айтылынады: Адурхайланы Къаджарны джашы Нисан. Не да: Къаджар улу Нисан Адурхай. Не да: Нисан Къаджар Адурхай ? биринчи кесими атым, экинчи атамы аты, ючюнчю тукъум атым. Орус кърал кесине ангыларгъа тынч болур ючюн, бизге сормай, тукъумубузну, аталарыбызны атларын да тюрлендириб, Иван Иванович Иванов дегенча этиб къойгъан болур.
- Ангыладым. Кърал кесине тынчыча этеди сора. Араб, латин алфавитледен да сизни кириллицагъа аны ючюн кёчюрген болур. Джангыз, гюрджю, эрмен тукъумланы тюрлендирмегенди, аланы алфавитлерин да къурутмагъанды. Не эсе да.
- Билмейме не айтыргъа да.
- Элигизни атына уа Подскальный деб нек джазадыла? Сиз кесигиз Къая Тюбю не да Тёбен эл дей шойсуз да? Орамыгъызгъа уа ?Матросовну орамы? деб, нек атагъандыла? Огъесе сизни халкъны джигитлери джокъмудула?
Мени абызырагъанча кёрюб, Света сёзню башха джанына бурду:
- Бу соруулагъа джууаб уллу болсанг этерсе. Алай а, иги окъуб, терен билим алмасанг, джылынг келсе да, джукъ айталмай, тынгылаб турургъа боллукъса. Кел, бир эки партия шахмат ойнайыкъ.
Ойнадыкъ, ёзге мени эсим алкъын ол сорууладан арытылмай, кесими талай кере да къабдырдым.

* * *

Беш ай озду арадан. Света бизни тилге суу уста болгъанды, кийиннгени да эм намыслы таулу къызчады. Тау тепсеулеге да юрениб, школ ансамбльде тебсеб турады. Элде той-оюн болса, ол да башха къызла бла бирге барыб, къууанчха къошулуучанды. Бир-бирде мен да барыучанма биргесине, ёзге, юйленмеген тамада къарнашларым бола тургъанлай, тойлагъа джюрюрге джарамайды. Света уа, юсюне таулу къызны чебгенин кийиб, ингичге белин да кямар бла буудуруб, арагъа чыкъса, кёб джаш кёз алмай къараучанды. Тиширыуланы ?бу бир къарачай къыз болса, тоба, келин этмей къоймаз эдим? дегенлерин да эшитгенме. Алай а, кёз къыса къарагъанлыкъгъа, элчи уллу джашладан бири да мардадан чыкъмайды ? Светагъа аууз джетдириулери джарашыулу чамды-накъырдады. ?Бизде тойла, тепсеу ингирле башха тюрлюдюле. Ичген-эсирген кёбдю бизде. Бир-бири бла тюйюшгеннге, сыйсыз сёлешгеннге юренчек болуб къалгъанбыз. Сизде уа адамла кеслерин дворянлача (бийлеча, ёзденлеча.- Н.А.) джюрютедиле?,- дейди Света. Отуз джылдан а, аны ?сиз да бизнича болуб къалгъансыз? деб, джарсыгъанын эшитирикме.
Бу ингирни-кечени Света бла мен къарачай адабиятха атагъанбыз. Мен бёлмей тынгылайма, Света уа бизни джазыучуланы аямай хыртха урады.
- ?Сизни нарт эпосугъуз буруннгу урумлуланы мифологияларындан кем тюлдю. Алай а, аланыкъын бютеу дуния биледи, сизникин киши да. Илму кёзден къараб, бир джерге джыйышдырыб, орус, ингилиз тиллеге кёчюртюрге керекди. Бютеудуния культураны байындырлыкъ хазнады сизни нарт таурухларыгъыз. Тарих джырларыгъыз, ийнарларыгъыз да аллай сейирликдиле, алагъа тенглик этерик аз зат табылыр орус халкъ поэзияда.
Джазыучуларыгъыз джазгъан а, кёбюсю, сёзге салыб сёлешмезчады. Ауаз бериу ол - партия идеологланы ишлериди, не да дин башчыланы, имамланы, не да, менича, ууакъ сабийлени окъутхан устазланы. Назмучуну иши уа башхады. Сизни джазыучула аны англай болмазла алкъын. Тизгинлени ахырларын ушашдырыб, бир-бирине такъсала, аны да шийирге санаб къоя болурла. Табигъатны юсюнден, табигъатны юсю бла иги айтылгъан затла уа бардыла сизни джазыучулада да. Сёз ючюн, Биджиланы Асхатны бир назмусу керти поэзияны юлгюсюдю:

Боран буруб, боранлаб,
Ёрге-энгишге чабады,
Джанлы къойну сюргенча,
Къарны сюрюб барады.

Пушкин да айталмагъанды мындан иги. Не да, Къаракётланы Иссаны Минги Тауну юсюнден тизгинлери:

Кёб кишиге къатын болгъан,
Барысындан къызлай къалгъан.

Бютеудуния лирикада орун аллыкъ тизгинледиле была. Сени назмуларынгда да бардыла махтаугъа тыйыншлыла. Сени кесинги, назмуларынгы, бютеу адабиятыгъызны, халкъыгъызны юсюнден да кёлюме келгенни дневник халда къагъытха тюшюре баргъанма. Кетерими аллы бла сеннге окъутур акъылым барды. Алай а, сеннге айтырым: кесигизни джазыучуланы тилни билир ючюн окъу, керти шийирни билир ючюн а ? бютеудуния литератураны, аны ичинде орус поэзияны да, Пушкинден Цветаевагъа, Ахматова дери окъу...?.
Мен башымы силкеме, кесим а, Светагъа къарай, джюрекдегин тышына тёгеме:

?Сюймекликни сюйдюм бийче кёзлерин,
Деменгили къарауаш бутларын сюйдюм аны...?.

- Сени тизгинлерингмидиле была? Аламат айтханса, джангыз кимге къараб джазгъанса быланы? Меннгеми? Алдама. Аланы Толгъанайгъа шыбырдай болур эдинг...
- Огъай. Аланы да, бу тизгинлени да, сени кёрген кюнюмде джазгъан эдим:

?Чебкенинги джырыгъы бла
Кёзюм илинир ёрге,
Бутла, толгъан Айлача,
Бирге къошулгъан джерге?.

Света кюлдю. Мен аны къучагъыма къысыб, тёгерек бура келиб, орундугъуна тёнгередик. Хар кече сайын болуучу оюнубуз башланды. Алай а, мени чекден ёте тебрегеними джаратмай, ычхыныргъа умут эди ? ычхыналмады. Амалын тауусханында, ?артыкълыкъ этсенг, милициягъа айтырыкъма? деб, тохтады.
. Ол сёзле мени башыма таякъ бла ургъанча сууутдула. Мен тохтаб, сордум:
- Кёлюнг бламы айтаса?
- Кёлюм бла.
Мен секириб туруб, джукъ да айтмагъанлай, эшиклерин да ?занг? деб, уруб, чыгъыб кетдим. Барыб, Ариуну юйюне кириб, ачыуланыб, кесим кесим бла сёлешеме: ?Беш айны ичинде мен аны къалай сюйгеними сезмегенча. Кеси излемесе, мен аны юйюне кюч бламы киргенме. Сабийча, уппа-чуппадан сора, джукъ боллукъ тюл эсе, санымы, джанымы къыйнаб да не этеме. Милициягъа айтырыкъма деб. Болду, энди босагъасындан бир атлам этмем. Энди анга къарамам, салам да бермем, саламын да алмам. Ансыз ёлюб къаллыкъма деб тура болур. Кёрейик. Ариуну келирине да кёб къалмагъан шойду...?.

Арадан эки ыйыкъ кетди. Светагъа не арбазда, не джолда, не школда тюртюлмезге кюрешеме. Бир кюн школдан юйге джууукълашханымда, таксиден чемоданланы тюшюре тургъанларын кёрдюм. Къарасам ? Ариу. Саламлашдым. Ол мени къучакълагъан да этиб, ?болуш? деб, чемоданларын къолума тутдурду. Света да чыгъыб, ол да бир талай затын алыб, Ариуну юйюне элтдик. Дагъыда бир кере къайытыб, къалгъан хапчюгюн юйге джыйдыкъ. Света, меннге да кёзюню къыйыры бла къарай, ?школгъа кечигеме? деб, гузаба кетди. Ариу меннге таша магъанасы да болгъан бир соруу берди: ?Табмыды хар не??. ?Сен къоюб кетгенчады хар не? деб, джууаб этдим.
- Тохта, бир кесекчик сабыр эт. Мен джолдан, сен школдан ач болуб джыйылгъанбыз, бирге ауузланайыкъ.
- Ауузланыр зат джокъду. Джангыз буз долапда бираз бишген эт бла айран барды.
- Да бери чыгъар. Мен Москвада алагъа тансыкъ болуб тургъанма.
- Меннге уа,- деб джибердим.
Ариу меннге хыйларакъ къараб, ?Сеннге да? деди. Сора къаты къучакълаб, ?къаллай бир тансыкъ болгъанымы бюгече огъуна ангылатырма, сагъат онбир бола джокъларса? деб, къулагъымы къыйырындан къаба, шыбырдады. ? Бу а, сеннге саугъамды, мени унутмай, юйюмю, кесими да сакълаб тургъанынг ючюн. Кийиб кёрчю. Костюм юсюме теп-тенг болду.
- Мен кетгенли да ёсгенсе, кенгергенсе. Алауган кибик бир болгъанса.
- Кийим ючюн къаллай бир берликме?- деб сордум, сёзню тюрлендире.
- Бир джукъ да. Саугъамды. Сау джырт.
- Сау бол. Бусагъат мен юйден сеннге хазыр ашарыкъла келтирейим.
- Огъай, нем да барды. Сагъат онбирде келирсе, сакълайма. Ары дери мен да бир кесек солуюм, сен да дерслеринги эт. Бу хызен да сеникиди ? ууакъ-тюек затлалла, юйюнгде къарарса.
Юйге кирир-кирмез, юсюмде джангы кийимни кёрюб эгечим, басындырыб-басындырыб сёлешди. Аны даууруна анам да чыкъды. ?Юйюн сакълаб тургъаным ючюн Ариуну саугъасыды. Бусагъатлада таксиден тюшдю да, кёрмедигизми? Кёб зат келтиргенди. Айтыуундан, элни къызын берне керексиз этерча бир зат келтиргенди. ?Ананга да барды саугъам, тамбла рахат тюберме? дей эди.
- Джолоучулукъ къыйынды, солусун, эс джыйсын,- деди анам да.
Мен кеси одама кириб, хызенни башын ачдым. Ичинде сакъал джюлгюч, одеколон, дезодорант, къол джаулукъчукъ... Мен аланы барындан да бек, мени унутмай, кёлкъалдысын да ташлаб, алай келгенине къууандым.
Сагъатха дженгил-дженгил къарайма. Сагъат он бла джарым болургъа, ?анама, эгечлериме да сау тангнга чыгъыгъыз? деб, ?джукъларгъа? кетдим. Сора онбир бола, терезе бла чыгъыб, бурууну башы бла чынгаб, Ариуну арбазына тюшдюм. Светаны терезесини къаты бла ётген сагъатда, юсюме аны ауанасы тюшгенча сездим, Ариуну эшигин къагъа, бурулуб къарагъанымда, терезеден башын чыгъарыб, Света мени таба къараб тура эди. Кёлюм бир тюрлю болду, алай а эшикни ачылгъаны мени къутхарды. Ичкери киргенимде уа, Ариуну алтыайлыкъ тансыгъы меннге нени, кимни да унутдурду. О, Тиширыу!

Отха чебген кийдирсенг ?
Тиширыу деген олду.
Тиширыуну тешиндирсенг ?
От деген да олду.

Ичи да от, тышы да от:
Тиши от ? Тиширыу.
О, Тиширыу!

Хар кече сайын дегенча, мен Ариугъа джюрюйме. Светаны терезесини къаты бла ётмей башха джол джокъду. Ызыма да танг ата, алайтын озама. Кёреди, биледи ? не этейим ? кесиди терс. Менде да барды терслик. Аны ючюндю кёлюм рахат болмагъаны. Ариу бла тургъанлай, кёзюме Света кёрюнюученди. Бир-бирде аны юсюнден сагъыш этгеними, къалай биле эсе да, биледи Ариу. Мен джуудурургъа кюрешсем да, ол сезеди, биледи.
Бир джол школда волейболдан эришиуле болуб, кечге дери къалдым. Оюн да, Светаны дерслери да бир кёзюуде бошалдыла. Света къатыма келиб, ?назмуларынг орус тилде Москвада суратлау-адабият журналда басмаланнгандыла, кёрюрге излей эсенг, журнал кабинетимдеди? деди. Ол къыз башы бла джарашыргъа къолун биринчи узата эсе, мен аны къысханлыкъгъа айыб болмаз. Барабыз кабинетине. Журналны ачыб кёргюзтеди Света. Бир, эки деб, сау он назмуму басмалагъандыла. ?Къарачай тилден орусчагъа кёчюрген? деген джерде уа Светаны атын, тукъумун окъуйма. Хайран болама.
- Сен меннге быллай зат эте тургъанынгдан джукъ айтмагъанса.
- Иш тынса, сенден ?сюйюмчю? алыргъа деб тура эдим.
- Сюйюмчюнгю игит да береме.
Редактор джазгъан ал сёзню окъуйма. ?Нисан Адурхайны назмуларында джай ала Ай джарыгъында тайны кишнегенин да, къышхы сууукъ чууакъ кече къазакъ бёрюню улугъанын да эшитирге боллукъду. Аланы экисине да джан аурута билген бу назмучугъа къуру онбеш джыл бола турады, аны назмуларын къарачай тилден орус тилге кёчюрген къыз да андан хазна тамада тюлдю. Экисини да фахмуларына сейирсине, аланы нюрлю къыйынларын окъуучулагъа теджейбиз. Назмучу бла тылмачны бир-бирине чалышхан чыгъармачылыкъ джоллары аланы узакълагъа, мийиклеге чыгъарыр деб умут этерчады. Бизни дерги бу эки джаш фахмугъа эс бёлгенлей, къайгъыргъанлай, аланы юслеринден хапар айтханлай турлукъду?.
- Бу дерги сени къолунга къачан тюшгенди?- сордум, журналны номерине къарай.
- Бир ай чакълы болады андан бери.
- Бир ай чакълы?
- Биз бир-бирибизге сёлешмегенли да бир ай болады.
Мен не айтыргъа, сёзню къалай бардырыргъа да билмей, тынглайма. Насыбыма, эшик къагъылды да: ?Светлана Васильевна, биз кете тебрегенбиз, юйюнге бара эсенг, сакълайыкъ?,- дедиле тамада класслада окъугъан тийре къызчыкъла. Мени джукъ айтмагъанымы кёргенинде Света, ?бусагъат? деб, ёрге турду. ?Журналны кесинге алыргъа боллукъса, менде дагъыда бир барды?,- деди.
Юйге келгенлей, терк ауузланыб, журналны ачыб, биягъы назмуларыма битдим. Эки джерде менде болмагъан тизгинле бардыла. Бир башха джерде ?Ачыу? деген сёзню ?ревность? деб кёчюргенди. Аладан башха бир кемлик табмадым. Ариугъа окъутханымда уа, ол сейир-тамаша болду. ?Тепси къуруб, бу ишни ?джууаргъа? керекди. Сагъыш эт, миллион тиражы болгъан журналны юсю бла сени атынг бютеу уллу совет къралгъа белгили боллукъду. Бюгюн школ кюн тюлдю, Света да юйде болур. Бир сагъатдан аны да алыб келирсе, мен столну джасайым?. Мени тынгылагъанымы кёргенинде, тинтгенча сорду:
- Арагъызда не болгъанды? Тюзюн айтчы.
- Джукъ да. Сеннге джюрюгеними джарата болмаз.
- Ол аны иши тюлдю. Аны иши сени назмуларынгы кёчюргенди. Аны ючюн а, анга сау бол дерге керекди. Мен кесим чакъырырма, сен да бир сагъатдан келирсе.
Джумуш чыгъыб, мен бираз кечигиб келдим. Келсенг аллайгъа кел, экиси да бир-биринден омакъ, джазма масаны къатында ушакъ эте, мени сакълаб тура.
- Къарачайлыла былайдыла, заманында келмеу аланы къылыкъларыды,- деди Ариу. ? Хы, энди тепсиге кёчейик. Поэт энди бизге шапалыкъ этсин.
- Эки ариу къызгъа шапа болгъан меннге къууанчды,- деб, аланы алларына ашарыкъ сала башладым.
- Нисан, мен Москвадан келтирген ол къызыл урум чагъырдан Света бла мени бокалларыбызны толтур. Кесинге уа нарзан къуй ? сен алкъын сабийсе.
Ариу айтханча этдим. Ариу алгъыш эте башлады:
- Къарачай адетни буза болурма, алай а, бусагъатда Светагъа разылыгъымы билдирирге излейме. Светаны кючю бла къуру Нисанны аты тюл, бютеу Къарачай халкъны аты да айтылгъанды. Ма аны ючюн сау бол, муратларынг толсунла, Света.
Света да Ариугъа ариу айтыр керекли къалмады:
- Нисан болмаса, аны назмулары болмаса, мен нени кёчюрлюк эдим? Алай а, Нисанны Нисан этген сенсе, Толгъанай, сен анга кёб билим бергенсе. Къууанч бла кёб джаша.
Светаны сёзю экили ангылашынырча эди, ёзге ички татыгъан болур эди, Ариу эследи эсе да, сёзню башха магъанасын чучхургъа излемеди. Алай эте, экиси чагъыр шышаны бошадыла. Энди тепсиден айырылыр заман джетди деб тургъанлайыма, бир назму окъу деб къысды Ариу. Чам бла башымы алыргъа изледим. Къоймазлыгъын таныгъанымда эсиме келгенни сагъыш этмей айтдым:

Уппа этеме эринлеринги,
Белингден сюйюб къысханма.
Джюрекни татлы сезимлерине
Сен бер кесинги, къызгъанма...

- Аламат назму,- деб, секириб ёрге туруб, мени уппа этиб, ызына олтурду Ариу.
- Назму къарыусузду, кеси да тау намысха келишмейди,- деди Света.
- Назмуну, адамныча, намыс бла ёлчелерге джараймыды?
- Поэтни кеси да, назмусу да намыслы болургъа керекдиле.
- Шайырны гюнахсыз назмулары сени болсунла, гюнахлы кеси уа мени болсун,- деб кюлдю Ариу.
- Алай боллукъ тюлдю. Поэт бла Сёзю бир-бирсиз болмайдыла. Сёзю баргъан джерге барады поэт кеси да. Эртде-кеч болса да. Поэт Сёзню, Сёз да Поэтни ? бир-бирин къурайдыла, джаратадыла ала. Алай а, Сёз биринчиди, Сёз тамадады, Сёзню (сёзюню да!) къулуду шайыр. Аны юсюнден кеси бек ариу айтханды:

Тёнгек джанны сакълагъанча,
Сакълайма Сёзню.
Джаш, къызны ызындан айланнганча,
Айланама ызындан Аны.

Аны себебли, назмуларын меннге берсенг, кесин да берирге керек боллукъса.
- Да кёр къарыуунгу.
- Тохтагъыз,- дедим,- мени оноууму кесиме къоюгъуз, марджа.
Алай а, меннге тынгыламайдыла. Ички башларына чабхан эки тиширыу не айталла, не айтмайла, не юлешелле, не юлешмейле.
- Нисан менден джукъгъа кетерик тюлдю,- деб, тохтады Ариу.
- Заман кёргюзтюр аны. Алай а, кеч болгъанды, дерслеге хазырланыргъа керекме. Сау болугъуз чакъыргъаныгъыз ючюн,- деб, Света ёрге турду. Ариу аны тыйыб кюрешмеди. Мен аны арбазгъа чыгъарыб, ызыма къайытдым. Ариу ёрге туруб келиб, мени къаты къучакълады. Мен аны орундугъуна джатдырыб, кече арасында келирме деб, юйден чыкъдым.
Кёб турмай, Света бла да джарашдыкъ. Джарашдыкъ десем да, бир-бирибизден кенгирек турабыз. Джангыз кёзлерибиз билдиредиле ич халыбызны. Не арабыз алгъынча боллукъду, не да бир-бирибизден ёмюрлюкге айырыллыкъбыз. Аны Света да ангылайды.

* * *

.

Sabr Сакълайбыз Нисанны андан ары хапарын

бу джазылгъанны хайырындан хатасы кёб боллукъду джаш тёлюге" дегенле болсала - биринчи окъуб бошаргъа керек болур алай айтхынчы...къайдам

Ол джыллада (2003-чю джылгъа дери) тышында айланнган къарачай джашланы кёбюсюча джашагъанды Нисан. Аллай джашау халкъыбызгъа да, джашланы кеслерине да не игилик келтиргенин кёрюрге боллукъду Нисанны юсюнде.

Алай а, башха тюрлю джазаргъа да боллукъду - болгъанны тюзюча кёргюзмей. Ол заманда къарачай литература бла джашау бир-биринден бек узакъ боллукъдула.

Романны толусу бла былайгъа салайым да - бу китаб болуб чыкъмасын деселе окъуучула - чыгъармадыкъ да къойдукъ. Ахырында сайтдан да къурутдукъ да къойдукъ.

Хапарны баргъаны былайды:

* * *

Бир сыныфдан бир сыныфха къуру айырма багъала бла кёчюб барама. Сентябрны биринде окъуучуланы барын школ арбазда тизиб, иги окъугъанлагъа махтау грамотала бередиле. Мен да ала тургъанма аллай грамоталаны. Арт эки джылда уа алмайма. Окъууум иги болгъанлыкъгъа, халим аман джанына тюрленнгенди дейдиле. Окъууум да алай иги тюлдю. Бютеу дерследен айырма багъаларым болгъанлыкъгъа, кесим билеме, тилден, адабиятдан, тарихден башха дерслени сюймейме, иги да билмейме.

Тюзюн айтсам, школгъа барырым да келмейди. Аны талай чуруму барды. Бизни сыныфха башчылыкъ этген София Ёртеновна сыныф джыйылыуда ачыкъ айтханды. Аллай джыйылыулагъа окъуй-джаза билмеген атам-анам джюрюмейдиле. Атам тышында мал бла айланады, анам да юй джарыллыкъдан озмайды. Аны себебли, анамы эгечинден туугъан барыучанды ары. Устаз айтханда меннге джангылыкъ джокъду ? кетген джыл мен кёб къуджур иш этгенме. Аланы барын тизиб, ?замансыз уллу болуб къалгъанды, джылындан эсе алгъа бишгенди, аны интереслери къалгъан сабийленикича тюлдюле, ол школ, дерс къайгъылы да тюлдю?,- дегенди. Кертиси бла да алай болур. Мени бла окъугъан джашчыкъла, къымжа тиширыу суратланы бир-бирине кёргюзюб, сейирсиниб айланадыла. Мен а, тиширыуну не болгъанын билиб бошагъанма деб турама. Мени бла окъугъанла, джыллары бла мени тенгли болгъанлыкъгъа, меннге сабийча кёрюнедиле. Ала бла мен сёлешир зат джокъду.

Джыл сайын, май айны биринде, тогъузунда къралны къалайындача, бизни элде да байрам оюнла этедиле, джау джиб къурадыла, къол таш атыудан, миллет тутушдан, гир кётюрюуден, узунлукъгъа чынгаудан, акробатикадан, шахматладан эришиуле бардырадыла. Элни ара майданында быйыл да башландыла аллай оюнла.

Эм алгъа джау джибни тёгерегине басынды халкъ. Быйыл, керти да джау джиб такъмай, бир джау сюртюлген сыйдам багъананы сюегендиле ёрге. Башында уа ? темир ыргъакъгъа тагъылыб, тюрлю-тюрлю ёчле, бир ариу джаулукъ да барды. Ол джаулукъну уа, ёрлеген джаш эм ариу къызгъа берликди. Школ сохтала да, уллу джашла да къарыуларын сынаб кёредиле. Къолларынг, аякъларынг бла да багъананы къаты къысмасанг, ёрлеяллыкъ тюлсе. Ток чыбыкъла тартылгъан багъаналагъа ёрлей, мен бу ёрлеген ишге бек уста болгъанма. Тёгерекде мен илинмеген не терек, не таш, не къая къалгъан болмаз. Иги кесек джаш ёрлеялмай айыблы болгъандан сора, чам аты Гыртчы болгъан бир малчы улан, атдан тюшеди. Гитчеликден башлаб да ат юсюнде кёб айланнганы ючюндю дейдиле, бутлары къынгырдыла. Ол таукел ёрлеб башлайды. ?Бу уа ёчлени барын да аллыкъды? деген ауазла чыгъадыла. Гыртчы багъананы башына джетерге, къарыуу тыннган болур эди, тайыб энгишге кетеди. ?Гыртчы да ёрлеялмады эсе, сора муну башына киши да чыгъаллыкъ тюлдю да? дейди бир къауум. Уллула мени кёлтюрюб, багъананы тюбюне элтедиле. ?Къоярыкъса, джашчыкъ, бу сеннге сен илиниучю терекле тюлдюле? деб, бир шохум къарттамакъланады. Ачыу огъуна этеди. Чурукъларымы, юсюмде кёлегими да тешиб, къолларыма да джаныу этиб, ёрлерге башлайма. ?Кёнчегинги да теш? деб къычырады къайсы эсе да. Чамчыла кёбдюле бизде. Мен ёргеден ёрге чыгъа баргъаным сайын, дауур аздан аз бола барады. Эм ахырында къолум темир ыргъакъгъа илинеди. Кесими тартыб, багъананы тёппесине олтурама. ?Барын да ат бери, энди ары чыгъаллыкъ джокъду? деб къычырадыла. Атама барын. Джангыз джаулукъ къалады. Аны къайсы къызгъа берлигиме сагъыш этеме. Къарайма: кёреме Кукушну, Ариуну, устаз къызчыкъны Светаны. Сора, джаулукъну да онг къолумда байракъча тутханлай, сыбдырылама энгишге. Шум болуб тургъан халкъны ичи бла барыб, Кукушну, Ариуну да къатлары бла ётюб, орус къызчыкъны бойнуна тагъама аны.

?Алай этеригед ансы, бир къарачай къызнымы сайларыгъед?, ?къоюгъуз, аланла, ол алкъын сегизинчи классха бара тургъан бир сабийди?... Кёб тюрлю сёз эшитеме. Сёлеше берсинле.

Энди тутуш ачылады. Базман къурулубду. Тутуш тёшекле джерге тёшелгендиле. Сюдюле хазырдыла. Джыгъышыргъа излегенле базманнга минедиле, кеслерин джаздырадыла. Джылгъа къарамайдыла, кесине базгъан чыкъ да къарыуунгу сына. Мени ауурлугъум 85 килоду, боюм да бир метр бла 85 сантиметрди. Мен окъугъан классда менден мийигирекле, аууруракъла да бардыла, алай а, ала менича сингир тюлдюле ? аланы мен тынч огъуна сыртларындан салыучанма. Былайда уа иш башхаракъ тюрлюдю. Эт бла, айран бла ёсген, малчы, джылкъычы джашла, къой базукланы къоллары бла къыйналмай сындырыучула. Быланы эркин тутушда хорларгъа боллукъду, къарачайча джыгъышыб а, быланы дженгнген къыйынды ? джерден ёрге айырыб тебрейдиле, билек кючлери алай уллуду. Тутушургъа излегенлени эм кёбю мени ауурлугъумдадыла. Тутуш терс къуралгъанды: тутушуб башлагъан ? хорланнгынчы тутушуб турады. Аны себебли гёджеб бек гыртчы, бек кючлю, бек амаллы болургъа керекди. Кесине бек базгъан болмаса, кеси разылыгъы бла тутушну ачаргъа излеген болмайды. Ол заманда тукъумуну башланнган харифине къараб, алфавит сыра бла башлайдыла. Бюгюн да алай болду.

Адурхай Нисан деб, атымы айтыб, кюйюзге чакъырдыла. ?Сабийден башламай, уллуракъланы чыгъарсагъыз эди алгъа? дегенле болдула. ?Сабий эсе, сабий оюнлагъа къошулсун. Былайда джылгъа къаралмайды? деб, сансыз джууаб этдиле. Ёч 100 сомду. Малчыны айлыгъыды ол. Ёзге иш къуру ёчде тюлдю. Гёджебни сыйы халкъда уллуду. Тулпар Алийден башлаб, онглу гёджеблени атлары халкъ эсинде турадыла. Бизде таблыкъла къуралсала, Олимпия оюнлада хорларыкъла да чыгъарыкъдыла бизден. Аллай таблыкъла болмагъаны себебли, бизни джашла атларын миллет тутушдан, къол тутушдан айтдырадыла.

Мени бла тутушургъа чакъырылгъан гёджеб, ?джашчыкъ, иегилеринг сыннгынчы, тутушмай къоярмы эдинг? деб, меннге аууз джетдире башлады. Кюйюзге чыгъыб, бир-бири белбауларыбызгъа къадалдыкъ. Иги кесек тёгерек бурулгъандан сора, ол кёрмеген амал къалмады: ичинден, тышындан чалыргъа тырмашды, тобукъ бла кёлтюрюб атаргъа да умут этди, джан сюекге алыргъа да кюрешди. Болмады. Ачыулана башлагъанын сездим. Сора, мени кесине джыйыб, эркин тутушдача, бюгюлюб, кесини юсю бла атама деб, тюз сыртындан тюшюб къалды.

Тюйюшюр къан алыб, къобду ёрге. Сюдюле бла даулашыб, джангыдан тутушургъа изледи. ?Джыгъылгъанны сырты джерден тоймайды, къой къарнаш? деб, аууз джетдире башладыла. Тенглери келиб, аны бир джанына чыгъардыла кюйюзден.

Мени бла тутушхан экинчи джаш, дженгил огъуна мени сыртымдан салама деб, ары-бери силкиндириб, абындырыргъа, тобукъландырыргъа кюрешди. Болмады. Мен да, ашыкъмай, аны сылыт болурун сакълайма. Таб тюшгенлей, ичинден чалыб, умут этгенимча аталмай, экибиз да тенгиширек джыгъылдыкъ. Ёзге сюдюле, амалны мен этгеним себеблими, огъесе алгъа ол джыгъылгъанчамы кёрюндю да, хорламны меннге бердиле. Мени бла джыгъышыргъа чыкъгъан ючюнчю джашны, ?ичиб тураса? деб, тёре тутушургъа къоймады. Дауур-сюйюр, къалабалыкъ болуб бираз турду. Джашны кюйюзден тышына атхынчы, мен да бираз солудум.

Мени бла тутушурукъ энди бир адам къалды. Мен аны иги таныйма. Джёгетей Аягъында тренерди, тутушханын да къоймагъанды. Элде, областда къой, миллет тутушдан Шимал Кавказны чемпионуду. Меннге кёб кере айтханды: ?кел, менде бир кесек кюреш, бир джылдан къралны биринчилигине къошулурча боллукъса ? хар ненг да барды, джангыз, тутуш бла керти кёлюнгю салыб кюрешмесенг, къалыб кетериксе?. Ол, не эсе да мени бла тутушургъа излемей, адамла да къоймай, аманны кеминде чыгъардыла. Белбаууму асры тартхандан кесине, белими юзерге башлагъанча кёрюндю. Къоллары, агъач кишини къолларыча, тартыб, кесине джыя тебреди мени, къарышханымы да сезмегенча. Сора, аякъларым кюйюзден айырыла башладыла. Биразны хауада тутду да, ызына салды. Джыкъса, аллай бир ачыу тиерик тюл эди, сабий бла ойнагъанча этгени, сабийни аягъанча этгени, бютюн джаныма тийди. Бир да аямай, бир джанына тартыб кёрдюм ? орнундан да тебсе уа... Джукъ эталмазымы ангылагъанымда, джукъ да этмей, къарышайым да бир турайым деб, аякъларымы кенгирек салыб, аллыма къабланыб, ахырзаманнга дери турур къан алдым. Ёзге, ол терк меннге къысылыб, джан сюекге салыб атды. Алай а, атхан сагъатында, тёшекле бир-биринден кенгериб, аягъы созулуб, кюйюзге тенг тюшдюк. Сюдюле джангыдан тутдурургъа изледиле, ол, ?аягъымы аурутханма? деб, тутушургъа унамады. Джангыз меннге бурулуб: ?алкъын кёб затха юренирге керекди сеннге. Чемпион болурунг келе эсе, мени дерслериме джюрюб башла? деб, къаты айтды. Тёре мени къолуму ёрге тутхунчу сакълаб, кюйюзден тышына чыкъгъанлай, кесини адресин бериб, сакълайма деб, машинасына миниб, джолну энгишге айланды. Мен да къол таш ата тургъанлагъа бурулдум.

Къол таш атханла керти да алауганла эдиле. Бир-эки кере да атыб кёрдюм, ючюнчю оруннга чыкъдым. ?Ол да аман тюлдю? дей, барыб, акробатлагъа къошулдум. Шын туруб, он кере кесими ёрге-энгишге этдим. Аллыма, артыма да сальто этиб кёргюздюм. Андан сора, ызыма бюгюлюб, башымы бутларымы арасы бла чыгъарыб, адамлагъа ышарыб къарадым. Светаны да меннге къараб тургъанын кёрдюм. Былайда да биринчи орунну алыб, ачха ёчню да хурджунума уруб, ?бюгюн этген джигитликлеринг джетише болурла, эшта? дедим кеси кесиме.

Эки пудлукъ гирни кёлтюре тургъанлагъа да бираз къарадым ? арымасам, къошуллукъ эдим ? гир кёлтюрюрге оздурлукъ болмаз эдим. Бу оюнла бошалыргъа халкъ къабыргъаны башы тюзге тебреди ? анда ат чарс башланыргъа кёб къалмагъан эди. Тенглерим чакъыргъанлыкъгъа, не эсе да, джюрегим тартмай, юйге кетерге тебредим. Бир талай атлам этерге, бир джанымдан Света чыкъды да, юйге эсенг, мен да сени бла барайым деб къошулду:
- Джангыз школдан сабийлени дефтерлерин алыргъа керекме. Кабинетден ачхычым джанымдады,- деди.
- Света, сен сатыла тургъан хазыр ашарыкъладан, хычын, айран дегенча, бир затла ал да, классынгда тур, мен да, чегет ичинде къара суучукъда къол-бет чайкъайым да джетейим. Бир джукъ да къабарбыз, ансы ач да болгъанбыз.

Чегет ичинде къаячыкъдан секириб келген суу секиртмечикни тюбюне кириб, джууунуб, кийимлерими да ауушдуруб, дуниягъа джангыдан туугъанча болдум. Классха киргенимде, Света бир столну юсюн хантдан толтуруб, кеси да башха столну джанында сохталаны дефтерлерине къарай тура эди. Къатына келиб бойнундан къучакъладым. Света акъырын ёрге туруб, бары эшикни къадауун салды.
- Ким болса да кириб келсе, табсыз болур...
- Бюгюн халкъ бары байрам къайгъылыды, бери ким келликди?
- Дагъыда...

Айран, эт, гардош хычынла, кёгетле бюгюнча татлы кёрюннген болмазла ёмюрде да.

- Мен бу элде сени бла ёмюрюм джашаб турур эдим, аллай мадар болса,- дейди Света.
- Джаша да тур, ким огъай дейди. Эки-юч джылдан дегенча меннге да 18 джыл боллукъду. Ол заманда...
- Болмазлыкъ ишни айтма,- деб, сёзюмю бёледи Света. ? Майны аягъында сабийле школдан чачыла эселе, мен да ызыма, юйюме, Краснодар крайгъа кетерикме.
- Къач бери къайытырыкъ тюлмюсе? Огъаймы? Нек?

Света бир кесекни тынгылаб туруб айтады:
- Бизни арабызда не бола тургъанын киши билмейдими дейсе? Ариу бир ыйыкъны мындан алгъа мени бла бек къаты сёлешгенди. Айтханды: ?Элде сизни (бизни!) юсюбюзден къым-тым кёб джюрюй башлагъанды. ?Устаз къыз акъыл-балыкъ болмагъан сохта бла айланады? дейдиле. Ол бир кече Нисанны терезенгден тюшюб баргъанын эслегенме. Алгъаракъда да танг аласы бла терезенгден чыгъыб келгенин кёрген эдим. Мен билмегенча-кёрмегенча этиб да турур эдим, халкъда сёз джюрюй башламаса. Юйюмден, элден да не къадар дженгил кетсенг, ол къадар иги болур барыбызгъа да?,- деди сёзюню ахырында.
- Не айтдынг да?
- Не айтырыгъем? Джукъ айта тебресем, арабыз аманнга кетерик эди.
- Тохта, мен кесим аны бла бир сёлешейим. Сёз чыгъаргъан ол кесиди. Андан башха бир адамдан къайгъы чыгъарыкъ тюлдю.
- Къой, кюрешме. Мен кетгенликге, арабызда байламлылыкъ тас болмаз. Къагъыт джюрюте турурбуз. Излесенг, къонакъгъа келе да турурса. Игиси къалай боллугъун заман кёргюзтюр.

Ол кюнден башлаб, кече арасындан тангнга дери Светадан айырылмай джашаб турдум. Башым а сагъышдан къайнайды. ?Биргесине кетиб къалсам.. Алай а, сабий тас болгъанды деб, излеб башларла. Аны былайда тыяргъа уа мадар джокъ. Кёлюмю-джюрегими базыб айтыр адамым да джокъ. Джёгетей Аягъында ол тренер бла сёлешсем... ?Джашаргъа джер да табарма, школгъа да былайда джюрюрсе, джангыз кёлюнгю салыб тутуш бла кюреширик эсенг. Мен айтханны этиб барсанг, талай джылдан къралны чемпиону боллукъса? дейди да. Ёзге юйде атам-анам чыртда иймезликлерин билеме. Юйде да иш кёбдю ? малгъа къарагъан, бачхагъа къарагъан, бичен этген. Тамада къарнашларым ? кими окъууда, кими аскерде, кими шахар ишде, атам малла бла тышында, айтыргъа юйню тутуругъу менме бусагъатда. Не этсин, къалай этсин адам??

Быллай сагъышла бла ашдан, джукъудан да тыйылыб, иги огъуна азгъанма. Болуучусундан иги танг энгишге тюшгенди ауурлугъум. Эм ахырында къолуму силкдим: Аллах айтхан болур. Света да ?институтха кирир муратым барды? дейди да, окъугъан джерине бара турурма. Къайсы институтха да кираллыкъды ол. Фахмусу артыкъсыз да тиллегеди эмда адабиятхады. Бир джылны ичине къарачай тилге юрениб къалгъаны уа! Къарачай тилде чыкъгъан китабланы барын окъугъан болур ? мени бла бизни адабиятны юсюнден даулашса, хорлаялмай къалгъаным да болады. Мени адабият ангымы, назмучулукъ сезимими айнытхан, мийик дараджагъа чыгъаргъан олду. Ол заманлада адабиятыбызны юсюнден ол айтхан затланы меннге бир адам да айтмагъанды. Бир-бир айтханлары эсимде тюрленмей бюгюн да сакъланадыла.

Майны аягъында школда дерс бериу тохтады ? сабийле джай каникуллагъа чачылдыла. Биз а ? экзаменлеге хазырланабыз: сегизинчи сыныфны бошагъаныбызгъа къагъыт алыргъа керекбиз. Света да школдан арт айыргъанды, тамбла джуртуна атланады.
Бу кече, ёмюрлюкге тансыгъыбызны алыб къояргъа излегенча, бир-бирибизге алай джууукъбуз.
- Сенсе мени насыбым,- дейме Светагъа,- сен кетсенг мен не этерими да билмейме.
- Ариу бла булджурса, бираздан а мени унутдурлукъ да бир чыгъар.
- Сен Ариудан айыргъанса мени, башхалагъа да къарамазча этгенсе. Мен сеннге къоркъама, сени тас этеме деб къоркъама.
- Чыртда къоркъма. Мен сени башхагъа ауушдурлукъ тюлме. Сени джылынгда сенича сюеги, сенича джюреги, сенича фахмусу болгъан болмаз дунияда. Нени унутсам да, сен мени тиширыу этгенинги къалай унутурма? Сени бла хар кече сайын Кёкню джети къатына джети кере чыгъыб эниучюмю къалай унутурма? Сени кючюнг бла мен Тиширыу болгъан къой, шайыр да, тылмач да болгъанма, халкъынгы тилине, адетине да юреннгенме. Мында болгъан заманымы къагъытха тюшюре тургъанма ? дневнигими сеннге къоюб кетеме, окъусанг - ызымдан почта бла иерсе. Къайрымы? Билмейме. Москвада Горький атлы адабият институтха киралсам кёрлюкме. Мен кёчюрген назмуларынгы басмалагъан журналны редактору болушургъа айтханды. Билемисе, мен сени бек джаратхан шийирлеринги кёчюрюб, бир китаб этиб чыгъартыргъа излейме. Басмагъа берирден алгъа, кесинг да къарарса да, кемликликлерин къоратырбыз. Къайда болсам да, хапарымы билдиргенлей турурма. Джангыз сен мени унутуб къойма ансы.

Джууаб этмей, аны къаты къучакъладым. Джулдузлача джаннган кёзлерин, толгъан Айлача санларын, аугъа тюшген чабакълача къалтырагъан бутларын къалай унутурма? Танг аласында кесими юйюме къайытыб, юч сагъатдан а, эки чемоданын кёлтюрюб, эртденнги автобусха ашыра чыкъдым. Биргесине Пашинскеге дери барыб, алайда да Краснодаргъа барлыкъ автобусха миндириб, къол силке, кёзден ташайгъынчы турдум. Джаным кетиб, къуру тёнгегим элге къайытды.

* * *

Талай кюнден экзаменим барды. Алай а, башыма джукъ кирирге унамайды. Мен да эшик аллында тюрт-мюрт эте тургъанлай, бир гитче машиначыкъ келиб, къабакъ эшиклени аллында тохтады. Районну спорт джаны бла тамадасы Къасымны таныдым. Саламлашдыкъ. Юйге кирирге да унамай, джарыллыгъын айтды.

- Ауур атлетикадан ? штангадан ёчлю эришиуле боллукъдула бизни районда. Тамбла къалыб бирсикюн. Областдан, крайдан, хоншу джумхуриетледен да къошуллукъдула эришиуге. Биринчи орунну алгъанны ачха ёчю минг сомду. Сен гир, штанга да кёлтюре тургъанса. Хорларса деб ышанама ? районубузну да бетин чыгъарырса, кесинги атынгы да айтдырырса, ёч да бир джугъунга джарар.

Алай сёлеше тургъанлай, анам юсюбюзге чыгъыб, къуллукъчуланы не джумуш бла келгенлерин билгенинде, къаты айтды:
- Бир джугъун аурутса, минг сом бла саулугъун ызына табмаз. Сабийни терилтмегиз, кеси да экзаменлеге хазырлана турады.
- Штанганы кёлтюрген бачхадан центнер тартхан гардош машокланы ташыгъандан къыйын тюлдю. Джашны хар неден тыйыб турургъа джарамайды. Ёзге, разылыгъызча болсун,- деб, келгенле арбаларына къонуб, энгишге айландыла.

Эртден бла анама да билдирмей, эгечиме айтыб, район аралыкъгъа - Джёгетей аягъына саркъдым. Кече да джууукъларыбыз да къалыб, эртден бла эришиулеге къошулдум. Кесими ауурлугъумда къыйналмай биринчи оруннга чыкъдым. ?Кесинги ауурлугъунгдан эки къатха ауур штанганы теберсенг, областны, крайны да рекордун саллыкъса, кёремисе??,- дедиле. ?Кёрейик?,- дедим. Штанганы ёрге тебергенден сора, ол артха дженгиб, аякъларым да тайыб, къалай эсе да къолларымы да терк алалмай, штанга имбаш сингирлерими юзгенча этди. Болушлукъгъа чабханла да болдула, алай а... Эки билегим да, сыннган къанатлача салыныб къалдыла. Дохтур къараб, ?сингирле юзюлмеген эселе да, аяусуз созулгъандыла. Джарыргъа керек болмагъа эди? деб, башын чайкъады.

Анамы эгечинден туугъанны машинасында бара, эм уллу сагышым, къоркъууум анамды. Не айтырыкъма анга? Аны разылыгъы болмагъан иш тюзелирми?

Юйге джетиб, арбадан тюшдюк. Кесими къатдырыргъа кюрешеме. Билекле уа къымылдамайдыла. Анама болгъанны джашырмай айтды анамы эгечинден туугъан. Анамы ауазы бек мыдах чыкъды. ?Уллу къарнашым 20 джыл болгъан сагъатында, бичен джюкленнген ёгюз арбаны кёлтюрюб, джён этлерин юзюб, ёлюб кетген эди. Бу да анга ушайды. Кючю болгъанлыкъгъа, акъылы джокъду. Эркишини билек къошларына хаман да ауурлукъ джетгенлей турады. Насыбынг болса, сингирле юзюлген болмазла?. Анам отха суу салды, ырджыда къара хансланы тамырлары бла алыб келди. Сора сапын джагъыб, кёбюб тургъан билек къошларымы уууб, сылаб, тартыб тебреди. Тишлерими бир-бирине къысыб, тёзерге кюрешиб турама. Эм ахырында къара хансны джагъыб, байлады. Анам сылаучу эди. Башы тюшген да, саны сыннган да анга келиучен эдиле. Къара ханс сыннганнга джарагъанын, сыннган джеринги къаты туханын биле эдим, сингирлеге уа джарармы-джарамазмы ? анга анам да ишекли эди, ёзге ?хайыры болмаса, зараны да болмаз? деди. Ол байланнганым бла экзаменле берирге джюрюй турдум. Бир айдан анам байлауланы алыб, къарады. Билеклерим артха бармай эдиле, алгъа, ачысала да, бара эдиле. ?Дохтур былагъа этер зат джокъду. Аллах айтса, ууакъ-ууакъ тюзелирле. Сууукъ этмей, ауурлукъ джетдирме сакъларгъа керекди. Узакъ заманны сакъларгъа керекди?,- деди ахсыныб. Биле болур эди сакълагъан къыйын болгъанын. Дагъыда бир айдан билеклерим игирекча болдула. Кюз ишлеге чыкъмай мадар джокъ эди, имбашларымы да къумач бла къаты байлаб, бичен ишге джарашдым. Билдире, ачыта, чалкъы чалыргъа къойгъан билекле, биченни ёрге кёлтюрюрге къоймай, хазыр сенек ауузланы гапнагъа атдырмай, тохтадыла. Аманны кеминде ол джыл бир кесек бичен ишледик. Къач, къыш айлада имбашларым асры ауругъандан, талагъандан кёб кечени джукъламай чыкъдым. Дохтурлагъа къарата да бездим: кими джел аурууду деб, кими артрит деб, бирер затны айтыб, анга кёре багъаргъа да кюрешдиле, алай а биринден да хайыр болмады. Къара ишден джыйырыла, джанларгъа кюреше башладым. Спортну да унутдум. Билексиз спорт боламыды? Сууукъ этсем, не да ауурлукъ джетдирсем кёбе, билек къошларым джашаууму азабха бурдула. ?Энди башынгы къалай джашатырыкъса?? деб, анам менден да бек къыйналгъанлай, мадарла этерге кюрешгенлей турду. ?Спорт бла окъууну арасында чайкъалыб тура эдим. Энди окъуугъа, къаламгъа къадалайым ? бу джолну меннге джазыу кеси сайлагъаннга ушайды? деб чам этерге кюрешеме.

Заман а барады тохтаусуз, ашыгъыш.
Джашауума этеме сагъыш.
Ёлюр кюнюме да этеме сагъыш.
Джай ала келгенчады къыш.

* * *

Быйыл тогъузунчу классны бошай турама. Школгъа келиб тургъан таныш тренериме тюбедим ? аны эллеге айланыб, тутушха джараулу сабийлени излеген къылыгъы бар эди. Хапарымы айтханымда, ол башын чайкъады: ?олсагъатда къызыуу бла спортсменлеге къараучу сынамлы, уста, иги дохтурлагъа къаратыргъа керек эди. Бир джылдан сора уа, къыйынды быллай затны тюзетген, бакъгъан. Нарсанада олимпия оюнлагъа хазырлана тургъан гёджеб джыйынны дохтуруна бир тюбейик, танышымды?. Бардыкъ. Ол хапарыма тынгылады. Тешиндириб, билеклерими ары-бери буруб, тартыб, къысыб иги кесекни къыйнады. ?Мен ангылагъаннга кёре, сингирле созулгъан, джылтыргъан да этгендиле. Заманында операция этерге керек эди. Энди алайлагъа суусун зат да джыйылгъанды, джел да орналгъанды. Брумельни аякъ юсюне салгъан устагъа тюбейбиз десегиз, тюберча этейим?. Анга да ?сау бол? деб, ызыбызгъа айландыкъ. ?Мен сёлешиб, заман бла келишгенлей, сеннге билдирирме? деб, мени да элиме джетдириб, тренер джолну энгишге айланды. Талай кюнден а, аны джолда авариягъа тюшюб ёлгенин эшитиб бек къыйналдым: ёсюб келген джаш тёлюню саулукълу, спортчу этер ючюн кёб къыйын салгъан адам эди. Аны бла бирге билек къошларымы сау этер умутум да ёлдю.

* * *

Кетген джылны ичинде эсимде къаллыкъ талай иш болгъанды.
Бир джол эл библиотекагъа кирдим. Бёлмесинде кеси джангыз олтура эди Ариу. Саламлашдыкъ.
- Нек сагъышлыса былай,- деб, сордум.
- Эшитген болурса, мени эрге чыгъа айланнганымы.
- Эшитгенме, мыдах да болгъанма. Алай а, джарата эсенг, насыблы бол.
- Джаратсам, къалсам да, мындан ары былай турургъа джарамайды. Мен бек джаратыб, Азиядан биргесине келген адамым, мени къоюб къарачай къызгъа юйленнгенин да билесе. Мен бек джаратхан Нисан да, мени бла болурча тюлдю. Алай эсе, мен артыкъ джаратмай эсем да, мени бек джаратханнга барыб да бир кёрейим. Насыбым тутар эсе уа...
- Да нек тутмайды, Тейри да разылыгъын билдиреди,- дедим тышымдан. Ичимден а, бир багъалы затымы тас этгенча, къыйналдым.

Ич табигъат тыш табигъатны уятханча, Кёк джашнады, кюкюреди, Кюн тюбюнде марал джангур джаууб, тохтады. Библиотекадан чыкъгъаныкъда, джангкъылычны кёрдюк: ол тауладан тёбен тюзлеге тартылыб эди, алай а, арасындан эки юзюлюб эди.
- Эки бёлюннген джангкъылыч,- деди Ариу.
- Эки бёлюннген джангкъылыч,- дедим, мен да.
- Кёрюшюрбюз.
- Кёрюшюрбюз
Ариу энгишге кетди, мен да ёрге. Дуппургъа чыкъгъанымда, артха айланыб къарадым: къарамда не Ариуну, не джангкъылычны кёрмедим. Джангыз, узакъда, мийикде, умутча бир булутчукъ, агъара, къызара, къайры барыргъа да билмей, джангыз кеси къалкъый эди чексиз Кёкде.

Sabr

Ушакъ Рахатлыды !
Джазгъы джабалакълай, сабыр - джумушакъды.