Сора ол келинден не хали, не адеб, не адамлыкъ, не хурмет сакъларгъа боллукъду? Адамдан туугъанлыкъгъа, аны адам халили этер ючюн, талай къыйын салыргъа керекди! Юсю - джалан , къарны ач болмасын, дегенден башхагъа магъана бермей ёсдюрген сабийлерибизден а чунгкъулджюрек, чунгкъулбаш джашла бла къызла хазырлайбыз. Башха не айтыргъа боллукъду?!
Юйлю ушакъ, «Билмеген бла болмагъан бирди» неда унутула баргъан адетлерибиз.
Юйлю ушакъ, «Билмеген бла болмагъан бирди» неда унутула баргъан адетлерибиз.
"Оюмларым - сёз бла салгъан оюуларым", Узун сёзню сюймегенлеге Байрамукъланы Фатиманы тёрттизгинлери бла экитизгинлери
"Оюмларым - сёз бла салгъан оюуларым", Узун сёзню сюймегенлеге Байрамукъланы Фатиманы тёрттизгинлери бла экитизгинлери
Доктор Очаповский о Карачае. Книга С.В. Очаповский. "Ты опять поедешь в Карачай" Дневники и Воспоминания., Кубанское телевидение снимает документальный фильм о талантливом докторе, подвижнике, ученом, гуманисте, краеведе, почетном гражданине Учкулана документальный фильм и в основном по книге "Ты опять поедешь в Карачай". Пять дней съёмки у нас в республике
"ХВАСТАТЬ, МИЛАЯ, НЕ СТАНУ", Эти популярные в свое время песни я когда-то перевела на родной язык, может быть с большим юмором, чем в оригиналах. Надеюсь, найдется джигит, который захочет исполнить их. на карачаево-балкарском языке.
"Возьму твою боль", Скоро 2-ое ноября, день всенародной беды, день депортации карачаевского народа. Вспомним и помянем наших соплеменников, оставшихся на чужбине
"ХВАСТАТЬ, МИЛАЯ, НЕ СТАНУ", Эти популярные в свое время песни я когда-то перевела на родной язык, может быть с большим юмором, чем в оригиналах. Надеюсь, найдется джигит, который захочет исполнить их. на карачаево-балкарском языке.
"Возьму твою боль", Скоро 2-ое ноября, день всенародной беды, день депортации карачаевского народа. Вспомним и помянем наших соплеменников, оставшихся на чужбине
"Возьму твою боль", Скоро 2-ое ноября, день всенародной беды, день депортации карачаевского народа. Вспомним и помянем наших соплеменников, оставшихся на чужбине
Изучение карачаево-балкарского языка, Привет всем))) Вы не могли бы помочь мне перевести несколько предложений на карачаево-балкарский?)))
|
|||||
|
|
|
СЕМЕНЛАНЫ ДЖЫРЧЫ СЫМАЙЫЛ
СЕМЕНЛАНЫ ДЖЫРЧЫ СЫМАЙЫЛ
"Оюмларым - сёз бла салгъан оюуларым", Узун сёзню сюймегенлеге Байрамукъланы Фатиманы тёрттизгинлери бла экитизгинлери
СЕМЕНЛАНЫ ДЖЫРЧЫ СЫМАЙЫЛ
Салам, Сэстренка! Сен бу никни алай бош алмагъанынгы, кимге да эгеч джюрек бла къараргъа алланыб тургъанынгы ангылатдынг. Сау бол! Игиликге алланнган игини кёреди… Былайда форумчулагъа Семенлени Исмаилны джангы чыкъгъан «Акътамакъ» китабыны Ал сёзюн теджейме. «БАРЫМ БАТМАСЫН, ДЖОГЪУМ ЧЫКЪМАСЫН…» Семенлени Исмаил... Джырчы Сымайыл… Чыгъармачылыкъ джолу, фахмусуча, джарыкъ башланнган Халкъ джырчы… Чыкъдым кёклеге, учунуб, учуб, Мийикден къараб, дунияны кёрдюм. Мен эшитмеген таууш къалмады, Джашаугъа: «Сейир-тамаша!» - дедим. Меннге келгенед аллай бир кёзюу: Джумлай аламгъа айтдым сёзюмю. Къарачай тилни сыйлы этдирдим, Къарачай джырны кенгнге эштдирдим. «Халкъ атагъан атым» Семенлени Исмаилны махтаулу джолу 1936-чы джыл Ереванда «Давид Сасунский» атлы эрмен эпосну мингджыллыгъына аталгъан къууанчдан алгъа башланса да, анда къралгъа белгили джырчыланы хорлаб, юбилей медалны алгъаны, аны атын бютеу къралгъа белгили этеди. Ол джыллада анга «Къарачайны халкъ джырчысы» ат аталады, Совет Союзну Джазыучуларыны союзуна член болуб, фахмусу къанат кереди. Семен улуну джырларын С. Родов, И. Звягинцева, Г. Орловский, В. Торопецкий, Г. Миловидова орус тилге кёчюредиле. Дагъыстан совет джазыучу, литературовед, публицист, поэт Эфенди Капиев да, Исмаилны юсюнден хапар эшитиб, аны джырларын кёчюрюб, Москвада чыгъарыр кёл алыб, 1938-чи джыл октябрда Къарачай облисполкомгъа къагъыт иеди. Муратыча этиб, 1940-чы джыл эки фахмулу джырчыны (Къочхарланы Къасбот бла Семенлени Исмаилны) назмуларын орус тилде, «Стихи и песни» деб, ал сёз да джазыб, китаб этиб чыгъарады. Ары дери бир-бири ызындан 1937-чи, 1938-чи, 1939-чу джыллада чыкъгъан юч китабы Исмаилны атын кенгнге джаядыла. Ол джыллада «Дружба народов» журналда – назмулары, «Огонёкда» (1940, №14) «Песни Карачая» деб, аны юсюнден очерк басмаланадыла. Совет правительство да Къарачайны халкъ джырчысын «Урунууну Къызыл Байрагъы» орден бла саугъалайды. Ариулукъгъа, ёхтемликге джораланнган «Минги Тау» джыры да дуниягъа айтылады. Таулу халкъны джюрек шартын уста суратлагъан джыр саулай Шимал Кавказны белгиси болады. Семен улуну эм баш чыгъармасы «Акътамакъ» поэма, таулу къызгъа ёлюмсюз эсгертме болгъан бла бирге, аны фахму къадарыны кенглигине, теренлигине, чомартлыгъына шагъатлыкъ этеди. Джырчы, кеси айтханлай, чыгъармалары миллетини ауазына саналыр дараджагъа чыгъадыла... Амма, Семен улуну джашау джолу, мийиклеге чакъыра келиб, къаядан атханча, эниш сюрем алады. Уллу Ата Джурт къазауатны аллы бла къралда иннет-политика болум Джырчыны, кёб сыйлы адамланыча, атын харам этдире башлайды… Уруш, сюргюн джылладан ётюб, миллети кёрген, сынагъан джарсыуланы барын чегиб, туугъан джуртуна сау къайтхан Джырчыгъа тёрню да, сёзню да берир орнуна, атын къара тынгылаугъа бёлеб, кесин да сансызлыкъ бла сындыра башлайдыла. 1963-чю – 1964-чю джыллада чыкъгъан 4-чю классны ана литературадан окъуу китабында «Минги Тау» джыр «иесиз» басмаланады (ол джыллада Исмаилны тёгерегинде къуралгъан болумдан бу китабны аякъ сюреминде басмаланнган эсге тюшюрюуле хапар айтадыла). Талай джылдан биринчи кере поэтни атын белгили литературовед Къараланы Асият къарачай литератураны юсюнден джазгъан уллу илму ишинде («Очерк истории карачаевской литературы», Москва, 1966) сагъынады. Семен улуну чыгъармаларын тас этмей сакълауда белгили поэтле Сюйюнчлени Азамат бла Хубийлени Назирни энчи юлюшлери барды. Поэт Лайпан улу Билялны, Исмаилны джазыучу, сахначы, режиссер къызы Семенлени Софья бла бизнесмен Семен улу Дахирни къайгъырыулары бла ёмюр джарымдан асламгъа созулгъан «къара тынгылау» бузулуб, Семен улуну «Джырла бла назмула» китабы 1992-чи джыл Москвада чыгъады. 1996-чы джыл Нальчикде «Минги Тау» журналда поэт Бегий улу Абдуллахны башламчылыгъы бла, тамада джашы Азрет хазырлаб, Джырчыны «Акътамакъ» поэмасы биринчи кере басмаланады. Ёмюр джарымны аты тутмакъда тургъан закий Поэтни тин хазнасыны ёлюмсюзлюгюн, фахмусуну теренлигин, кенглигин кёргюзюуге джоралаб, белгили алимлерибиз-литературоведле Къараланы Зухра («Художественный мир Исмаила Семенова», 1997.) бла Тотуркъулланы Къази-Магомет («Эркин дуния», 1999; «Великий Певец Кавказа», 2006.) Семен улуну джашауундан, чыгъармачылыкъ джолундан да тынгылы илму ишле джазадыла. (Китабда аладан да юзюкле бериледи). Халкъыбыз сюргюнден къайтхандан сора джыллада джаш джазыучула Поэтни китабын чыгъартыр умут бла областны башчыларына тилекчи болуб джюрюгендиле. Ала уа, Баболаны Сапар, Исмаилны джашы Азрет, Сюйюнчлени Азамат, башхала да белгилегеннге кёре, Семен улугъа динден джырдан бирин сайла деб тохтайдыла. Аны юсюнден Поэт кеси былай айтады: Тутхан дининги сат, делле манга, Адамлыгъынгы ат, делле манга, Аллахха аман айт, делле манга, Сора орнунга къайт, делле манга. Исмаил «Чаб, деселе, чабханма, къаб, деселе, къабханма…» деген адамладан болса, анга къыйынлыкъ, зарауатлыкъ да аллай бир джетерик болмаз эди. Кесин, джазгъанларын да «харам» этерге кюрешгенлеге: «Мени джырым Къарачайда айтылыр//Миллетими ауазына сайланыб», - деб ийманы бла къалады. Джазыучу, литературовед Тотуркъулланы Къази-Магомет ётген ёмюрню 90-чы джылларында, республиканы башчыларына джазыб, газетлени, телевидениени хайырландыра, Джырчы Сымайылны халкъны джюрегинде джашагъан атын халкъгъа ачыкъ къайтарыр джанындан кёб кюрешгенди. Ол Хубий улу Владимирден башлаб, республиканы хар джангы башчысына тилек къагъытла джазгъанлай тургъанды. Тотуркъул улу 1997-чи джыл «Къарачай» газетни беш номеринде бир-бири ызындан басмалагъан статьясындан башлаб (Джаны-тини джыры бла. //«Къарачай», №71-№75, сентябрь, 1997.), Семен улуну джашау эмда чыгъармачылыкъ джолундан газет бетледе, илму китаблада 20-дан аслам статья чыгъаргъанды. Арт эки-юч джылда Поэтни 120-джыллыгъы бла байламлы джазылгъан эсге тюшюрюуледе, Семен улуну унукъдургъан кючлени юслеринден кёб айтылгъанды (аладан бир къаууму китабны ахыр сюреминде басмаланадыла). Амма, Поэтни тарлыкъгъа тыйгъан кючле, ол джыллада фахмуларын къралны иннет-политика джоругъуна къул этмегенлени бирине да, не сёз, не тёр, не кёл, не джол бермегендиле. Эркинликни «тенгизин», Исмаилча закийге къой, бир тюз адамгъа да ачмагъандыла. Джыйырманчы ёмюрню тарихи джангкъылычны бояулары бла тюл, асламысына кюуле бла джазылгъанды. Артыкъ да, бизнича, сюргюн миллетлеге. Ол кёзюуге багъа бере, аны унутмазгъа керекбиз. Закий джырчыгъа болушалмагъанларын, кеслерине джюрек ауруу этиб тургъанла да аз болмагъандыла. Мен Семен улуну джангыз бир кере кёргенме. Ол 1972-чи джыл джазыучу къарнашланы Хубийлени Османны, Магометни, Назирни аналары Мамурхан ауушханнга, къайгъы сёзге келген эди. Адам бек кёб эди. Мен – биринчи курсну студенти – сыйыннгысыз миллетни арасында Исмаилны эслеб, ким болгъанын а билмей, аны бетини нюрюне сейирсиннген эдим. Эслемезча тюл эди – тамам ариу адам. Тин байлыкълары терен адамланы къартлыкъларында да къууатлары, чырайлары адам сукъланырча болуучусу, аны юсюнде да кёрюнюб эди. Сыфаты кёзюме джазылыб къалыб, талай кюнден Хубийлени Магометге соргъан эдим. Ол терк огъуна аны Семен улу болгъанын ангылаб, терен ахсыныб: «Бедный Исмаил, переживает судьбу великих поэтов», - деб орусча къошхан эди. Керти да, кесибизни адабиятыбызны чеклеринден чыгъыб, тёгерекге къарасакъ да, атлары айтылгъан уллу джазыучулада джашауу къыйынлы болгъан аз тюбемейди. Ала мийик шиндикледе олтургъан «къобузчулагъа» «харсчы» болургъа унамай, азат джюреклери башларына пелахны тартадыла. Уллу джарсыуну кёлтюрелмезликге, Аллах чексиз фахму бере болмазмы?! Семен улу Къадар бла Джазыугъа бойсуннганын «Кете тебрей» деген назмусунда чертеди: Джазыуум джардан атса да, Ийсе да манга пелахла, Буюрулгъаннга тюбедим – Оноуум джокъду Аллахха. Кетиб барама дуниядан, Тохтайды тылпыу кёрюгюм... Джамагъатынгдан уялмаз, Сымайыл, ёлген ёлюгюнг. Хар адамны Къадары бирер зат бла сынай эсе, Исмаилны махтау бла да, джарсыу бла да толу сынагъанды. Къралда, халкъында да махтауну эм мийигине джетиб, сансызлыкъны да эм терен кёмеуюлюне тюшгенинде: Бу залимликди – ыхдырыу, эзиу, Эталлыкъ тюлме бу джыргъа эжиу! Насыб сагъайыб, келгинчи кёзюу – «Тёзген, тёш ашар» – меники тёзюу, - дейди поэт кеси кесине. Аны джолун «фахмулары аз, джюреклери тар, зар адамладан» да бек къоркъакълыкъ сезим кесгенди. Совет властны ал джылларында репрессияла, сюргюн джылла миллетни къанына къаллай къоркъуула сингдиргенлерин эсге алсакъ, кёб зат ангылашынады… Поэтни адамла аяялмагъан эселе да, Аллах аягъанды. 1937-чи – 1939-чу джылланы «тирменинден» да, фашист оккупацияны «къуршоуундан» да, кёчкюнчюлюкню «къадамасындан» да, аны ызындан «чыгъана джыллада» тылпыусузлукъдан да сакълаб тургъан Аллахха, Поэт ючюн, шукур этерге керекбиз. Закийни аууазын «эшитдирмегенликге», джюрек тебиуюн тохтатдырыргъа Аллах кишиге да къоймагъанды. Адамны джашауун учуз этген джыйырманчы ёмюрде, терен къартлыкъгъа джашаб, талай ёлюмсюз чыгъармасын да халкъына тюб-тереке этиб кетген афенди кишиге сукъланыргъа керек тюлбюзмю?! Аллах бла сакъланнган Поэт, Джырчы, Дин къуллукъчу джюрегини тебиуюн бизге юлгю этгени бла бирге, чыгъармалары бла Сюймекликге юч ёмюрлюк эсгертме салгъанды: Аллахха, Халкъына, Таулу къызгъа. Ючюсю да мийикдиле, сейирликдиле, магъаналыдыла. Джырчыны «Акътамагъы» ким болгъаныны юсюнден эки тюрлю оюм джюрюудю. Бирле: «Ижаланы Анисатны юсюнденди», - дейдиле. Башхала аны огъурамайдыла. Поэманы кесинде Анисат да, эт адамлары, атасы-анасы да талай джерде сагъыныладыла. Джырчыны, бу ёлюмсюз сюймеклик чыгъармагъа аллындан учундургъан, сёзсюз да, Ижаланы къыз болгъанды. Алай а поэма 1937-чи джыл джазылыб бошалгъаннга тергелгени, мен акъыл этген бла, Исмаилны кесини оноуу тюлдю. Поэманы «1916-чы – 1937-чи » джылла бла поэтни 1938-чи джыл чыкъгъан китабында басмаланнган вариантын белгилерге тыйыншлыды. 1996-чы джыл «Минги Тау» журналда чыкъгъан «Акътамакъ» андан талай кереге уллуду. Белгилисича, Семен улуну андан башха сюймекликге аталгъан чыгъармасы хазна джокъду. Аны барын да эсге алсакъ, «Акътамакъны» туудургъан сезимли джюрекни сюймеклик тебиую 1937-чи джыл бла тохтагъанды деб бегитиу, джангылыч оюм болгъаны ангылашынады. Мен джазыу чотдан джукъ ангылай эсем, поэт, ёлюб кетгинчи, ол асыл сезимни хакъындан айтырын «Акътамакъгъа» салыб айтханлай тургъанды. Аны ючюндю джыр алай къыйырсыз-учсуз. Ол поэтни джашлыгъына «къайтаргъан» татлы джомагъы болгъан бла бирге, поэзияны бир амалыды (поэтический прием). Исмаилны джырчы джюреги 1937-чи джылдан сора сюймекликге джукъланыб къалгъанды, дерим келмейди, ийнаналмайма анга. Ма бу тизгинле да анга шагъатдыла: Мен Акътамакъны таныгъанымда, Отуз джылым да джетмейин, Тохсан джылыма келгенимде да – Сюймеклик дертим кетмейин... «Акътамакъны» джангы джаза башлагъан кёзюуюнде, автор, ол поэма боллукъду, деб да сезе болмаз эди. Джылдан джылгъа теренден терен, кенгден кенг суратлай, тизгинлерин мингле бла саналырлай этгенди. …Алтын бояулу бу мыйыкъларым. Джулдуз джаннганча кёзлерим. Эй! Бу тау эллеге таурух болурла, Мени сеннге айтхан сёзлерим. Бюгюнлюкде «Акътамакъ» да, Поэтни башха чыгъармалары да кеси бек сюйген халкъыны байлыгъыды. Назмучу эгечибиз Мусукаланы Секинат айтханча: «Акътамакъ» – сюймекликни ёмюрлюк белгиси, аяз къанатына къонуб, Минги Тауну эки джанында да сюйюмчюлюк къонагъыбызды. Айта барсанг, эрикдирмеген джырыбыз, санай барсанг, бошалмагъан сюймекликди». «Акътамакъны» юсюнден сёзюмю тамамлай, атасындан иги фахму юлюш джетген Азрет 1996-чы джыл поэмагъа джазгъан Ал сёзюнде чертген бир оюмун эсигизге салыргъа излейме: «Поэманы китабха тюшюрюуню юсюнде эки тюрлю оюм барды. Бир къауумла айтханнга кёре, куплетлени джырланныкъларыча джазаргъа керекди. Исмаил кеси былай джырлайды: Махаралада уа кёксюл кёгюрчюн а, Салыб, Семенлеге келгинчин, Эй! Джюрек аурууум а джокъ эди мени, Ариу Акътамакъны да кёргюнчюн... Секириб миндим да атыма, деймен а, Былай джууукъ олтур къатыма. Эй! «Анисат» дерге уялгъан этеме, «Акътамакъ» атадым да атынга... Экинчи къауум буюргъаннга «хо» десек, окъуллукъларыча басмалау дурусду. Ол былайды: Махаралада кёксюл кёгюрчюн, Салыб, Семенлеге келгинчин, Эй! Джюрек аурууум джокъ эди мени Ариу Акътамакъны кёргюнчюн. Секириб миндим атыма, Былай джууукъ олтур къатыма. Эй! «Анисат» дерге уялгъан этеме «Акътамакъ» атадым атынга. Мени сартын «Акътамакъны» макъамын нотала бла кёргюзе , автор кеси ауузу бла джырлагъан (кассетадагъы) куплетлени, джырлагъаныча, басмалаб, къалгъанларын, окъуллугъуча, джазыу тюз болур». Азрет айтханча эте, джырлары бла зикирлерин къурагъан китабха (2-чи томгъа) «Акътамакъны» «автор кеси джырлагъанча» вариантын (40 куплетин) беребиз, биринчи томгъа – поэманы Азретни архивинде сакъланнган вариантын (6 мингден аслам тизгин). Семен улуну 1938-чи джыл Микоян-Шахарда чыкъгъан китабында басмаланнган «Акътамакъ» эки кесекден къуралады: Джаш, Къыз. «Къыз» деген бёлюмде, къызны джашха джууаб ийнарлары 160 тизгин бардыла. Ол «джууабны» юсюнден Джырчыны тамада къызы Зубайда: «Ол тизгинлени атам джазмагъанын окъугъанлай да ангылайса. Китабны чыгъаргъанла «джашны джырына къызны да джууабы болсун» деб, халкъда джюрюген ийнарланы джыйышдырыб салгъандыла», - деб белгилейди. Джырчыны: «Барым батмасын, джогъум чыкъмасын…» - деген осиятыны къачын кёре, ол джаны бла къолдан келген этилгенди. Бу ишде Семен улуну тамада джашы Азретни архиви бек болушханды. «Мен – Исмаилны закон бла тюл, адет бла къагъытчысы, поэтни хар несин да иги билеме», - дегенича, Азретни эндиге дери басмаланмагъан статьялары Джырчыны джашауунда, чыгъармачылыкъ джолунда да белгили болмай неда джангылыч айтылыб тургъан затланы ачыкълайдыла. Аны 1993-чю джыл джазгъан «Эки – заран, бир – хайыр» деген статьясында сёз Семен улу Исмаилны 1992-чи джыл чыкъгъан китабыны кемликлерини, ары джангылыч тюшген назмуланы юслеринден барады. Ол себебден, китабны редколлегиясыны оноуу бла, ишекли зат ётмесин деб, Исмаилгъа тергелиб тургъан бир къауум назму, джангы китабха теджелмегендиле. Аны бла бирге, башха назмулада да Азрет кёргюзген халатланы, тюзете баргъанбыз. Былайда «Эльбрусоид» фонд Джырчы Сымайылны джазгъанларыны толу джыйымын чыгъарыргъа деб, аллай таукелликни бойнуна алалмагъанын айтыргъа керекди. Ол уллу комиссиягъа джууаблы да, сыйлы да джумушду. Биринчи том тёрт бёлюмден къуралады: назмула бла «Акътамакъ» поэма; Семен улуну юсюнден ана тил бла орус тилде джазыучула, алимле, танышла джазгъан илму статьяла, эсге тюшюрюуле (кесини юйдегиси джазгъанланы энчи бёлюм этиб салгъанбыз); китабларыны эмда аны юсюнден джазылгъанны тизими. Эсге тюшюрюулени юслеринден энчи айтыргъа излегеним: алада Поэтни джашаууну тюрлю-тюрлю кёзюулеринден кёб хапар барды. Ала окъуучулагъа, алимлеге да Джырчыны ётген къыйын джолуну «суратын» толуракъ кёрюрге болушурукъдула. Семен улуну чыгъармаларын басмагъа хазырлай башлагъан кёзюуюбюзде, аны орус тилге кёчюрюлген назмулары кёб болмагъанларын эсге ала, аланы да джангы китабха къошар акъыл этген эдик. Башында айтханыбызча, Джырчыны бир бёлек назмусун Ата Джурт къазауатха дери, бир бёлегин да арт 9-10 джылда орус тилге кёчюргендиле (алим Лайпанланы Нюр-Магомет, малкъар поэт Беппаланы Муталип, ногъай поэт Сидахметова Фарида, орус поэт Синельников Михаил). Аланы бир джерге джыйышдыргъаныбыздан сора, редколлегия башха оноу этди… Керти да, закий поэтни не къадар кёб чыгъармасын, орус тилге тыйыншлы дараджада кёчюртюб, энчи китаб этиб чыгъарыу, ол тюз боллукъ болур. Поэтни зикирлери бла джырлары, ноталары бла бирге, экинчи томну къурайдыла. Семенлени Унухну джашы Исмаил – къарачай литератураны тамалын салгъан биринчи профессионал поэт эмда джырчы, СССР-ни Джазыучуларыны союзуну члени, Халкъ поэт, Урунууну Къызыл Байрагъыны кавалери 1891-чи джыл мартны 3-де Уллу Къарачайны Учкулан элинде туугъанды, 1981-чи джыл июлну 31-де Гитче Къарачайда, Терезе элде, ауушханды. Алай а… Сауду назмучу Исмаил, къарачай-малкъар поэзияны сюйгенлеге, ана тилибизни байлыгъын, баш байлыкъча кёрюб, къууана билгенлеге. Сауду закий Исмаил, къанатлы сёзню ангылагъанлагъа, джырны сюйгенлеге, Аллахха къуллукъ эте, ийман бла джашагъанлагъа. Сауду оразлы Исмаил, сабийлерин Аллахны джолунда ёсдюрюрге, ана тилни ариулугъун танытыргъа къаст этген джаш аналагъа да. Сауду джырчы Исмаил, джашау нёгерге сайларыкъ къызларына джюрек сарыуларын айтыргъа «Акътамакъдан» «дерс аллыкъ» джаш адамлагъа. Сауду Исмаил афенди, джашауларыны ахыр чагъына джетиб, Аллах бла «ушакъларын» аны зикир тизгинлери бла этген къартларыбызгъа да. Сауду хикматлы Исмаил, аны джашау, чыгъармачылыкъ джолу бла алкъын шагърей болмагъанлагъа, ол шагърейликни насыбын энди сынарыкъ келе тургъан тёлюлеге да. Сауду акъылман Исмаил, къарачай-малкъар тил сау болуб! Халкъыбызны сёз устасы, джырчысы, олий поэти, дин къуллукъчусу болгъанлай турлукъду ёмюрледе… «Эм керти джыр бу дунияда – белляуду // Эм керти сёз – осиятды адамгъа», - деген закий Джырчыны юсюнден сёзюмю тамамлай, артында къалгъанлагъа этген осиятларыны бирин эсигизге салыргъа излейме: Эй, джашагъан, хар кюнюнге сейирсин! Бир сагъатны керексизге оздурма! Ёмюр деген, учуб тюшген бир джилтин... Ашыкъ, джаша, сюй, джюрекни тоздурма! Байрамукъланы Фатима, джазыучу. |
|||
|
|
|
Орус халкъ таурух "Колобок" ана тилибизде, "Мен гютдючюк, гютдючюк, Кесимча бир тюрлючюк..." Сабийлеге
Юйлю ушакъ, «Билмеген бла болмагъан бирди» неда унутула баргъан адетлерибиз.
"ХВАСТАТЬ, МИЛАЯ, НЕ СТАНУ", Эти популярные в свое время песни я когда-то перевела на родной язык, может быть с большим юмором, чем в оригиналах. Надеюсь, найдется джигит, который захочет исполнить их. на карачаево-балкарском языке.
Доктор Очаповский о Карачае. Книга С.В. Очаповский. "Ты опять поедешь в Карачай" Дневники и Воспоминания., Кубанское телевидение снимает документальный фильм о талантливом докторе, подвижнике, ученом, гуманисте, краеведе, почетном гражданине Учкулана документальный фильм и в основном по книге "Ты опять поедешь в Карачай". Пять дней съёмки у нас в республике
Юйлю ушакъ, «Билмеген бла болмагъан бирди» неда унутула баргъан адетлерибиз.
Юйлю ушакъ, «Билмеген бла болмагъан бирди» неда унутула баргъан адетлерибиз.
Юйлю ушакъ, «Билмеген бла болмагъан бирди» неда унутула баргъан адетлерибиз.
Ата-бабаларыбыздан келген адеб-намыс адетлерибизни (орусча айтсакъ, институт воспитания) асламысы халкъыбызны тамам эски (древний), тин (духовный) джаны бла уа адамны сейир-тамаша этерча бай миллет болгъанына шагъатдыла. Ёмюрледен тас болмай, джашаб тургъан адетле, бюгюнлюкде тутмасакъ да ( тутары бла тутмазын хар юйдеги кеси белгилейди кесине), аланы джахилликге санау, ол джангылычды. Адетле къурау бюгюн да барады, анга тырмашыучу «ёхтемле» аз тюлдюле. «Хар элни къой союу башхады» деген сёз да андан чыкъгъан болур, алай а миллетге магъанасы болмагъан «кюнлюк» адетле тууа да, ёле барадыла. Ала джашауда кеслерине орун айыралмайдыла. Мени сёзюм да аланы юслеринден тюлдю.
Эртдеден келген терен магъаналы, бюгюнлюкде «глобализация» деген «эмеген» джута баргъан, кесибиз билмегенликден(!), тас эте тургъан магъаналы адетлерибизни юслеринденди мени айтырым… Ала: Джангы келиннге отоуда джаулугъун терен нек къысдыргъандыла? Тил тутхан адетни магъанасы болгъанмыды? Ат джашыргъан намысмыды, джахилликмиди? Эм биринчиге айтыргъа излегеним: келин алгъан, къыз чыкъгъан бла байламлы адетлени (кертилерини!) баш магъаналары - кесини туугъан, ёсген джерин къоюб, билмеген-танымагъан юйюне кирген къыз тиширыуну юйдеги джашауу джарсыусуз, ариу башланырча этиу болгъанды. Алайды да, адетлеге кёчейик. Джангы келиннге отоуда джаулугъун терен нек къысдыргъандыла? Анда не магъана кёрген болурла! Орус джазыучу Василий Шукшин айтханлай, адамгъа джууукъну-тенгни, танышны да бирча эси юч кере бурулады: туугъан кюнюнде, юйдегили болгъан кюнюнде эмда керти дуниягъа кетген кюнюнде! Юйдеги къурауну белгили джазыучу адамны дуниягъа келген, кетген кюнлери бла бир «тапхагъа» салады. Аны магъанасы хар адамгъа аллай бир уллуду! «Шериатха къошулмай къалгъан гюнахды», - деб да аны ючюн айтхан болурла бизни ата-бабаларыбыз. Аллай, дуния бары да эсин сеннге бургъан кюн, сеннге къараргъа келгенлени арасында сюйген, сюймеген да, заранлы зарансыз да, кёзю-сёзю кюйдюрген да болургъа боллугъуна кимни ишеги барды? «Эрге баргъан – тынч, этек бюкген – къыйын» деселе да, къууанчы-тою этилген кюнледе джангы келиннге тынч чыртда тюлдю. Йогла белгилеген «третий глазны» бизни ата-бабаларыбыз, бир ишексиз, иги билгендиле (ол эки къашны ортасыды). Джангы келинни кёзюн-къашын джабдырыб, зарандан, кёзден сакъланырча этгендиле! Хар джангы келин терсейиб бармагъанлыкъгъа, тюрлю-тюрлю чурумла бла эки-юч айдан джангы юйдегиле ненча чачылыб кетгенле, кирген кюнюнден саулугъу терсее башлагъанла да аз тюлдюле. Кёзмю тийди, заранмы болду?! Юйюнге киргени бла, джангы келинни ауруй-сызлай башлагъаныны сылтауу уа «мюйюшде» башына да орус фатаны атыб, джалан сюелгени да болургъа боллукъду. Былайда дагъыда айтыргъа излегеним: динибиз да, миллет масхабларыбыз да унамагъан затланы джаш келинчиклеге этдирген аналадыла. Тойлары бошалгъанлай, джаулукъларын тешдириб, сёлешдирирге ашыгъыб, ала кеслерини «культурна» болгъанларын, заман бла тенгликге баргъанларын кёргюзтгенликлериди. Ол «культурналыкъ» тюлдю, хариб, джахилликди! «Джахил болса анасы, не билликди баласы»? – деб аны ючюн соргъан болурла бурунгула. Орус фата бла, сырты, бойну да терен ачылгъан чепкен бла сюелген келин къайын юйде «статусуну» юсюнден уллу сагъыш этиб кюрешмезге болур. Эшигингден буюгъуб кирген келин, мен ангылагъан бла, келген юйюрюню сыйын кёрюб, буюгъа билиб, ата-ана къач дей джашар. Билмегенин юретсенг, аны алыргъа кюрешир. Бюгюнлюкде уа бир къауумубуз джангы келиннге джаулукъ къысдыргъанны артыкълыкъ этгеннге санайбыз. Мен ангылагъан бла, джангы келинни тоюнда терен къысылгъан ау джаулугъу аны саулугъуна, джюрек халына "джабыу" болгъан бла бирге, джангы юйде джангы джашауу башха тюрлю боллугъун танытхан, джашаууну джангы чагъына киргенин кёргюзген, келин "статусун" ангыларгъа болушхан белги болгъанды. Алай тюл эсе, къалайды да? |
|
|
|
|
СЕМЕНЛАНЫ ДЖЫРЧЫ СЫМАЙЫЛ
Тотуркъулланы Алий бла «ЭЛЬБРУСОИД» фондну ишчилерине
Б Ю С Ю Р Е У Ма бюгюнде быллай къууанч болур ючюн, Кёб адамны муратлары толур ючюн, Амал табыб,заман табыб,билим джоюб, Иги кесек адам къыйын салгъандыла. Бу адамла кёб иги иш этедиле, Джакъсызланы кёллерине джетедиле, Тау адетни джаядыла узакълагъа, Къыйынлары сакъланныкъды тууудукълагъа. Миллетим ,-деб керек джерде ёрге туруб, Инджилгеннге – Огъай,- демей, эсин буруб, Кесим,-демей, биз, дегенни ёрге тутуб, Этгенлерин этедиле разы болуб. Бусагъатда Семенланы атларындан, Айтама мен барыгъызгъа:»Сау болугъуз!» Энтдасында саулукъну да, «ачханы» да Тюзлюк ишге миллет ючюн ,сиз джоюгъуз. Иги умут,иги мурат къаныгъызда, Таза джюрек,кирсиз иннет саныгъызда, Турур насыб Аллах берсин кесигизге, Халал къыйын,халал аш да тебсигизге… Сайлагъансыз сиз тюз джолну,къыйын джолну, Узатасыз болушлукъгъа эки къолну. Болушасыз артха бермей,не борч салмай, Кюрешесиз миллет ючюн бир кюн къалмай. Не игилик бар эсе да бу джашауда, Тюбетдирсин барына да Аллах сизни… Чырт джунчумаз сизничала болуб миллет, Бек тазады сиз этгеннге анда иннет… Аппам кеси кёрсе эди китабларын, Тас болмайын айтханыны сакъланнганын. Къууаныр эд этилгеннге джюрегинден, Джетер кибик сизге юлюш тилегинден.. Белгилиди:Минги-Тауну джазгъаны да, Ереваннга чакъырылыб баргъаны да. Ишге чемер,сёзге уста болгъаны да, Эришиуде ол Джамбулну озгъаны да. Ёрде болуб аякъ тюбге тюшгени да, Урланнганы «миннген аты, джюгени да,» Кесибизден кёб джаулары болгъаны да, Муратлары толалмайын къалгъаны да… Джырланнганы башха ат бла « Минги-Тауну». Салмагъаны тёрелеге барыб дауну… Ёрде къалды ,тенг болмады зар къауумгъа, Хорлатмады кесин джелге,не джауумгъа… Кеч болса да болушдугъуз Исмаилгъа, Тенглешдире тийген кюннге,толгъан айгъа, Этдигиз сиз Къарачайгъа,Малкъаргъа да, Унутулмай,тас болмайын турлукъ саугъа! Сау болугъуз! Деб айтама аны атындан, Джашларындан,къызларындан,туудукъладан! Биз разыча Аллах сизге разы болсун! Муратыгъыз сиз сюйгенча толу толсун! Семенланы Ракай,джырчы Исмаилны туудугъу Айырыб уллу бюсюреу этерге излейме бу ишге уллу къыйынын салгъан, биз барыбыз да сюйген эмда багъалатхан, кирсиз иннетли, таза джюрекли, бек ариу сёзлю, «Сабыр тюбю сары алтынлы», Дунияда не иги махдаула бар эселе аланы иеси - БАЙРАМУКЪЛАНЫ ФАТИМАГЪА. Энтда кёб джылланы миллетинге джараб, адамланы къууандырыб ишлеб турурча Аллах саулукъ да, кюч да берсин сеннге. Сыйлы Аллах сизнича адамланы ишлери –джашаулары бла иеди джерге тазалыкъны да, адамлыкъны да, сабырлыкъны да . Сиз аны барысыны да юлгюсюсюз. Фатима, этген ишинге, салгъан къыйынынга разы бол. Элеккуланы Зубайда Джырчы Исмаилны тамада къызы |
|
|
|
|
Узденов Хамзат. Чамла, чамла, чамла., Литературада экибиз бир иннетлибиз, ол огъай эсенг, эгизлебиз: сен «Аланны», мен да къайдагъы аманны джазаргъа бек сюебиз, дегенди Хамзат Хубииланы Магометге.
Ёзден улу ана тилибизни байлыгъын тас этмез джанындан кёб къыйын салгъан адамларыбызны бири эди, Аллах джандетли этсин. Къарачай газетни редакциясына табханын, джыйгъанын ашыргъанлай туруучан эди. аны къайгъырыуу бла кёб эски, унутула баргъан сёз, нарт сёзле, таурухла, джомакъла сакъланнган болурла, эшта.
|
|
|
|
|
Узденов Хамзат. Чамла, чамла, чамла., Литературада экибиз бир иннетлибиз, ол огъай эсенг, эгизлебиз: сен «Аланны», мен да къайдагъы аманны джазаргъа бек сюебиз, дегенди Хамзат Хубииланы Магометге.
ЁЗДЕНЛЕНИ ХАМЗАТ
КЪАЙСЫ ИГИДИ? Къатынланы кёб къойгъан, ахырында юйю тозураб тургъан Долдайгъа: - Шо, джашырмай, бир айт: къайсы юй бийченг такъыл эди? - деб сордула. - Къызлай алгъан биринчи къатынынг - джан нёгерингди (тута билсенг); экинчи - амалсыз мал нёгерингди; ючюнчю уа - къаудан къошда танышынг! Тёртюнчюмю? Ол аууз чайкъамды! Андан аргъысын а сорма да къой! - деди «кёбню» кёрген кишичик. «ГИТЧЕ» СЫЛТАУЧУКЪ Къатынын ёпкелетген Къаракиши: - Тиширыугъа менден иги, кюндюз чыракъ алыб излесенг да, табылмаз, алай а джангыз бир гитче сылтаучугъум барды, ол да: юйде аш айыргъаным бла айлыкъ джалымы джарымын тенгле бла тартханым,- деб кесин ариулады. НЕК КЪОЮЛДУ? - Ол ариу тиширыучукъну нек къойдунг? Аллай бир амалтын эки халал тенг бири бирин харам этиб къоядыла, - деди Эслихан Долдайгъа. - Ариу болтъанлыкъгъа, халиси къолайлы тюл эди. Сабий къылыкъ эте эди. - Тоба, тиширыула бары да аман болуб къоюлмайдыла, кёбюсюне ол къоюучу эркишини болумуиа не эсе да бир джетишмеген заты болуб, ол аны излей кетеди тышына! - Бурну бузгъа бир талай тирелмей, аны ангыларгъа да сюймейди. ТИШИРЫУ БЛА НАСЫБЫ - Алан, тиширыу бла насыбынг къалайды? - Къолай тюлдю. - Нек? - Ючюсюн къыстагъан эдим, тёртгончю уа аланы дертлерин юч къат да алады. ДЖУУАБЫН АЛДЫ Къыркъ джыл болгъан бир тул киши бир джаш къызгъа: - Меннге кел да къал! - деб къадалды. - Сени чакълы бир джашайым да, артдан бир сагъыш этерме! - деди ол да. КЪЫЙЫН КЪАЙЫН AHA Къайын ана: - Мени не айтханымы да этиб турмаса, келиними къойдурлукъма! – деб ёхтемленди. - Келининг тюз болса уа? - Мени джаным сау болуб, аны алай болургъа не мадары барды?- деб бегитди залим къатын. СИЗНИ ЫЙЛЫКЪДЫРМАЙЫМ Чокайны уллу эгечи андан Зариятха келечилик айта келиб, кюлюмсюрей къошду: - Биз – баш тутхан юйюрбюз, ким да табу этиб да келликди. - Хо, сиз кимден да «онглусуз», - барыб сизни ыйлыкъдырмайым, - деди Зарият да. НЕНЧА КЪАТЫНЫНГ БАРДЫ? - Муштур, ненча къатынынг болгъанды? - Эки. - Къайдадыла да? - Бирими кесим къыстагъан эдим, экинчим а кеси кетгенди. САБИИ СЁЗ - Къызчыкъ, къошдан келиб, ёгюзлени алай ары отларгьа ийген эдим, кетмей турамыдыла экен, бир къарачы! - Атам, - деди беш джыл болгъан къызчькъ, - ёгюзле, чёгелеб, чайыр чайнай турадыла! ДАРИЙХОТАНЫ БЕРНЕСИ Дарийхотаны къызыны бернесинде «простой» къумачдан джукъ джокъ эди, бары да: бостон, парча, помбархат... Берне чачыучу къатын, къызны къайынларына харекет чачыб бошагъандан сора, эрнин да чюйюрюб, кюбюрню тюбюнден эти метр къумачны чыгъарыб: - Бу да пол джуугъан буштугъуду, - деб юй тюбюне быргъады. ХАСАНБИЙНИ ИЙНЕГИ Хасанбий энчи ийнегии къадалыб махтайды: - Базардан алгъан ийнегими иги бла аман болгъанын сен бил: бир кюннге эки челек сют береди. Эм аламатлыгъы уа неди десенг, джай кече совхоз нартюхге къыстаб къойсам, тангнга дери ашхы тоюб, эртденнгиде киши кёргюнчю арбазымда джатыб турур! ДЖАШ КЕЛИНЧИК Къарт Шамай отун джаралмай, чымырталаны ууатыргъа кюрешеди, къарт Шабадихан да суугъа барса, ах-ох эте, юйге нючден къайтады. Шамайны беш джашы болгъанды, алай а аладан бюгюн кичилери Солтан сауду, кесине да къатын алгъанлы, тёрт ай болады. Къартла джумушларын баджаралмасала: - Бир кесек тёзейик, келин алсакъ, бир солурбуз, - дей туруб, келин алдыла, адетин да этиб, башына бош этедиле. Алай болгъанлыкъгъа, джумуш къошулгьан болмаса, солуу алырча кюн чыкъмайды: джаш келинчик отоуда эригиб, не бла кечинирге билмей, гитче къыптычыкъ бла тырнакъларын къыра, чилле хар джабыуну тюбю бла, отоу терезеден къарайды... Бир заманда ол арбазда даулашхан тауушланы эшитиб, башындан энишге къарайды. Къайын атасы бла къайын анасы суу агъачны бир-бири къолларындан тарта: - О хариб, о джазыкъ, ёлюр гёбелеккеча, хар неге кесинги уруб айланма да, солууунгу да бир алсанг а! Бу джол мен алыб келейим суу, - деди Шамай, келинине эшитдире. - Огъай, алай деген неди, ёллюк эсем да, кесим барайым, - деди Шабадийхан да. Келинлери Кулизар, эрнин чюйюре: - Ий, къартлыгъыгъызда суу агъач ючюн бир-биринг бла тюйюшмегиз да, биринг бир кюн, биринг да экинчи кюн барсагъыз а, - деб кёл этди къартлагъа. ЭКИ ТЮРЛЮ ХАЛДА Аракъы ичмесе, Сеит-Умар адам джанындан юлюш этерча, бир халал тенг эди, андан уртлагъандан сора уа, не джууукъ, не тенг деб къарамай, тюйюш, дауур ача эди. Биринчи сёзю: - Джюрчю хаталы-къулакъгъа, анда экибиз бир алышайыкъ, - дер эди. ДЖОЛ КЁРГЮЗДЮ Бир эсиргеннге джол соргъанларында, ол сёлешелмей, не кючюн да джыйыб, къолун буфет таба силкди. БЕК АШЫКЪСАНГ - Узакъ джолгъа ашыкъсанг, меннге тюбе, бек къысха этерме джолунгу! – дегенди аракъы ичкичиге. «АЛДАЙСА!» Эсирген Добакай кюзгюге къараб: Алдайса, шохум, мен аллай зукку къыркъ джылдан да болалгъа эдим! - деди. БУФЕТ АЛЛЫНДА Азрет ичкичи эди. Ол хар тюбеген адамына: - Бир тартдырсанг а! - деб бездириучен эди. Бир кюн буфетни аллында аракъы ичмеучю Абдуллагьа тюбеб: - Не къан джауарыкъ эсе да, бир тартдыр! - деб къадалды. - Джассыдан сора бизни таба келсенг, чурукъларымы тартдырырма, - деди Абдулла да. КЪУДЖУР ТАУУШ Ауузланыучу юйден: - Умоо-ох! - деб, бир къуджур къычырыкъ келди. - Алан, неди ол таууш? - Сют ферманы тамадасы «кёк суучукъдан» асламыракъ уртлагъанды да, ийнекле ач къалсала да, мен токъма, дегенлиги болур ТАНЫЯЛМАЙ Тартаракъ да болуб, Махмут къойгъан къатынын таныялмай: - Эгечим, алай бир тохта! Меннге, тамам сенича, бир ушагъыулу тиширыу керек эди, - деб тебрегенлей, ол да къууаныб: - Аракъы джарагъан да бир иш кёрдюм, - деди. Алай а къууанч кёбге бармады, Махмут аны таныр-танымаз, биягъы «бёрю тонун»чюйресине кийди. БАШ ИШЛЕСЕ - Ишлемегенлей, къайдан табаса бу къадар ачханы? - Саны ишлемегенликге, башы ишлейди джашны! - деди Гылчы. ДЖАШ БОЛУРГЪА СЮЙСЕНГ - Иги сагъан, джангыдан джаш болурча, бир мадар табар эди! - деди бир тиширыу къарт аммала джыйылгъан джерде. - Аны лагъымын мен билеме! – деди Махмутну анасы Кябахан, - бизни джашчыкъ джай колхоз ууаныкланы Бийчесыннга алыб кетсе, къачха тогъуз-он малы бузоучукъла болуб къайтыучандыла. Энди биз да ары барайыкъ да джангыдан джаш болуб келейик. УЗУН КЪОЛ Медицина комиссиягъа кирген биреуге: - Бир къолунг бирсинден узунуражъ кёрюнеди, - деб доктор сейиреинди. - Ол а, шохум, - деди джаш бир да тартынмай, - биреуню затына узалыучу къолумду. БАЙЛЫКЪЛАРЫН КЁРГЮЗЕ Кёб гыл тюшюрген бир алтаякъ юйдегиге келин келгенинде, джеген орнуна тёрт метр дарийни джайыб, келинни хар атлагъаны сайын, къайыны да джегеннге бирер тюмен салыб барды. Къысхасы, кукаландыла, къырылдыла... Эки ай да арадан кетгинчи, «болумсузду, кёзю джанмайды» деб, чиркитиб, омакъ юйден джомакъльккъ этиб къыстадыла. ФАХМУ АЛЛЫНА УРСА - Мени башымда бир уллу роман джа- тады, аны бери алыргъа бир болушугъуз! - _деб тилегенди биреу редакциядан. ФАХМУ НЕГЕ КЕРЕКДИ - Алан, джазгъанынгы нек къойдунг? - деб соргъанды тенги бир джаш джазыучугъа. - Ачханг кёб болса, фахму неге керекди? - дегенди ол да. *** Сёз бек бюгюлчек затды: къалай эшсенг, аллай «чалман» болады. *** Сёзню базманнга салгъанлыкъгъа, тюк чакълы бир ауурлугъу джокъду, алай а бир-бирде бек ауур сёзлю адамла да тюбейдиле... |
|
|
|
|
Алан из Карачая. Юмористические рассказы Магомеда Ахьяевича Хубиева, Остроумный, находчивый и справедливый Алан бичует лицемерие, подхалимство, карьеризм, пьянство, стяжательство, тунеядство...
Магомет Ахьяевич свою кандидатскую диссертацию по теме: "Народные песни советского периода" (это не точное название) защитил в Баку. И там свою книгу "Рассказы Алана" одному приятелю подписал так: "Алан из Карачая приехал к вам в Баку, читайте хоть зевая, хоть лёжа на боку". Читая "Алана из Карачая", будь-то стихи, рассказы, научные статьи, тем более песни в его исполнении зевать никто не будет!!!
|
|
|
|
|
Алан из Карачая. Юмористические рассказы Магомеда Ахьяевича Хубиева, Остроумный, находчивый и справедливый Алан бичует лицемерие, подхалимство, карьеризм, пьянство, стяжательство, тунеядство...
ДЖЮРЕГИНДЕН КЮН ТИЙГЕН
Хубийланы Ахьяны джашы Магомет (Алан)... Терен кёклю, джарыкъ джулдузлу, чокъуракъ суулу, сабий тылпыуча таза хауалы шам Тебердиде туууб, ол кёблеге джомакъ эди. Аллай уллу адамлыкъ, аллай эркин фахму, аллай къыйырсыз сюймеклик бир джюрекге къалай сыйыннганы сейирсиндирген, сукъландыргъан да эте эди. Керти да, Аллах берсе, санамай, чомарт бере кёре эдим... Магомет фахмулу поэт эди, Магомет халкъ джырчы эди, Магомет (Алан) чам хапарны, хапар жанрны устасы эди, Магомет алим эди, Магомет оратор эди, Магомет музыкант эди, Магомет закий эди, Магомет устаз эди, Магомет гуманист эди, Магомет фольклорист эди! Адамлыкъ бла сюймеклик фахмулулукъну баш шартлары болгъанларына аны джашауу шагъат эди. Сабийлиги джарытмагъан (1928 джыл туугъан эди), джашлыгъы джылытмагъан (ала кёчгюнчю джыллагъа тюшген эдиле), къартлыкъгъа джетелмеген (1987 джыл ауушханды) Хубий улу нени юсюнден джазса да, сюймеклигини хапарын айта эди. «Мени джаным хапарларымдады, джюрегим - джырларым бла назмуларымда», - дейди ол айтыуларыны биринде. Аны эм уллу сюймеклиги адамлагъа эди. Ол а дженгил сезиледи. Танг аласында, Чолпан джулдузча; ингир алада, Сюйюмчю джулдузча; къарангы кече, Ай кибик; къыш суукъда, Кюн кибик, ол кесине тарта эди адамланы. Аны толу ангылагъан, кемсиз сюйген керти тенги бла ушакъгъа тансыкъ болгъан, закий нартны ауаз бергенине тынгыларгъа хазыр, ана сют сабийни санларын айнытханча, джюрек огъурун айнытыргъа учуннган, Магометни китабларын талпыб окъурукъду. Алада хар тизгин Магометни бизге, артында къалгъанлагъа, осиятыды. Хар чыгъармасы - кеси джашагъан тынгысыз ёмюрню кюзгюсюдю. Джашауну кюнде-кечеде къойгъан ызларына бизни эсибизни бура, кесибизде болгъан игиге да, тёгерегибизде асыугъа да кёзлерибизни ачады, аны сюерге, багъалатыргъа, анга къууаныргъа алландырады. Поэт эмда джырчы, Хубий улу джашауну кесинде бар поэзияны ёртенин джукълатмай, ёрге тутаргъа, аны джылыуунда джылына билирге чакъырады. Суратлау сёзню уста хайырландыра, ол «къысха сёз» бла джашауну узунлугъуна сыйларын тас этмеген адамлыкъ шартланы юслеринден айтады. «Ариулукъ адамлыкъ тюлдю, адамлыкъ а ариулукъду», - дей билген таулу киши аны тутаргъа, таныргъа, сыйларгъа, багъалата билирге тырмашдырады. Сюе билгенликге, ол сюймеклик джукъланмазча, тунчукъмазча, унутулмазча джашай билиу, ол Аллах сюйген - насыблы - адамны шартыды. Аны чыгъармаларында джюрекге татлы, джюрекге къыйын, терен сезим бла байламлы кёб тюрлю соруугъа джууаб табаргъа боллукъду. Джашаууну джазгъы чагъына шукур этгенин, акъ чилле джаулукъну юсюнде «оюу тилде» чыгъаргъан таулу къызча, Магомет халкъына, заманына сюймеклигин кесини энчи сёзю бла ийнандыра, учундура айта биле эди. Хубий улу Магометни лирика назмуларын окъуй, джюрегинге нюр тийгенча, юсюнгден учхара ышанларынг кетгенча, керти ариулукъну айрымканына тюшгенча, боласа.
Керти поэтнича, джырчыныча, аны джюреги, тилекге джайылгъан къол аязлача, джашау келтириучю чыгъанакъ джеллеге да, адамла туудуруучу ачыулагъа да, сюймеклик сездириучю джылыу толкъунлагъа да, насыб учундуруучу къууанч «тамчылагъа» да ачылыб эди. Тюзлюк бла терслик, адамлыкъ бла аманлыкъ, халаллыкъ бла харамлыкъ, джумушакълыкъ бла къатылыкъ бир хорлата, бир хорлай къуралгъан бу хуах дунияда джюрегини, иннетини тазалыгъын, кёлюню джарыкълыгъын сакълаяла, джашай билген Магомет 1974 джыл «Къарачай-малкъар совет халкъ джырла» деген китабына меннге быллай сёзле джазыб берген эди: «Багъалы Фатима! Халкъны асламысы къалай этеди деб, анга къараучу болма, халкъны ичинде ким тюз этеди, деб къараучу бол". Кеси да алай джашай эди. Хубийланы Магометни ашхы оюмлары кёб эди. Ол къарачай-малкъар адеб-намыс джорукъланы юслеринден китаб джазар мураты бар эди. Джаш тёлюню аллында аны кесине борчха санай эди. Аны эталмай тургъанына джарсый, кёб сагъыныучан эди. «Сенича, аны киши джазаллыкъ тюлдю, джазсанг керекди», - дегенимде, ол ахсыннган да этиб: «Заман, заман... Заман джетмейди», - деб джууаб этген эди. Акъыллы джюреги сезе болур эди, ёмюр юлюшю уллу болмагъанын. «Бу дунияны хуах болгъаны эсиме тюшсе, джюрегим къуу болады», - деучен эди. Магометни муратына джетмей, айтханыча, китаб джазалмай кетгени, эсиме тюше да, къыйнала туруучан эдим. Артда «Ауушла» деген, бюгюн да къол джазмалай тургъан чыгъармаларын басмагъа хазырлай, окъуб чыкъгъанымда, мен кеси кесиме: «Огъай, Магомет муратыча этгенди!» - дегенме. Таулу халкъыбызны, алтын бюртюклеча, адеб-намыс джорукъларыны юслеринден суратлау халда, терен ойлашдырырча, алай хапарлагъанды нарт туудугъу акъыллы Алан. «Алан» дегенлей, Магомет чам хапарларын «Аланны хапарлары» деб чыгъарыучан эди. Бусагъатда Хубий улуну кеси саулукъда чыкъгъан хапарларын энди джетиб келген тёлюге табыб окъурча этиу, ол да бир борчубузду. Акъыллы, сынчы, туура сёзлю, уста тилли, джарыкъ кёллю Алан, эртдегили Насра Ходжача, кесин халкъгъа ёмюрлюкге сюйдюргенди. «Алан» псевдонимни алыб, Магомет джамагъатны ортасында тюбеген учхара ышанланы чам халда хыртлай эди. «Аланны хапарлары» кюлдюре тургъанлай, сагъышландырадыла. Мен бюгюн да, аланы окъусам, Магомет кеси окъугъанча болама, ачыкъ ауазын джюрегим бла эшитеме… Ачыкъ ауазы дегенлей, къалай уста эди Хубий улу джыргъа да. 1200 халкъ джырны джыйгъан алим киши, 100-ден артыкъ къарачай джырны кеси джырлай эди. «Кёлюн хаман да джарыкъ тутуу акъылманлыкъны шартыды», - деб сёз барды. Бу джалгъан дунияда берилген кесек заманны къууанмай, башхаланы къууандырмай джашагъанны оюмсузлукъгъамы санай эди да, адамлагъа мыдах болуб кёрюнмей эди. Джашауну ол тукъум терен ангылагъан адамны къыйнагъан, джарсытхан аз чурумму бар эди?! Алай а сусаб болгъан, сусабын суу бла кесгенча, ол джыр бла хорлай болурму эди мыдахлыгъын? Ауругъан-инджилген кюнюнде да, арыгъан-къыйналгъан кёзюуюнде да чамы-накъырдасы, джыры тохтамай эди. «Джырла деб, къачан айтадыла деб, сакълаб турама», - деучен эди. Керти да, джырсыз кюню батмай эди, тангы атмай эди, деб къояргъа боллукъду. Байчеккуланы Абдин бла Зумакъулланы Танзиля джазгъан «Кюн ашхы болсун, адамла!» деген аламат джырны, джырлаб, юйдегисин аны бла уятханына кёб кере шагъат болгъанма. Эртденбла юйдегисинден алгъа туруучан эди. Сора: "Туругъуз, танг атханды... заман джетгенди!" - деб уятмай эди. «Кюн ашхы болсун, адамла!» деген джырны кёлтюртерек этиб джырласа, уллу-гитче да джукъуларындан аязый эдиле. «Джыр бла гырджын тепсиге бирге салынадыла», - деб кесини сёзю барды. Къонакъ келсе, артыкъ да бек, ол джырланы сюйгенин билсе, Магомет эм алгъа джыр «тепси» къураучан эди. Ол джангыз бир адамгъа джырласа да, бир талай адамны алларында джырлай тургъанча, джырны да, анга тынгылыб тургъанны да, сыйларын кёре, тамам кёлю бла джырлаучан эди. Юйюне келген къонакъгъа джырлагъан кёзюуюнде уа, къарамын кабинетини кенг терезесинден ары мийикге, тауладан да ёрге - кёкге – буруб, алай джырлаучан эди. Къанатлы джюреги ол кёзюуде къайда эсе да, тау тёппеледе, тау къушла сюйюучю булутла тюзюнде учуб айлана болур эди. Джырлагъан кёзюуюнде кёзлерини оту артыкъ да джарыкъ джана эди, кёзлеринден тёгюлген нюрню эслей эдинг. Джюрек халына кёре, кёк кёзлерини бояулары тюрлене эди. Бир къарасанг, ала кём-кёкле болур эдиле, бир къарасанг - ала кёзле, бир къарасанг, юслерине мыдахлыкъны кёлеккеси тюшюб, тенгиз толкъунну бояуча, джашилге тартаракъ... «Тенглеге джууаб» деген назмусунда Магомет былай айтады: Джырламайын ашырмаем джангыз бир кюнню, Къууанчлада джырым тангнга джете эди. Джыр джюрегин джарытаед эрлай хар кимни, Хар бири да меннге алгъыш эте эди. Эртден-ингир, деб, къарамайын ёмюрде, Джырлай эдим, джолгъа чыгъыб тебресем да. Джюз джыр мени биргеме эди хар джерде, Кесим джангыз тау башына ёрлесем да… Хубий улу джырны алай сюймесе, 1200 халкъ джырны джыяллыкъ да тюл эди. (Аллах айтса, аланы китаб этиб чыгъарыр мурат барды!), халкъ джырланы юслеринден китаб джазарыкъ тюл эди. Джазыучу, аланы ётген тёлюле бары, анга аманат этгенча, алай джыя эди. Хар сёзню, накъут-налмаз мынчакъны багъалатханча, тас этерме деб къоркъгъанча, алай сакълай эди. Ала, халкъ джырла, миллетибизни тарих энциклопедиясыдыла. Аланы окъуй, ёмюрлени чарсында къалгъан, белгисиз джырчыланы кёзюбюзге кёргюзебиз. Ала да, Магометча, адамны джашаууна сансыз къарай билмеген, халкъны сагъышлары бла джашагъан, миллети къурагъан тарихни джыр тизгинлеге сыйындыра билген, сюймекликлерин суратлау сёз бла айталгъан закийле, джырчыла болгъандыла. Хубий улу ол джырланы, халкъдан джыйыб, халкъгъа аманат этгенди. Аны бла да къалмай, халкъыбызны джыр байлыгъын ёсдюрюуге кеси да юлюш къошханды. Ол талай джырны авторуду. Къайсы бир назмусун да джыр этерге боллукъду. Ма бир назмусундан бир строфа: Джюз джылымда сени кёрсем, Сени элингде къоймаз эдим. Тауну, тюзню да къаратыб, Сеннге джюз джыр джырлар эдим. Магомет эски халкъ джырланы да, джыр тизимге джангы къошулгъанланы да тамам уста джырлай эди. «Хасауканы» макъамын Хубий улу джая къобузда сокъгъаны сайын, аны симфония оркестр сокъса, къалай аламат боллукъ эди, деб сукъланыучан эдим. Магометни джая къобузда сокъгъанына тынгылагъан, къарачай-малкъар халкъ джырны "хауасына" эм бек келишген къобуз ол болгъанын сезерик эди. «Человек – оркестр», - деучен эди анга джазыучу Сюйюнч улу Азамат, Магометни талай музыка инструментде согъа билгенин черте. Дагъыда студент джылларымдан эсимде джашагъан: белгили алим тенги Акъбай улу Шакъман (Аллах джандетли этсин, ол да керти дуниягъа кетгенди) лекциягъа бир кюн кечигиб келеди да: - Нек кечигиб келгеними билсегиз, мени кечериксиз. Хубий улу Магометге ана тилибизде тенглешдириу оборотладан эсинге тюшюралгъанынг бар эсе, бир айтсанг а, дедим да, юйге кетеме деб, чыгъыб тебреген эди, бери айланыб, бир-эки деб, 200-ню айтды! Ызындан джазыб кючден джетиб бардым, - деб къууаныб хапар айтыб, сора дагъыда: - Бусагъатда Къарачайда ана тилни Магометча билген, эшта, башха киши болмаз, - деб къошханы. «Ана тилими асыры бек сюйгенден, хар бир сёзюн эшитген огъай эсенг, кёрген да этеме, таб, къаллай бир тартханын да билеме, деб турама», - деб бош айтхан болмаз эди Хубий улу. А.С. Пушкинни «Евгений Онегин» романын, М.Ю. Лермонтовну талай поэмасын, Байронну, Коста Хетагуровну, Роберт Бернсну, Мечи улу Кязимни, Къочхар улу Къасботну, Къаракет улу Иссаны, дагъыда кёб поэтни назмуларын, поэмаларын азбар билген фахмулу таулу, билими бла, эслилиги бла кёблени сейирсиндире эди. Мен кесими насыблы адамгъа санайма. Магометни иги таныгъаным ючюн артыкъ да. Институтда окъугъан джылларымда, эт джууукълугъу да болгъаны себебли, юйлеринде хар кюн сайын дегенча болуучан эдим. Билмейме, къалайда кёб билим алгъанма - окъугъан институтдамы, огъесе Магометни кабинетинде, юйлеринде, олтуруб, аны бла ушакъларымы кёзюулериндеми, ол джырлагъан джырлагъа тынгылаймы?! Окъуууму тауусуб, Къарачай шахардан кетгенден сора, хар эки-юч айдан бир къонакъламай тёзмей эдим. Ол да, мени да алай олтуртуб, эки сагъат чакълы бирни эски, джангы къарачай-малкъар джырланы джырламай къоймаучан эди. Бир-бирледе эки джашын, Алибек бла Шамилни, бирин гитарагъа, бирин пианиногъа олтуртуб, кеси да согъуучу инструментлерини биринде (мандалино, джая къобуз, банжо) согъа, джырлаучан эди. Белгили алим Ортабайланы Рима "Къара сууну къатында" деген китабында джазады: - Магомет, сени 1200 джырынга 1200 къой берселе, ауушдурлукъму эдинг? - деб бир тенги соргъанында, Магомет анга: - Алай айтыргъа кёлюнг къалай барады!? Мен этсиз джашаяллыкъма, джырсыз а джашаяллыкъ тюлме, сора къалай ауушдурур эдим?! - деб джууаб этгенди. Керти да алай эди. Ма анга энтда бир юлгю. Хубий улу августну 19-да 1987 джыл ауушханды. Ахыр кюнлеринде Черкесскеде больницада джата эди. Ол ачыу кюнден алгъа тёрт кюнню, августну 15-де анга больницагъа келеме да, эшикден киргеним бла: - Магомет, бюгюн да мени кёре келеди, деб тура болурса, огъай. Бюгюн кесиме алгъыш этдирирге келеме, - деб кесими эркелетдим. - Ай, джаша, сени туугъан кюнюнг бла алгъышлагъан бла къалмай, сеннге джыр да джырларыкъма, - деди. Джырлагъан да этген эди. Орундугъу беш-алты адам джатхан уллу палатада эди. Анга таянаракъ олтуруб, ауруб, къарыусуз эди, акъырын бир джангы джырны джырлады. Мен бу джырны биринчи кере эшитеме, дегенимде, ол ауруу аздыргъан кёзлеринде эртдеги джилтинлери къабына, къууаныб: - Кесим этгенме, джангы джырды, джаратдынгмы? - деб сейирсиндирди. Джашлыкъ этдим шойду да, не сёзлерин джазыб ала билмедим, не магнитофон келтириб бир джырлатмадым... Ахыр джырын ол биргесине алыб кетгенди. Амма, эки-юч кюнден, алай болуб къалыр деб, кимни акъылына келген эди. Артда къол джазмаларында сагъайыб излеб кюрешдим, ол джырны сёзлерине ушагъан назмугъа тюртюлмедим. Бюгюнлюкде эсимде къалгъан ол джырдан, ол сюймеклик джыр эди. Ахыр кюнлеринде да ауруу аздыргъан джюрегинде дагъыда сюймеклик джыр туугъан, ол керти да джырдан согъулгъан бир сейирлик адам эди... Ол кюн къалыб, экинчи кюн больницагъа келгенимде, ол сёзюн джарыкъ башлаб, мыдах бошагъан эди: - Билесе да мени 150 джыл джашарымы, дагъыда айтыб къояйым: мен ортадан чыкъгъаным болса, сабийле сени бек сюедиле, аланы атыб къойма. Сен алагъа керексе, - деб осият этген эди... Магомет ауушхан кече уа тюшюмде алай кёрген эдим: кабинетини къабыргъаларында бош джер къалмай, гитарала тагъылыб эдиле. Тёрт къабыргъасын да гитарала джабыб тура эдиле. Джырны, музыканы эшитиб тургъан къабыргъала джылаудан толлукълары меннге ол тукъум кёрюннгени, ол да сейир тюлмю эди?! Магометни асырагъан кюн. Ол кюн табигъатны халы да мыдах эди. Хауада бир терен бушуу, бир тылпыусуз джылау, бир тилсиз мугурлукъ бар эди. Кюнню булутла джабыб эдиле. Магометни келтириб, къабыр орнуну къатына салыб, дууа окъуй, анга аталгъан назмуларын окъуй, ахыр сёзлерин айта тургъан кёзюуде, кёкню басыб тургъан булутла, эки джарылыб, Кюнню кёзюн джерге ачхан эдиле. Кёкню ортасында ачылгъан "терезечикден", Кюн бери къараб, джангыз Магометни бетине тийген эди. Кюн джарытхан бетине къараб, бусагъат кёзлерин ачарыкъды, дегенча болгъан эдим. Ол кёзюучюкде кюн къуру Магометни бетине тийген эди. Къараб, тансыгъын алыб, терезени къабакъ эшиклерин джабханча, чыкъгъаныча, терк ызына да бугъуннган эди. Менден сора да, аны эслегенле сейир-тамаша болгъан эдиле... «150 джыл джашарыкъма", - дерге ёч эди Магомет… Хубийланы Ахьяны джашы Магомет кетгенли ётген 13 джылны узагъына, тилсиз болуб къалгъанча, аны юсюнден джукъ джазмай джашагъанма. Джюрек ачыу асыры терен эди. Аны юсюнден айтыр ючюн, мен билген сёзле татыусуз, къолайсыз кёрюне эдиле. Кеси бла кюн сайын тилсиз ушакъ бардырыб тургъанлыгъыма, къолума къаламны алыб, аны юсюнден кёлюмдегин джазаргъа къарыу-кюч табмай эдим. «Батмаз джулдузну джарыгъы» деген китабын, кеси арабыздан кетгенден сора, 60-джыллыгъына атаб, хазырлай айланнган кёзюуюмде, ачыуу да джангы эди, кесим да джаш эдим, джюрегимде болгъанны айтыр болум табалмай (бюгюн да кёлюмдегин тыйыншлысыча айталмайма), аны иги таныгъан бир бёлек адамгъа тюбеб, китабха «Ал сёз» орнуна, аланы эсге тюшюрюулерин салыргъа таукел болгъан эдим. Хар тюбегеним, Магометни атын сагъыннганлайыма, бетлери джарыб, бир тюрлю бир джумушаб, кеслери да, бир тилли болгъанча: «Магомет мени бир бек сюе эди...», - деб, кеслерини тюненелерине сукъланнганча, ахсына, сёзлерин алай башлай эдиле. - Тоба-оста, Магомет аланы къалай сюйгенин къоюб, кеслери аны къалай кёргенлеринден башласала уа хапарларын, - деб кёлкъалды да болгъан эдим. Алай нек этгенлерин артда ангылагъан эдим - аны джюрек джылыуун бир кере сезгенле, къаллай асыл нюрден къуру къалгъанларын айта эдиле. Бюгюн да, Магометни сагъыныб, аны таныгъанладан, билгенледен, джюреги джылынмай, джюрегин тансыкълыкъ сезим джокъламай къоярыкъ, эшта, киши болмаз. Аны чомарт джюреги, Кюнча, хар кимни да джылыта эди. Адамны къууандыргъандан, кёлюн кёлтюргенден сюйгени джокъ эди. Республикабызда литератураны, искусствону ёсюмюне бек эс бёле эди. Сора бир иги назмусу басмада чыкъгъаннга да, бир ариу джыры радиода эшитилгеннге да, телефон бла сёлешиб, алгъышлаб, къууаннганын билдириб, къууандырмай къоймай эди... Кюлген кёзлени, ышаргъан эринлени, джарыкъ ауазланы сюйген джазыучу адамланы барын да насыблы болуб кёрюрге термиле эди. Аны джюрек джылыуу, сюймеклиги бизге саугъасы эди, аны ётген джолу адамлыкъны юлгюсюдю, аны джазыуу халкъыбызны джазыууду, назмулары, джырлары, хапарлары, чам хапарлары, илму ишлери, айтыулары миллетибизни тин байлыгъыдыла. Магомет кеси саулукъда беш китабы чыкъгъан эди. «Батмаз джулдузну джарыгъын», башында айтханымча, басмагъа мен хазырлагъан эдим. Китабха атны гитче къарнашы белгили поэт Назир атагъан эди. Китабха тюл, Магометни кесине джораланнган атды ол. Керти да Хубий улу бизни литературабызда кесини джулдузлу ызын, хурметли джолун къойгъанды. "Аланны хапарларыны" юсюнден джазыучу кеси алай айтыучан эди: «Мен адамланы кюлдюрюрге деб джазмайма - кюлкюлюк затлагъа джюрегим ауруб джазама".
Джашлыгъы такъырлыкъда, тарлыкъда ётген Магомет джанын аурутхан затланы да джюрегинге джюк этиб къоймай, анга эсинги чам халда бура биле эди. Сёз ючюн, ма аланы бири: «- Сен кёб ичесе да, эсириб къаласа", - дейдиле, мен а бир да кесими эсириб билмейме, - деб Мухарбий кесин ариуларгъа кюрешгенди. Бир къауумла Мухарбийге ийнаныргъа унамагъандыла. - Мен ийнанама: ол ичсе, чыртда джугъун билмей къалады, сора эсиргенин къалай билликди? - дегенди Алан. («Нек билмегени») Былайда къошаргъа излегеним: «Аланны хапарларында» бир адам ат эки кере тюбемейди. Аланы асламысы бюгюннгю джамагъатны ауузунда джюрюмейдиле - унутулуб тургъан атладыла. Магомет халкъ джырла бла бирге адам атланы да джыя эди. Ол себеден ала да джазыучуну архивинде энчи тефтер болуб сакъланадыла, кеслери да мингден атлай болурла. «Аланны хапарларын" окъуй: - Ий, бу атланы Магомет къайдан табады?" - дегенлени эшитгенме. Джыйгъан адам атларыны барын да хапарларында хайырландыралгъан болмаз, эшта. Хар героюна халисине келишген атны табыб бериучен эди. Башхача айтыргъа, къарачай-малкъар адам атланы (керти атла, чам атла да) энциклопедиясын къураргъа боллукъду алим Хубий улу Магометни энчи архивинде сакъланнганыча джарашдырыб чыгъаралсакъ. Амма, аны кёб иши аягъына джетмей къалгъанды... Алай болса да, халкъ Магометча адамларына, ёлгенди дерге керек тюлдю. Ол бизни кёзюбюзден, арабыздан кетгенликге, джюрегибизде джашайды. Ол бизге къоюб кетген тюб-тереке, тин байлыкъ артында къалгъан тёлюлеге кёб асыулу джумуш этеди, этерикди. Алай эсе, Магомет ёмюрлюкге джашарыкъды ортабызда. Аны юсюнден сёзюмю тамамлай, «Ёрлеу» деген назму китабын ачхан назмусун келтирирге излейме: Таулу эсенг, джюрегинг Кёк таулагъа тенг болсун. Тюзде джашай эсенг да, Ол тюзлеча, кенг болсун! Джашауну сюе эсенг, Сюйдюр кесинги анга. Сенден заран джукъмасын Ёмюрде бир инсаннга. Таза эсе иннетинг, Билирча эт хар адам. Игилигинг джукъмагъан Кетмесин кюн арадан. Ишленмеклик дей эсенг, Джюрют аны хар шартын. «Акъыл тёбе» менме деб, Къарама сен огъартын. Тюзлюкню сайлай эсенг, Кёчсюн тюзлюк ишинге. Адеб-намыс дей эсенг, Алгъын къара кесинге. Халал эсенг, керти да, Аны ким да сынасын. Инджилгенни, онгсузну Башын къолунг сыласын. Джазны бек сюе эсенг, Ушат кесинги джазгъа. Айырылыб джарыкъ бол, Къонакъ кирсе арбазгъа. Таулу эсенг, джюрегинг, Кёк таулагъа тенг болсун. Тюзде джашай эсенг а, Ол тюзлеча кенг болсун! Байрамукъланы Фатима, 1999 джыл.
Изменено: - 07.10.2015 01:34:26
|
|
|
|
|
О чем думают парни, которые женятся на девушке из-за ее богатства?
Эй, джамагъат, рысхы байлыкъ ашхы адамны чомарт этеди, осал адамны джут этеди. Харакет бла, берекет бла бирге Аллахдан джюрек байлыкъ тилегиз. Джюрек байлыкъ болгъан джерде барды насыб, хурмет да. Халкъда ёмюрден бери да къызны баш байлыгъына адебни, намысны санагъандыла. "Аман къызгъа - къазан къошакъ" деген нарт сёзню магъанасына сагъыш этигиз. Къызыны адамлыгъына базмагъан къызына къошакъгъа къазан да ийгенди , деген сёздю ол. Бурунгула: "къызынгы кесингден онглугъа бер, джашынга кесингден онгсузну ал" дегендиле. Бу оюмну магъанасы бек уллуду: тиширыу джашауун кесинден онгсуз бла байласа, ол анга сыйыныб джашамаз, юйдегисинде кесини орнун танымаз...Юйге рысхы келтирген, адеб-намыс дараджасы да алай мийик болмаса, "хозяин положения" болургъа тартыб къалады. Кеслеринден онглу джерден къызланы алгъан джашланы юйдегилеринде асламысына матриархатды, тёгерегигизге иги сынаб къарачыгъыз! "Матриархат" а бизни миллет энибизге келишген шарт тюлдю! Хайт дегиз, джашла!
|
|
|
|
|
Орус халкъ таурух "Колобок" ана тилибизде, "Мен гютдючюк, гютдючюк, Кесимча бир тюрлючюк..." Сабийлеге
ГЮТДЮЧЮК
«Колобок» деген орус халкъ таурухну эниклей, аны тамалында джазылгъанды Автордан: Таурухуму башлайым, Сёз къабчыкъны бошлайым, Тынглагъаннга – сау къалач, Тынгламагъан къалыр ач. *** Эртделеде бир элде, Таулада тюл, тюз джерде, Джашагъандыла къартла – Бир акка бла бир амма. Унчукълары бошалыб, Гырджын къалмай ашалыб, Къартла мыдах болгъанла, Амалсызгъа къалгъанла. Акка: Ун деб, кимге барайыкъ? Гырджын къайдан алайыкъ? Амма: Бир гютдюлюк табылыр, Джюрегинг бир басылыр: Ун къапчыкъны къагъайым, Андан тылы булгъайым. Автордан : Эки уууч унчукъдан, Эки уртлам суучукъдан, Амма басыб тылычыкъ, Этгенд бурху гютдючюк. Кюлге кёмюб, бишириб, Кюлюн къагъыб, тюшюрюб, Терезеге салгъанды… Сора уа! Не болгъанды?! Амма: Акка! Къара, бери чаб! Терезени ары джаб! Акка: Джан киргенди гютдюге! Насыб келгенд юйбюзге! Къоркъма, гютдю! Кел бери! Сен бизден къачма кери! Гютдю: Мен кьоркъмайма кишиден! Амма: О-о-о, балачыкъ, бери къайт! Гютдю (джырлай барады): Мен гютдюме, гютдюме, Хар кимден да ётлюме, Кишиге джалынмайма… Къоян (чыкъды аллына): Мен сени танымайма... Гютдю: Мен гютдючюк, гютдючюк, Кесимча, бир тюрлючюк. Эки уууч унчукъдан, Эки уртлам суучукъдан, Тегенеде булгъаныб, Мен туугъанма къууаныб. Исси отха тюшгенме, Анда ариу бишгенме. Терезеден тёнгереб, Джерге тюшюб, ёрелеб, Кесим кетиб барама, Меннге алай къарама! Аккадан да кетгенме, Аммадан да кетгенме! Къызбай къоян, сенден да Кетдим! Къоркъчу менден да. Бёрю(чыкъды аллына): Къара мынга, тириге!.. Тёп-тёгерек тюрлюге! Сен дамлычыкъ болурса? Ашаб къойсам, турурса... Гютдю: Сен ашаргъа сюесе, Мен джашаргъа сюеме! Тохта, джырчыкъ джырлайым! Бёрю: Анга уа тынгылайым... Гютдю: Мен гютдючюк, гютдючюк, Тёгерекчик, нюрлючюк. Эки уууч унчукъдан, Эки уртлам суучукъдан, Тегенеде булгъаныб, Мен туугъанма къууаныб. Исси отха тюшгенме, Анда ариу бишгенме. Терезеден тёнгереб, Джерге тюшюб, ёрелеб, Кесим кетиб барама, Меннге алай къарама! Аккадан да кетгенме! Аммадан да кетгенме! Къояндан да кетгенме! Ма былайгъа джетгенме! Бёрю, этме умутла – Кетдим, мени унутма! Аю(чыкъды аллына): Сен не затса, тёгерек? Не айланаса, тёнгереб? Гютдю: Мен гютдючюк, гютдючюк, Тёгерекчик, нюрлючюк. Эки уууч унчукъдан, Эки уртлам суучукъдан, Тегенеде булгъаныб, Мен туугъанма къууаныб. Исси отха тюшгенме, Анда ариу бишгенме. Терезеден тёнгереб, Джерге тюшюб, ёрелеб, Кесим кетиб барама, Меннге алай къарама! Аккадан да кетгенме, Аммадан да кетгенме, Къояндан, бёрюден да, Джукъучу аюден да Мен къутулуб барама! Эрнинги бош джалама… Тюлкю(чыкъды аллына): Неди бу аламатчыкъ? Мен сюйгенча, татлычыкъ? Гютдю: Мен гютдючюк, гютдючюк! Хар кимден да ётлючюк... Тюлкю: Кесим кёре турама... Гютдю: Мен джыргъа да устама. Тюлкю: Къулакъларым – сангырау, Тюклю башым – мынгырау… Олтур да тюз бурнума, Меннге бирчик бир джырла... Автордан: Тюлкю бурнун тутханлай, Тюкюрюгюн джутханлай, Акка чабыб джетгенди… Тюлкю джардан кетгенди… Ана тилде "биширген" Байрамукъланы Фатима |
|
|
|
|
Поэма "Хаджи Абрек" М.Ю. Лермонтова на нашем древнем, богатом, красивом карачаево-балкарском языке., "Хаджи Абрек" в переводе Мухаммата Айбазова.
Айбазланы Мухаммат Уруп районда Преградна станседе джашайды. Ол экономистди. Аны бла бирге ана тил бла литератураны иги билгенине, сёзге чемер болгъанына Ю. М. Лермонтовну "Хаджи Абрек" деген поэмасын уста кёчюргени толу шагъатлыкъ этеди.
М.Ю. Лермонтов
ХАДЖИ АБРЕК Джамагъат эли уллуду, байды, Джасакъ тёлемейди ол кишиге; Къабакъ эшиги эрлик борбайды, Аны межгити – уруш юсюнде. Аны азат туугъан уланлары, Чыныкъгъандыла уруш отлада, Уллу чыгъады онг хапарлары Кавказда эмда узакъ халкълада. Къонакъ джарсымаз Джамагъат элде, Душман айлансын былайдан кенгде. Исси кюн барады кёкню озуб, Тютюнлейдиле къаяла къызыб; Аз-буз кёрюне булут ичинде Къуш къалкъыгъанды кёкле тёрюнде; Чарсха кёмюлюб терен ёзенле – Таула ичлери ташлы гёзенле Шош джукъудадыла кюн иссиде. Амма, джокъду тынчлыкъ уллу элде. Тынгысызды, ёрелегенди эл, Къонгур къаяны ийнакълайды джел, Ырхы суу секиртмеден агъады Былайда эл батагъа барады. Не сагъыш къыйнайды джюреклерин Джамагъатчы ёхтем джигитлени? Болурму умутлары аланы Энтда ауларгъа кёксюл тауланы, Санаусуз джылкъыланы сюрюрге, Къанлы джауладан тахса билирге? Огъай, къуру джарсыу эмда ачыу, Деу джюреклени къозгъагъан тартыу Кёрюнеди ёзден къарамлада. Олтурады джассы сыйдам ташда, Юсюне кийген кийими башха, Къарыусуз лезгин къарт ортада, Анда-мында тёгерекге къарай, Мыдах къарамы джашланы сынай, Хапары ачы болса да, кескин Чыгъара эди ол айтхан сёзюн: "Юч ариу къыз бла юч улан Болду Аллахны меннге саугъасы, Алай а келди къоранчлы заман – Артыкълыкъ дунияны къаугъасы: Джашлай къуш балаланы уядан Сибириб алыб кетди зор боран. Къалдым сирелиб кесим джангызлай, Къарт санларымы сууукъ джел тарай, Ачы джазыуум джюрегими къыйнай, Агъаргъанма тау башлада къарлай. Ёзге, къар тюбюнде да бир-бирде Саркъады суу, къайнаб кёмюклене! Къайдасыз, джамагъатчы джигитле! Кёргюзюгюз ёхтемликни меннге! Кимди таныгъан бий Бей-Болатны? Ким къайтаралыр меннге къызымы? Эгечлери джесирге тюшдюле, Къарнашлары ажымлы ёлдюле; Экиси, эрлик джакълай, тышында, Кичиси сюнгюден – кёз аллымда. Дуниядан ол ышара кетди, Эслегенча хур къызын джандетни! Чыдаб болалмайын мен элимде, Къайтмаздан айырылыб юйюмден, Кичи къызымы алыб биргеме, Кетдим джашаргъа къула тюзлеге. Сынгар ол эди мени къууанчым, Къартлыгъымы булджутхан джубанчым. Андан сора биргеме алгъаным: Мени керти нёгерим – къауалым. Къутулур ючюн бушуу тузакъдан, Туугъан элимден кетиб узакъда, Къош салдым къая тюбю дорбунда; Джазыу дегенинг – Аллах къолунда. Заман ётдю. Хайт деб, мен эс джыйдым, Джангы къонушума къанат джайдым. Алай а болдум аман сагъатлы – Къарт кёзлеримден къызыл къан акъды. Сакълаялмадым гитче къызымы – Урлаб кетдиле кёз джарыгъымы! Къарангы кече джукълаб тургъанлай, Илгениб уяндым да, бар алай! Эслемедим баламы дорбунда. Шыбырдагъан тауушла джууукъда Эсими бёлдюле бир заманда; Чартлаб чыкъдым, къауалым – къолумда. Ким эсе да тунакы къычырды, Джюрегиме уллу къоркъуу салды; Мыллыгымы атдым алай ары, Эшитдим ат чабханын бир джары; Кёрдюм узайыб баргъан атлыны, Къойнуна къысыб мени къызымы. Къаным башыма урду ачыудан, Къолум къалтырай, тартдым сампалдан. Тиймеди, терсейди къоргъашын окъ, Дерт къайтарырча энди къарыу джокъ. Къайда сиз, джамагъатчы джигитле! Кёргюзюгюз ётгюрлюкню меннге! Кимди таныгъан бий Бей-Булатны? Ким къайтаралыр меннге къызымы?" "Мен!" – деди бири ёхтем джашланы, Башындан бууа джассы къаманы. Сейир болуб, сынамлы къарамла, Таууш чыкъгъан джанына къаралла. "Мен таныйма бийни! Турмам артха. Абрек Хаджи бош минмейди атха. Былайда сен эки кече сакъла: Къайталмай къалсам мен ол заманнга, Толтуралмасам берген антымы, Унут сёзюмю, унут атымы. Ауурсунмай дууамы этерсе, Сакъламай джолунга кетерсе". Танг атды. Сослан ташлы джитиле, Буз кюбеле кийиб юслерине, Тубан тюбюнден баш кёлтюрдюле, Кёксюл кёкде деулеча кёрюне. Ёзен ичинде булут уяныб, Чилле джелпекча, джелге бой салыб, Джаннган отча къып-къызыл къызарыб, Тебреди кёк мийикге алланыб. Танг нюрюн тёкгенди тёгерекге. Тау башлагъа кюн тийгенликге, Салкъындыла чарс басхан ёзенле. Къаяладан салыныб энишге, Адам кёз алдай джюзюм терекле, Чыкъдан толудула эртденликде. Хора атыны башындан тартыб, Джамчысын къанджыгъагъа таб къысыб, Ташлы джаяу джолчукъну сёдегей, Ёхтем атлы барады тигелей. Теуан къамчисин ол сансыз булгъай, Эски тау макъамланы мурулдай, Эжиуюн этгенча чегет саулай Къанатлы тауушладан зынгырдай. Чыкъ тамчыла кёкенле юсюнде Кёзге, кюмюш инджилей, кёрюне, Башдан аякъ дибидик этдиле, Терк атлыны юсюне тёгюле. Кириш къаяны эрнинде туура Ташлы арба джол тогъай бурула, Ташаяды кёзден къулакълада – Табигъатда сейир джомакълада. Былайгъа келиб, тохтады атлы, Тау къушлай, джарыкъ къарамы анны. Эследи джасауда джууаш элни, Джоппу джыйылгъан къой сюрюулени, Къабакъ тууар да созуб ёкюре, Джолну барады букъу кёлтюре. Таныды ол Бей-Булатны юйюн, Бетинде къалмады аз да сюйюм. Салкъында, босагъаны аллында, Мыдахлыкъ кёрюне къарамында, Бир джаш тиширыучукъ олтурады, Алай а эси аны узакъдады. Сен, джарыкъ джулдуз, кимни сакълайса? Джюрегинги сен неге къыйнайса? Къозгъай болурму сени эсинги Къарнашынгы къан джугъу кёлеги? Джолда болурму сени джан тенгинг? Кёлтюралмай кюнню иссилигин, Ийдинг башынгы мийик ёшюннге, Имбашларынга чачынг тёгюле. Тобугъунгдан тайды акъ къолчугъунг, Теке къалкъыугъа дженгил бойсундунг, Джукъу басханды ала кёзлени – Джипкил инджиден толгъан кёллени; Джагъылгъан отча, къыбыла къаны Къызгъартханды ариу уууртланы; Муртху бетли эринлери аны, Кимни эсе да атын сагъына, Кемсиз балсытыб, тансыкълаб аны, Шыбырдайдыла: "Кел", - деб чакъыра. Окъа джесирге тюшген джетекле, Кюбе бауларын тешерге излей, Бир да тохтаусуз тебинедиле; Ингил санла созула-кериле, Чексиз тенгизде джюзерге кюсей, Сезим толкъуннга кёмюледиле. Сакълай болур ол багъалы тенгин! Букъу басды тар орамны кенгин, Терк ат аякъ таууш эшитилди, Бийче уяныб: "Бу бийди!" - деди. Не келсин джазыу оноу сормады, Иш бийче излегенча болмады, Этген умуту бир да толмады: Иги джууукълашханында атлы, Къараб таныялмай ол аны, Биринчи кёргенин ангылады! Узакъ джолдан арыгъан джолоучу, Къонакъбай излейди тамам джунчуб. Къара тер басханды аны атын, Ашыгъыш джюрюгени амалтын, Хазырды атындан тюшерге ол, Алай а къашха къатды сингир къол, Джангур булутла басханча кёкню, Басды керексиз мыдахлыкъ бетни; Къараб кёргенлей ариу бийчени, Кёлю аз болду ётгюр джигитни. "Джууукъ бол, кир ичкери орамдан, Тюш кесинг да арыгъан атынгдан. Сыйы-къачы уллуду къонакъны, Келечисиди къонакъ Аллахны. Сен джарлыгъа ушайса, мен байма, Бей-Булатны юйюнде уялма! Джолунга атланнган кёзюуюнгде, Унутмазса бизни тилегингде, Хаджи Абрек: Бек сау бол, Лейла, Аллахдан къууан! Джюрегими къууандырдынг, ийнан. Аны ючюн сеннге къарт атангдан Алыб келгенме бек уллу салам. Лейла: Къалай! Мени атам? Энтда мени Унутмагъанмыды андан бери? Къайдады аны джашагъан джери? Хаджи Абрек: Огъай унутмагъанды ол сени. Джашайды энди кеси джангызлай, Кече сайын излей къонакъбай. Лейла: Джашырма менден, айтчы кертисин, Сюеме билирге эсенлигин. Хаджи Абрек: Ол сауду. Джангургъа, сууукъгъа да Аны чал башы ачыкъ болса да. Сен а? Лейла: Тюбегенме насыбыма. Хаджи Абрек: (мыйыкъ тюбюне) Ол иги тюлдю сени кесинге. Лейла: Не дейсе? Хаджи Абрек: Атанг тюшдю эсиме. Чёгеди къонакъ, орнундан тебмей: Туз дамдан "Бисмиллахи" да этмей, Терен сагъышы юсюнден кетмей, Джыйрыкъ басыб мийик мангылайын, Ахсынады ол такъыйкъа сайын. Тюше болурла эсине аны Инджиу кюнлери озгъан заманны. Кёлюн ачаргъа излеб къонакъны, Лейла харс къакъгъычын къолгъа алды: Кёкге уулагъанча нарт садакъны, Керти учунуб, тепсеб башлады. Къор кёзле джулдузлача джылтыраб, Толу ёшюнле ууакъ къалтыраб, Субай санла кямар бла беллениб, Гюнахсыз назик джюрек кёллениб, Чанчылады къонакъны аллында, Гёбелеккеча ингир салкъында; Ингил къолларын кёлтюрюб ёрге, Акъ дуадакъча чайкъалгъан кёлде, Узун боюну тюрсюнюн джасай, Чолпан кёзлери джюрекни байлай, Ийнакъ тёге, тохтаусуз кюлелле; Эринлери айтыргъа излейле: "Ышар сагъышлы къонагъым мени! Джарсыу бла бушуу кетсинле кери!" Хаджи Абрек: Болду! Тохта, Лейла! Бир кесекге Унут оюнунгу. Айт сен меннге: Сагъыш этгенмисе ёмюрюнгде Къачан болса да келлик ёлюмге, Тюшерме деб къоркъуб, джаханимге? Лейла: Ол дуния керек тюлдю меннге, Джандетде джашайма джер юсюнде. Хаджи Абрек: Энтда бир сорууум барды сеннге: Тансыкъ болмайменг туугъан элинге, Шам Дагъыстанны чууакъ кёгюне? Лейла: Болмай эдим деб, алдамам, ёнге Бюгюнде джокъду башхасы меннге. Туугъан джеринге болсанг сен ёге, Не барды джер сайлагъандан сеннге? Кесича кёллендиред хар бир джер, Кёл салмазлыгъынг - сынгар сууукъ кёр; Ийнакъ табхан джерингдеди насыб, Ол джерде джашайса къазан асыб. Къурч бугъоугъа бойсунмайды джюрек, Исси сюймекликди анга керек. Хаджи Абрек: Джазгъыда акъ чакъмагъан терекде Бишмезлей кюзге татлы кёгетле, Бишмез сюймеклик кюйген джюрекде: Къанлы дерт къайнаса кёкюрекде. Ол аурууну сау этерик дарман – Ачы джыламукъ бла къызыл къан. Зор къанлынгы насыбы кёмюлсе, Къан джыламукъ кёзюнден тёгюлсе, Ачыуун кёлтюрмей тёрт бюгюлсе, Кёз туурангда джанына термилсе, Ийнан, ол кёзюуде кёл къанады, Инджитген ауруу соруш болады, Джаханимни-джандетни да толу Ма бу заманда сезесе къуру. Бизни исси къаныбыздады дерт. Кесинг да муратынга джет. Дертими къайтарыр ючюн, ийнан, Къуру къалырма сау дуниядан. Лейла: Акъ учхунча нек агъаргъанса сен? Хаджи Абрек: Айтайым хапарымы сеннге мен: Бар эди мени уллу къарнашым, Джашауун юздю бурху къоргъашын, Ёлдю ол Бей-Булатны къолундан, Дертин алалмай къанлы джауундан. Ит мурдарны табдым мен кёб излеб, Къамамы чыгъардым сояргъа деб; Амма, сагъыш этдим: "Неди ёлюм? Аны ёлтюрюб кенгсе да кёлюм, Къайтармаз ол меннге талай джылны Аны ючюн чекген азабымы, Бушуууму, сюйген къарнашымы; Эм багъалы затындан мен аны Айырайым", – деб келди кёлюме, Туумагъанды киши да ёлмезге. Толады энди мени муратым, Бар эсе айт сени осиятынг; Болады кюнню батар заманы, Келди сени да ахыр заманынг! Ариу тюрсюннге джесирлениб, Армау болдум, эсим сеннге кетиб, Ачы бушуудан толду джюрегим, Джанды ол отча, болуб джаханим; Ол сезимлеге бойсунмад акъылым, Ачы болгъанлыкъгъа этген антым. Таулада къышхы къарча агъарыб, Къоркъгъандан тобукълары къыйылыб, Къонакъны тюз аллында джыгъылды, Кёб тиледи, таралыб джылады. "Къууатынг къалмай сени бетингде, Алай эрши нек къарайса меннге! Аллах бирди, зор сёзлеринг сени Бек къыйнайдыла джюрегими мени. Ёлюр отча, буздула къанымы, Тилейме, алма мени джанымы. Ойнай эсенг, телиди оюнунг, Кёлюнг эсе уа, джокъду оюмунг. Гюнахым джокъду мени, къойсанг а! Къалай джылагъанларын айтсанг а, Джанларына термилиб, элингде! Алкъын эртдеди меннге ёлюрге! Къой джашаргъа, юзме насыбымы, Кёресе да мени джашлыгъымы. Насыбны багъасын билемисе? Аллахдан сен насыб тилеймисе? Джашауунгда къууанч кёргенмисе? Исси сюймекликни сезгенмисе? Хаджи къара тынгылауну басыб Сиреледи, сагъышлагъа батыб. "Сени кёзлерингде кёрмейме мен Не джыламукъ, не къайгъырыу! Нечик? Оу мен джарлы! Нек ойланмайса сен! Мурдар болма! Джокъду менде терслик!" Джылтырады къылкъыяр. Бир, эки! Башындан айырылды тёнгеги... Алды ол башны мурдар къолуна, Сюртдю къамасын бурма чачына. Этген ишине энди ёкюне, Сынаб къарады тёгерегине... Джамчы тюбюне джашырыб башны, Къонакъбай юйню эшигин ачды, Секириб минди ол ат белине, Узакъ эди джол туугъан элине. Къоркъуу кириб сыналгъан атына, Душман миннгенча аны сыртына, Узун джалы тозурай, шын турду; Бой салмай, кесин джюгеннге урду. Кишнеди, тепчилдеди, къутурду, Тёртгюллеб, таула таба ал бурду. Ашхам болду. Кюн эртде батханды. Джауумлу кече джууукълашханды. Кеслерин бериб къаугъачы джелге, Ушаб джаллы сюрген къой сюрюуге, Булутла къыппа-къыппа чырмала, Бир-бирине булгъана-чулгъана, Къуршоуладыла бютеулей кёкню. Сормайын бузуб арада чекни, Сууукъ тамчыла джерге акъдыла, Мутхуз ырхыла тёбен саркъдыла. Элия чартлады, кюкюреди, Кёкню от къылычы бла сермеди: Таула, титиреб, дюнгюрдедиле, Ёзен ичлери гюрюлдедиле. Таякъ джангур аулаб сыртны, къолну, Джунчуу салыб, аджашдыра джолну, Атлыны дорбун ичине джыйды, Барамта болуб, джолундан тыйды. Сен, джангыз джолоучу, теркирек бол! Джауум сорушса да, къыйынды джол. Намазынгы тындыр, мин атынга, Джарашыб чырмал къара джамчынга, Ал омакъ къамчинги да къолунга, Мычымай атлан узакъ джолунга, Къарама сескеклениб ызынга, Кишиден къоркъуу джокъду джанынга. "Джортайгъыр атым! Неден къоркъаса? Бурнунг бла сен нек сызгъыраса? Ташды ол джол джанында къаранчха! Джылан эталмаз сеннге бир хата!.. Сени узун джалынг бла урушда Сюртеем душман къанны къылычдан; Бир талай кере сары тюзледе, Ызымдан къуугъун сюрген кёзюуде, Къутхаргъан эдинг керти ёлюмден. Арыгъанса, къоркъмайса къамчиден. Джууукълашханбыз биз элибизге, Бир солур кюн тууар экибизге: Джылкъы ичинде сен керпеслене, Эркин отларса терен гёлеуде. Энтда сени кюмюш джюгенинге Тагъарма джангы кюмюш керекле. Не болду сеннге, багъалы тенгим? Кёмюкден толуду сени юсюнг. Ауур солуйса, таб тюлдю халынг. Болурму мен билмеген бир затынг? Булутла ичинден бусагъатлай, Кюмюш джарыгъын тёгер толгъан ай; Ачыкъ кёрюнюр чегет талада Бизни элибиз татлы джукъуда; Узакъда бир джукълана, бир джана, Джылтырайдыла сюрюучю отла; Джылкъыны тунакы кишнегени, Джууукълашсакъ, бизге эшитилир; Юлюш тутхан атауул аджирле Терк басынырла тёгерегинге; Ёзге, джыйлаб къан ийисни ала, Джууукъ келмезле сени къатынга: Кенгден огъуна сезерле бизни Къанлы джолундан келгенибизни!" Тёгерек кечени аулады, Джамагъат эл къайгъысыз джукъудады; Джукъусузду джангыз бир къарт анда, Сын ташча букъу джолну джанында, Къымылдамай олтурады ташда, Бек мугур болуб, Терен сагъышда. Къарайды узакъ джолдан кёз алмай, Мындан кёб сакъларгъа чыдам къалмай. "Къайсы болду экен бу терк атлы? Эниб келеди ол тик сыртлыкъны, Узун джаллы нёгерини аны Танылады тамам арыгъаны. Нени эсе да бек багъалатыб, Джамчы тюбюнде къолуна алыб, Кёз джарыгъыча аяб келеди". Мугур къарт былай сагъыш этеди: "Келтире болур ол кёз алдаугъа, Мени къызымдан багъалы саугъа!" Атлы къартны къатында тохтады, Анга бек джазыкъсыныб къарады: Салам бермейин, салам алмайын, Тынчлыгъын-эсенлигин сормайын, Атдан тюшмейин, не сёлешмейин, Кечмеклик тилеб да кюрешмейин, Сымарлаб къартны не зат этерин, Ачды кенгине джамчы этегин: Ачар-ачмаз къан джугу саугъасы Тёнгереб тюшюб, къызартды хансны. Насыбсыз къараб кёргенлей аны, Дженгил таныды къызы Лейланы! Джюреги тебиб, шашаргъа джетди, Къызыны ариу башын ба этди. Кёзю кёргенине ийнаналмай: "Не болду мынга?" - деб да соралмай, Бу ачы къыйынлыкъгъа тёзалмай, Къанын алыргъа къарыу табалмай, Ахыр сёзю келмей ауузуна, Джол салды ол да ахырат джанына. Чириб тургъан халыча юзюлдю Джашауу бла биргелей нюзюрю. Ийман чакъыртмады киши анга, Табылмады баласы джыларгъа, Джыйрыкъ бети чыммакъ агъарды. Мутхуз къарамы кёкге аралды. Джанын бергинчи этген муратын Сакълайды ёлгенликге сыфаты. Сёз чыкъмад Хаджини ауузундан, Джюреги толду ачы бушуудан, Къамасы бла атына къарады, Сора былайдан дженгил къорады. Бир джыл ётгенден сора арадан, Аджашхан джолоучула таулада, Тюртюлюб эки шейит ёлюкге, Асырагъан эдиле мийикде. Къызыл къаннга боялыб юслери, Ачыудан толуб деу тюрсюнлери, Бир-бирине хыршыланыб, Эки тенгча къаты къучакълашыб, Сойланаелле эки къанлы джау, Болур эди ортада уллу дау. Кертисин-тюзюн билмейди киши, Джолоучулагъа кёрюне эди: Тюрленнгенча аланы бетлери, Демлешгенча джансыз эринлери. Бек бай кийиниб эдиле ала, Кёрпе бёрклерин джабыб башлыкъла: "Бей-Булатды!" - дегенле болдула, Бирсин а таныялмай къалдыла. Орус тилден кёчюрген АЙБАЗЛАНЫ Мухаммат батагъа - джыйылыу |
|
|
|
|
Форум Мобильный | Стационарный

