Расширенный поиск
31 Августа  2026 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Къолу уллу – асыу, аягъы уллу – джарсыу.
  • Суу кетер, таш къалыр.
  • Туз, гырджын аша, тюзлюк бла джаша.
  • Ушамагъан – джукъмаз.
  • Эрни эр этерик да, къара джер этерик да, тиширыуду.
  • Тойгъа барсанг, тоюб бар, эски тонунгу къоюб бар.
  • Бёрю да ач къалмасын, эчки да ашалмасын.
  • Кёрмегеннге кебек – танг, битмегеннге сакъал – танг.
  • Ургъан суудан башынгы сакъла.
  • Нафысынгы айтханын этме, намысынгы айтханын эт.
  • Кесинг сынамагъан затны, адамгъа буюрма.
  • Орну джокъну – сыйы джокъ.
  • Чабар ат – джетген къыз.
  • Элде адам къалмаса, ит тахтагъа минер.
  • Джылкъыдан – ат чыгъар, тукъумдан – джаш чыгъар.
  • Этек чакъмакълары баш джаргъан, сёлешген сёзлери таш джаргъан.
  • Зар адам ашынгы ашар, кесинги сатар.
  • Джюрек кёзден алгъа кёрюр.
  • Мухардан ач ычхынмаз.
  • Ачылгъан эт джабылыр, кёрген кёз унутмаз.
  • Чакъырылгъанны аты, чакъырылмагъанны багъасы болур.
  • Аууз сакълагъан – джан сакълар.
  • Чалманны аллы къалай башланса, арты да алай барады.
  • Аурууну келиую тынч, кетиую – къыйын.
  • Кёбге таш атма.
  • Игилик игилик бла сингдирилиучю затды.
  • Тулпарлыкъ, билекден тюл – джюрекден.
  • Аманны къуугъан, аманлыкъ табар.
  • Къолунгдан къуймакъ ашатсанг да, атаны борчундан къутулмазса.
  • Билим насыб берир, билим джолну керир.
  • Къартны бурнун сюрт да, оноугъа тут.
  • Ана къолу ачытмаз.
  • Аууздан келген, къолдан келсе, ким да патчах болур эди.
  • Иги адамны бир сёзю эки болмаз.
  • Байлыкъдан саулукъ ашхыды.
  • Билими азны – ауузунда кирит.
  • Ариу сёз – къылычдан джити.
  • Хантына кёре тузу, юйюне кёре къызы.
  • Тилде сюек болмаса да, сюек сындырыр.
  • Ат да турмайды бир териде.
  • Джюз элде джюз ёгюзюм болгъандан эсе, джюз джууугъум болсун.
  • Эки элинги тыйсанг, джети элде махталырса.
  • Джети тилни билген джети кишиди.
  • Байны къызы баймакъ болса да, юйде къалмаз!
  • Аман адам элни бир-бирине джау этер.
  • Къыйынлы джети элни къайгъысын этер.
  • Чыкълы кюнде чыкъмагъан, чыкъса къуру кирмеген.
  • Шайтан алдады, тюзлюк къаргъады.
  • Акъыл аздырмаз, билим тоздурмаз.
  • Гырджын – тепсини тамадасы.

САТАНАЙ

31.03.2021 0 5866  Акбаев Х.
"Аланка"
Автор картины: З.Батчаева

САТАНАЙ – нарт эпосда энчи орну болгъан обур тиширыў, нарт Ёрюзмекни къатыны, Сосуркъаны анасы.

Сатанайны туўгъаны меджисуў тейричилик бла къысха байламлыды – Кюн-Тейри бла Айны къызларыды, кёзню къаматхан ариўлугъу болгъанды (алтын эшмелери да барды), билгичлиги бла эрине (нартлагъа да) болушханлай турады. Гитче заманчыгъында аны Джелимаўуз урлайды, артда талай джылны алмастылада джашайды, нартланы уллу къарт-къуртхалары асырагъанды.

Бир къаўум алимлени оюмларына кёре, антропонимни тамалында эски къарач.-малкъ. сата «коралл» (айтыўгъа кёре, Сатанай гитче заманында бешташ оюнну коралл ташчыкъла (сата) бла ойнагъанды) + анай «ана, аначыкъ» сёзле турадыла (тенгл.: якутлулада джомакълы ташны аты сата).

Бизни сартын, эпосдагъы Сатанай къарач.-малкъ. меджисуў тейричиликде дунияны къалай къуралгъанына джораланнган ийнаныўла бла къысха байламлыды, алагъа кёре джер Кюн-Тейриси бла Ай-Анадан туўгъанды (Сатанайны да атасы Кюн-Тейриди, анасы да Айды), ол себебден, Сатанай, бир ишексиз, Джер-Анасыды неда джер бла къысха байламлыды – эски-баба тил. cam «джер» (тенгл.: эски-мисир. Сет «башха джуртланы, къум тюзлени тейриси»; вавил. Сатаран бла этрусск. Сатре «джер берекетни тейриси»; эски-рим. Сатурн «битимни тейриси»; чуўут-христ. Сатана «джерни бийи»). Атны тамалында эски-баба тил. cam «джер» + анай «ана» тура болурла > Сатанай «джерни джакъчысы», «Джер-Анасы» деген магъанада. Эшта, патриархат келгенинде, джерге иелик эркишилеге кёчюб (Джер-Тейри), Сатанайны чыны, къуллугъу «нартланы анасы» дараджагъа тюшген болур (нарт эпосха кёре ўа, ачыкъдан айтылынмаса да, нартланы биринчи аналары Батчалыў болуб чыгъады – бютёў нартны атасы Дебет эсе, аны къатыны да бютёў нартны анасы болургъа керек шойду, алай а ол сыйлы атны Сатанай джюрютеди). Дагъыда проф. Э.Р. Тенишевни оюму бла да тенглешдиригиз: тюрк-монг. cam «сыйлы, къурманлыкъ юлюш»+ана > сатанай «сыйлы ана».

САТАНАЙ – главная героиня нартского эпоса, мудрая ведунья, жена Ёрюзмека и мать Сосурка; имеет космогоническое происхождение – она дочь Солнца и Луны имела золотые косы и ослепляющую красоту (солярное происхождение), была украдена драконом Джелимаўуз, спасена человекоподобными демоническими существами алмасты, воспитана главной ведуньей нартов. 

По мнению некоторых ученых, в основе имени архаичное карач.-балк. название коралла сата (по легенде она в детстве любила играть коралловыми камешками) + анай «мать, матушка» (сравн. с якут. волшебным камнем сата). Вероятно, в основе образа Сатанай лежат древние космогонические представления карач.-балк. о сотворении земли, согласно которым земля рождена Отцом-Солнцем и Матерью-Луной, а Сатанай – их дочь, видимо, была олицетворением самой земли «cam» (срав. с др.-егип. богом чужих земель, пустыни Сет, др.-инд. Сати «сущая», с вавилонским Сатаран, этрусск. богом изобилия Сатре, др.-римск. Сатурн – от cam «сеять», христ.-иуд. Сатана «князь земли»), с распространением более развитых мифологических систем она становится покровительницей земли cam + ана//анай «мать, дух-покровительница», а позже низводится до роли персонажа нартского эпоса. Ср. также с версией проф. Э. Р. Тенишева (от тюрк.-монг. cam «священный, подношение» + ана «мать» > сатанай «святая, священная мать».


(Голосов: 1, Рейтинг: 5)

  • Нравится

Комментариев нет