Расширенный поиск
18 Апреля  2026 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Айныгъанлы алты кюн, тогъайгъанлы тогъуз кюн.
  • Ариу сёзде ауруу джокъ.
  • Адеб джокъда, намыс джокъ.
  • Келгинчи, къонакъ уялыр, келгенден сора, къонакъбай уялыр.
  • Гугук кесини атын айтыб къычыргъанча, мен, мен деб нек тураса?
  • Иги сёз – джаннга азыкъ, аман сёз башха – къазыкъ.
  • Хоншуну тауугъу къаз кёрюнюр, келини къыз кёрюнюр.
  • Кёбден умут этиб, аздан къуру къалма.
  • Юре билмеген ит, къонакъ келтирир.
  • Эте билген, этген этеди, эте билмеген, юретген этеди!
  • Таукел къуру къалмаз.
  • Кёзню ачылгъаны – иги, ауузну джабылгъаны – иги.
  • Айтхан – тынч, этген – къыйын.
  • Байдан умут эте, джарлыдан ёгюз багъасы къорады.
  • Рысхы джалгъанды: келген да этер, кетген да этер.
  • Чомартха Тейри да борчлуду.
  • Мен да «сен», дейме, сен да «кесим», дейсе.
  • Къатын байлыкъны сюер, эр саулукъну сюер.
  • Мураты болгъанны джюрек тебюую башхады.
  • Ишленмеклик адамлыкъды.
  • Ана кёлю – балада, бала кёлю – талада.
  • Тил джюрекге джол ишлейди.
  • Эл ауузу – элек, анга ийнаннган – халек.
  • Зар адам ашынгы ашар, кесинги сатар.
  • Ашда – бёрю, ишде – ёлю.
  • Эм ашхы къайын ана мамукъ бла башынгы тешер.
  • Къумурсхала джыйылсала, пилни да джыгъадыла.
  • Айтханы чапыракъдан ётмеген.
  • Сёз къанатсыз учар.
  • Уллу айтханны этмеген – уллаймаз.
  • Кёбге таш атма.
  • Терек ауса, отунчу – кёб.
  • Сакъ юйюне сау барыр.
  • Ишлегенден, къарагъан уста.
  • Тёгюлген тюгел джыйылмайды.
  • Ойнай билмеген, уруб къачар.
  • Аууз сакълагъан – джан сакълар.
  • Эл ауузу – элия.
  • Джангыз торгъай джырламаз.
  • Тай асырагъан, атха минер.
  • Намысы джокъну – дуниясы джокъ.
  • Кёлсюзден сёзсюз тууар.
  • Тюз сёз баргъан сууну тыяр.
  • Чёбню кёлтюрсенг, тюбюнден сёз чыгъар.
  • Ач, тоймам, дейди, тойгъан, ач болмам, дейди.
  • Къыйынлы джети элге оноу этер.
  • Эркишини аманы тиширыуну джылатыр.
  • Джолунга кёре – джюрюшюнг, джагъанга кёре – юлюшюнг.
  • Ёлген ийнек сютлю болур.
  • Джеринден айырылгъан – джети джылар, джуртундан айырылгъан – ёлгюнчю джылар.

САТАНАЙ

31.03.2021 0 5780  Акбаев Х.
"Аланка"
Автор картины: З.Батчаева

САТАНАЙ – нарт эпосда энчи орну болгъан обур тиширыў, нарт Ёрюзмекни къатыны, Сосуркъаны анасы.

Сатанайны туўгъаны меджисуў тейричилик бла къысха байламлыды – Кюн-Тейри бла Айны къызларыды, кёзню къаматхан ариўлугъу болгъанды (алтын эшмелери да барды), билгичлиги бла эрине (нартлагъа да) болушханлай турады. Гитче заманчыгъында аны Джелимаўуз урлайды, артда талай джылны алмастылада джашайды, нартланы уллу къарт-къуртхалары асырагъанды.

Бир къаўум алимлени оюмларына кёре, антропонимни тамалында эски къарач.-малкъ. сата «коралл» (айтыўгъа кёре, Сатанай гитче заманында бешташ оюнну коралл ташчыкъла (сата) бла ойнагъанды) + анай «ана, аначыкъ» сёзле турадыла (тенгл.: якутлулада джомакълы ташны аты сата).

Бизни сартын, эпосдагъы Сатанай къарач.-малкъ. меджисуў тейричиликде дунияны къалай къуралгъанына джораланнган ийнаныўла бла къысха байламлыды, алагъа кёре джер Кюн-Тейриси бла Ай-Анадан туўгъанды (Сатанайны да атасы Кюн-Тейриди, анасы да Айды), ол себебден, Сатанай, бир ишексиз, Джер-Анасыды неда джер бла къысха байламлыды – эски-баба тил. cam «джер» (тенгл.: эски-мисир. Сет «башха джуртланы, къум тюзлени тейриси»; вавил. Сатаран бла этрусск. Сатре «джер берекетни тейриси»; эски-рим. Сатурн «битимни тейриси»; чуўут-христ. Сатана «джерни бийи»). Атны тамалында эски-баба тил. cam «джер» + анай «ана» тура болурла > Сатанай «джерни джакъчысы», «Джер-Анасы» деген магъанада. Эшта, патриархат келгенинде, джерге иелик эркишилеге кёчюб (Джер-Тейри), Сатанайны чыны, къуллугъу «нартланы анасы» дараджагъа тюшген болур (нарт эпосха кёре ўа, ачыкъдан айтылынмаса да, нартланы биринчи аналары Батчалыў болуб чыгъады – бютёў нартны атасы Дебет эсе, аны къатыны да бютёў нартны анасы болургъа керек шойду, алай а ол сыйлы атны Сатанай джюрютеди). Дагъыда проф. Э.Р. Тенишевни оюму бла да тенглешдиригиз: тюрк-монг. cam «сыйлы, къурманлыкъ юлюш»+ана > сатанай «сыйлы ана».

САТАНАЙ – главная героиня нартского эпоса, мудрая ведунья, жена Ёрюзмека и мать Сосурка; имеет космогоническое происхождение – она дочь Солнца и Луны имела золотые косы и ослепляющую красоту (солярное происхождение), была украдена драконом Джелимаўуз, спасена человекоподобными демоническими существами алмасты, воспитана главной ведуньей нартов. 

По мнению некоторых ученых, в основе имени архаичное карач.-балк. название коралла сата (по легенде она в детстве любила играть коралловыми камешками) + анай «мать, матушка» (сравн. с якут. волшебным камнем сата). Вероятно, в основе образа Сатанай лежат древние космогонические представления карач.-балк. о сотворении земли, согласно которым земля рождена Отцом-Солнцем и Матерью-Луной, а Сатанай – их дочь, видимо, была олицетворением самой земли «cam» (срав. с др.-егип. богом чужих земель, пустыни Сет, др.-инд. Сати «сущая», с вавилонским Сатаран, этрусск. богом изобилия Сатре, др.-римск. Сатурн – от cam «сеять», христ.-иуд. Сатана «князь земли»), с распространением более развитых мифологических систем она становится покровительницей земли cam + ана//анай «мать, дух-покровительница», а позже низводится до роли персонажа нартского эпоса. Ср. также с версией проф. Э. Р. Тенишева (от тюрк.-монг. cam «священный, подношение» + ана «мать» > сатанай «святая, священная мать».


(Голосов: 1, Рейтинг: 5)

  • Нравится

Комментариев нет