Расширенный поиск
15 Апреля  2026 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Айтылгъан сёз ызына къайтмаз.
  • Джаным-тиним – окъуу, билим.
  • Гугурук къычырмаса да, тангны атары къалмаз.
  • Магъанасыз сёз – тауушсуз сыбызгъы.
  • Таш ата билмеген, башына урур.
  • Аллахха ийнаннган кишини, Аллах онгдурур ишин.
  • Алма терегинден кери кетмез.
  • Ёксюзню тилеги къабыл болур.
  • Ашхы тенг джолгъа салыр, аман тенг джолдан тайдырыр.
  • Къартха ушагъан джаш – акъыллы, джашха ушагъан къарт – тели.
  • Бозанг болмагъан джерге, къалагъынгы сукъма.
  • Керти сёзге тёре джокъ.
  • Иги – алгъыш этер, аман – къаргъыш этер.
  • Джеринден айырылгъан – джети джылар, джуртундан айырылгъан – ёлгюнчю джылар.
  • Эки къатын алгъан – эки ташны ортасына башын салгъан.
  • Таш бла ургъанны, аш бла ур.
  • Тамчы таш тешер.
  • Окъугъанны бети джарыкъ.
  • Эл тойса, тоймагъан, эл къойса, къоймагъан.
  • Аджашхан тёгерек айланыр.
  • Биреу ашаб къутулур, биреу джалаб тутулур.
  • Адам туугъан джеринде, ит тойгъан джеринде.
  • Сёз сёзню айтдырыр.
  • Ёмюрлюк шохлукъну джел элтмез.
  • Эли джокъну – кёлю джокъ.
  • Эл ауузу – элия.
  • Джетген къыз джерли эшекни танымаз.
  • Акъылсызны джууукъгъа алма, акъыллыны кенгнге салма.
  • Къатын къылыкъсыз, эр тынчлыкъсыз.
  • Бал ашаргъа сюе эсенг, чибин ургъаннга тёз.
  • Ашхы адам – халкъ байлыгъы, ашхы джер – джашау байлыгъы.
  • Хоншуну тауугъу къаз кёрюнюр, келини къыз кёрюнюр.
  • Ариу сёз – къылычдан джити.
  • Арбаз къынгырды да, ийнек сауалмайма.
  • Къыйынлы джети элге оноу этер.
  • Ойнаб айтсанг да, эслеб айт.
  • Ариу – кёзге, акъыл – джюрекге.
  • Атадан ёксюз – бир ёксюз, анадан ёксюз – эки ёксюз.
  • Адамны бетине къарама, адетине къара.
  • Аджашханны ызындагъы кёреди, джангылгъанны джанындагъы биледи.
  • Асхат ашлыкъ сата, юйдегиси ачдан къата.
  • Ариу сёз джыланны орнундан чыгъарыр.
  • Акъыл сабырлыкъ берир.
  • Иги адам абынса да, джангылмаз.
  • Къазанны башы ачыкъ болса, итге уят керекди.
  • Кюн кёрмеген, кюн кёрсе, кюндюз чыракъ джандырыр.
  • Къар – келтирди, суу – элтди.
  • Къалгъан ишге къар джауар.
  • От кюйдюрген, сау болса да, тот кюйдюрген, сау болмаз.
  • Тели турса – той бузар.

САТАНАЙ

31.03.2021 0 5778  Акбаев Х.
"Аланка"
Автор картины: З.Батчаева

САТАНАЙ – нарт эпосда энчи орну болгъан обур тиширыў, нарт Ёрюзмекни къатыны, Сосуркъаны анасы.

Сатанайны туўгъаны меджисуў тейричилик бла къысха байламлыды – Кюн-Тейри бла Айны къызларыды, кёзню къаматхан ариўлугъу болгъанды (алтын эшмелери да барды), билгичлиги бла эрине (нартлагъа да) болушханлай турады. Гитче заманчыгъында аны Джелимаўуз урлайды, артда талай джылны алмастылада джашайды, нартланы уллу къарт-къуртхалары асырагъанды.

Бир къаўум алимлени оюмларына кёре, антропонимни тамалында эски къарач.-малкъ. сата «коралл» (айтыўгъа кёре, Сатанай гитче заманында бешташ оюнну коралл ташчыкъла (сата) бла ойнагъанды) + анай «ана, аначыкъ» сёзле турадыла (тенгл.: якутлулада джомакълы ташны аты сата).

Бизни сартын, эпосдагъы Сатанай къарач.-малкъ. меджисуў тейричиликде дунияны къалай къуралгъанына джораланнган ийнаныўла бла къысха байламлыды, алагъа кёре джер Кюн-Тейриси бла Ай-Анадан туўгъанды (Сатанайны да атасы Кюн-Тейриди, анасы да Айды), ол себебден, Сатанай, бир ишексиз, Джер-Анасыды неда джер бла къысха байламлыды – эски-баба тил. cam «джер» (тенгл.: эски-мисир. Сет «башха джуртланы, къум тюзлени тейриси»; вавил. Сатаран бла этрусск. Сатре «джер берекетни тейриси»; эски-рим. Сатурн «битимни тейриси»; чуўут-христ. Сатана «джерни бийи»). Атны тамалында эски-баба тил. cam «джер» + анай «ана» тура болурла > Сатанай «джерни джакъчысы», «Джер-Анасы» деген магъанада. Эшта, патриархат келгенинде, джерге иелик эркишилеге кёчюб (Джер-Тейри), Сатанайны чыны, къуллугъу «нартланы анасы» дараджагъа тюшген болур (нарт эпосха кёре ўа, ачыкъдан айтылынмаса да, нартланы биринчи аналары Батчалыў болуб чыгъады – бютёў нартны атасы Дебет эсе, аны къатыны да бютёў нартны анасы болургъа керек шойду, алай а ол сыйлы атны Сатанай джюрютеди). Дагъыда проф. Э.Р. Тенишевни оюму бла да тенглешдиригиз: тюрк-монг. cam «сыйлы, къурманлыкъ юлюш»+ана > сатанай «сыйлы ана».

САТАНАЙ – главная героиня нартского эпоса, мудрая ведунья, жена Ёрюзмека и мать Сосурка; имеет космогоническое происхождение – она дочь Солнца и Луны имела золотые косы и ослепляющую красоту (солярное происхождение), была украдена драконом Джелимаўуз, спасена человекоподобными демоническими существами алмасты, воспитана главной ведуньей нартов. 

По мнению некоторых ученых, в основе имени архаичное карач.-балк. название коралла сата (по легенде она в детстве любила играть коралловыми камешками) + анай «мать, матушка» (сравн. с якут. волшебным камнем сата). Вероятно, в основе образа Сатанай лежат древние космогонические представления карач.-балк. о сотворении земли, согласно которым земля рождена Отцом-Солнцем и Матерью-Луной, а Сатанай – их дочь, видимо, была олицетворением самой земли «cam» (срав. с др.-егип. богом чужих земель, пустыни Сет, др.-инд. Сати «сущая», с вавилонским Сатаран, этрусск. богом изобилия Сатре, др.-римск. Сатурн – от cam «сеять», христ.-иуд. Сатана «князь земли»), с распространением более развитых мифологических систем она становится покровительницей земли cam + ана//анай «мать, дух-покровительница», а позже низводится до роли персонажа нартского эпоса. Ср. также с версией проф. Э. Р. Тенишева (от тюрк.-монг. cam «священный, подношение» + ана «мать» > сатанай «святая, священная мать».


(Голосов: 1, Рейтинг: 5)

  • Нравится

Комментариев нет