Расширенный поиск
31 Мая  2026 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Джуртун къоругъан озар.
  • Ичимден чыкъды хата, къайры барайым сата?
  • Джарлы джети элни сёзюн этер.
  • Джырчы ёлсе, джыры къалыр.
  • Къарнынг ауруса, ауузунгу тый
  • Огъурлуну сёзю – суу, огъурсузну сёзю – уу.
  • Къарт болгъан джерде, берекет болур, сабий болгъан джерде, оюн болур.
  • Таула не мийик болсала да, аууш табылыр.
  • Иги джашны ышаны – аз сёлешиб, кёб тынгылар.
  • Бек ашыкъгъан меннге джетсин, дегенди аракъы.
  • Акъыллы башны – тили къысха.
  • Тилчиден кери бол.
  • Ётюрюкню башын керти кесер.
  • Къайгъы тюбю – тенгиз.
  • Адам боллукъ, атламындан белгили болур.
  • Ачлыкъ отха секиртир.
  • Бозанг болмагъан джерге, къалагъынгы сукъма.
  • Мал тутхан – май джалар.
  • Кёб джат да, бек чаб.
  • Аш берме да, къаш бер.
  • Билген билмегенни юретген адетди.
  • Бастасын ашагъан, хантусун да ичер.
  • Ачылгъан эт джабылыр, кёрген кёз унутмаз.
  • Адеб джокъда, намыс джокъ.
  • Туз, гырджын аша, тюзлюк бла джаша.
  • Джыгъылгъанны сырты джерден тоймаз.
  • Джылкъыдан – ат чыгъар, тукъумдан – джаш чыгъар.
  • Юйюнг бла джау болгъандан эсе, элинг бла джау бол.
  • Ач отунчуну ачыуу – бурнунда.
  • Сакъ юйюне сау барыр.
  • Керти сёзге тёре джокъ.
  • Ким бла джюрюсенг, аны кёзю бла кёрюнюрсе.
  • Кечеси – аяз, кюню – къыш, джарлы къаргъагъа бир аш тюш!
  • Уллу суу бла уллу ауруудан башынгы сакъла.
  • Сабыр джетер муратха, сабырсыз къалыр уятха.
  • Хар сёзню орну барды.
  • Айтхан сёзюне табылгъан.
  • Сёз садакъдан кючлюдю.
  • Тойгъан антын унутур.
  • Болджал ишни бёрю ашар.
  • Ач къалгъандан, кеч къалгъан къолай.
  • Арбаз сайлама да, хоншу сайла.
  • Ёлюк кебинсиз къалмаз.
  • Рысхысына кёре, джаш ёсер, къышлыгъына кёре, мал ёсер.
  • Мураты болгъанны джюрек тебюую башхады.
  • Аманны къуугъан, аманлыкъ табар.
  • Хата – гитчеден.
  • Мадар болса, къадар болур.
  • Сабийликде юретмесенг, уллу болса – тюзелмез.
  • Кеси юйюмде мен да ханма.

САТАНАЙ

31.03.2021 0 5819  Акбаев Х.
"Аланка"
Автор картины: З.Батчаева

САТАНАЙ – нарт эпосда энчи орну болгъан обур тиширыў, нарт Ёрюзмекни къатыны, Сосуркъаны анасы.

Сатанайны туўгъаны меджисуў тейричилик бла къысха байламлыды – Кюн-Тейри бла Айны къызларыды, кёзню къаматхан ариўлугъу болгъанды (алтын эшмелери да барды), билгичлиги бла эрине (нартлагъа да) болушханлай турады. Гитче заманчыгъында аны Джелимаўуз урлайды, артда талай джылны алмастылада джашайды, нартланы уллу къарт-къуртхалары асырагъанды.

Бир къаўум алимлени оюмларына кёре, антропонимни тамалында эски къарач.-малкъ. сата «коралл» (айтыўгъа кёре, Сатанай гитче заманында бешташ оюнну коралл ташчыкъла (сата) бла ойнагъанды) + анай «ана, аначыкъ» сёзле турадыла (тенгл.: якутлулада джомакълы ташны аты сата).

Бизни сартын, эпосдагъы Сатанай къарач.-малкъ. меджисуў тейричиликде дунияны къалай къуралгъанына джораланнган ийнаныўла бла къысха байламлыды, алагъа кёре джер Кюн-Тейриси бла Ай-Анадан туўгъанды (Сатанайны да атасы Кюн-Тейриди, анасы да Айды), ол себебден, Сатанай, бир ишексиз, Джер-Анасыды неда джер бла къысха байламлыды – эски-баба тил. cam «джер» (тенгл.: эски-мисир. Сет «башха джуртланы, къум тюзлени тейриси»; вавил. Сатаран бла этрусск. Сатре «джер берекетни тейриси»; эски-рим. Сатурн «битимни тейриси»; чуўут-христ. Сатана «джерни бийи»). Атны тамалында эски-баба тил. cam «джер» + анай «ана» тура болурла > Сатанай «джерни джакъчысы», «Джер-Анасы» деген магъанада. Эшта, патриархат келгенинде, джерге иелик эркишилеге кёчюб (Джер-Тейри), Сатанайны чыны, къуллугъу «нартланы анасы» дараджагъа тюшген болур (нарт эпосха кёре ўа, ачыкъдан айтылынмаса да, нартланы биринчи аналары Батчалыў болуб чыгъады – бютёў нартны атасы Дебет эсе, аны къатыны да бютёў нартны анасы болургъа керек шойду, алай а ол сыйлы атны Сатанай джюрютеди). Дагъыда проф. Э.Р. Тенишевни оюму бла да тенглешдиригиз: тюрк-монг. cam «сыйлы, къурманлыкъ юлюш»+ана > сатанай «сыйлы ана».

САТАНАЙ – главная героиня нартского эпоса, мудрая ведунья, жена Ёрюзмека и мать Сосурка; имеет космогоническое происхождение – она дочь Солнца и Луны имела золотые косы и ослепляющую красоту (солярное происхождение), была украдена драконом Джелимаўуз, спасена человекоподобными демоническими существами алмасты, воспитана главной ведуньей нартов. 

По мнению некоторых ученых, в основе имени архаичное карач.-балк. название коралла сата (по легенде она в детстве любила играть коралловыми камешками) + анай «мать, матушка» (сравн. с якут. волшебным камнем сата). Вероятно, в основе образа Сатанай лежат древние космогонические представления карач.-балк. о сотворении земли, согласно которым земля рождена Отцом-Солнцем и Матерью-Луной, а Сатанай – их дочь, видимо, была олицетворением самой земли «cam» (срав. с др.-егип. богом чужих земель, пустыни Сет, др.-инд. Сати «сущая», с вавилонским Сатаран, этрусск. богом изобилия Сатре, др.-римск. Сатурн – от cam «сеять», христ.-иуд. Сатана «князь земли»), с распространением более развитых мифологических систем она становится покровительницей земли cam + ана//анай «мать, дух-покровительница», а позже низводится до роли персонажа нартского эпоса. Ср. также с версией проф. Э. Р. Тенишева (от тюрк.-монг. cam «священный, подношение» + ана «мать» > сатанай «святая, священная мать».


(Голосов: 1, Рейтинг: 5)

  • Нравится

Комментариев нет