Расширенный поиск
15 Июля  2026 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Ариу – кёзге, акъыл – джюрекге.
  • Тойгъан антын унутур.
  • Акъыл бла адеб эгизледиле.
  • От кюйдюрген, сау болса да, тот кюйдюрген, сау болмаз.
  • Айранын берсенг, челегин да къызгъанма.
  • Къарны аманнга къазан такъдырма, къолу аманнга от джакъдырма.
  • Джылкъыдан – ат чыгъар, тукъумдан – джаш чыгъар.
  • Ач бёрюге мекям джокъ.
  • Бек анасы джыламаз.
  • Суу кетер, таш къалыр.
  • Къатын къылыкъсыз, эр тынчлыкъсыз.
  • Ишни аллы бла къууанма да, арты бла къууан.
  • Ашхы тенг джолгъа салыр, аман тенг джолдан тайдырыр.
  • Ата Джуртча джер болмаз, туугъан элча эл болмаз.
  • Аш иеси бла татлыды.
  • Эки къатын алгъанны къулагъы тынгнгаймаз.
  • Ишлегенден, къарагъан уста.
  • Насыб бютеу халкъны юлюшюдю.
  • Эл ауузу – элек, анга ийнаннган – халек.
  • Кесинге джетмегенни, кёб сёлешме.
  • Джарлы тюеге минсе да, ит къабар.
  • Телиге от эт десенг, юйюнге от салыр.
  • Ата джурт – алтын бешик.
  • Аллахдан тилесенг, кёб тиле.
  • Дуния аламаты сен эсенг да, игиме деб айтма.
  • Эл элде бирер малынг болгъандан эсе, бирер тенгинг болсун.
  • Кийимни бир кюнню аясанг, минг кюннге джарар.
  • Кимни – тили, тиши онглу, кимни – къолу, иши онглу.
  • Ойнай-ойнай кёз чыгъар.
  • Ауругъанны сау билмез, ач къарынны токъ билмез.
  • Айыбны суу бла джууалмазса.
  • Тёрдеги кюлсе, эшикдеги ышарыр.
  • Чакъырылмагъан къонакъ къачан кетерин сормаз.
  • Акъыллы башны – тили къысха.
  • Этим кетсе да, сюегим къалыр.
  • Къая джолда джортма, ачыкъ сёзден къоркъма.
  • Ёлген ийнек сютлю болур.
  • Бир онгсуз адам адет чыгъарды, деб эштирик тюлсе.
  • Эки итни арасына сюек атма, эки адамны арасында сёз чыгъарма.
  • Уллу сёзде уят джокъ.
  • Ашыкъгъан cуу, тенгизге джетмез.
  • Эм ашхы къайын ана мамукъ бла башынгы тешер.
  • Ачлыкъда тары гырджын халыуадан татлы.
  • Тенгни тенглиги джашай барсанг билинир.
  • Насыблыны баласы кюн кюнден да баш болур, насыбсызны баласы, кюн кюнден да джаш болур.
  • Бал ашаргъа сюе эсенг, чибин ургъаннга тёз.
  • Биреуню тёрюнден, кесинги эшик артынг игиди.
  • Кёкдеги болмаса, джердегин кёрмейди.
  • Иги адам абынса да, джангылмаз.
  • Адеб джокъда, намыс джокъ.

САТАНАЙ

31.03.2021 0 5848  Акбаев Х.
"Аланка"
Автор картины: З.Батчаева

САТАНАЙ – нарт эпосда энчи орну болгъан обур тиширыў, нарт Ёрюзмекни къатыны, Сосуркъаны анасы.

Сатанайны туўгъаны меджисуў тейричилик бла къысха байламлыды – Кюн-Тейри бла Айны къызларыды, кёзню къаматхан ариўлугъу болгъанды (алтын эшмелери да барды), билгичлиги бла эрине (нартлагъа да) болушханлай турады. Гитче заманчыгъында аны Джелимаўуз урлайды, артда талай джылны алмастылада джашайды, нартланы уллу къарт-къуртхалары асырагъанды.

Бир къаўум алимлени оюмларына кёре, антропонимни тамалында эски къарач.-малкъ. сата «коралл» (айтыўгъа кёре, Сатанай гитче заманында бешташ оюнну коралл ташчыкъла (сата) бла ойнагъанды) + анай «ана, аначыкъ» сёзле турадыла (тенгл.: якутлулада джомакълы ташны аты сата).

Бизни сартын, эпосдагъы Сатанай къарач.-малкъ. меджисуў тейричиликде дунияны къалай къуралгъанына джораланнган ийнаныўла бла къысха байламлыды, алагъа кёре джер Кюн-Тейриси бла Ай-Анадан туўгъанды (Сатанайны да атасы Кюн-Тейриди, анасы да Айды), ол себебден, Сатанай, бир ишексиз, Джер-Анасыды неда джер бла къысха байламлыды – эски-баба тил. cam «джер» (тенгл.: эски-мисир. Сет «башха джуртланы, къум тюзлени тейриси»; вавил. Сатаран бла этрусск. Сатре «джер берекетни тейриси»; эски-рим. Сатурн «битимни тейриси»; чуўут-христ. Сатана «джерни бийи»). Атны тамалында эски-баба тил. cam «джер» + анай «ана» тура болурла > Сатанай «джерни джакъчысы», «Джер-Анасы» деген магъанада. Эшта, патриархат келгенинде, джерге иелик эркишилеге кёчюб (Джер-Тейри), Сатанайны чыны, къуллугъу «нартланы анасы» дараджагъа тюшген болур (нарт эпосха кёре ўа, ачыкъдан айтылынмаса да, нартланы биринчи аналары Батчалыў болуб чыгъады – бютёў нартны атасы Дебет эсе, аны къатыны да бютёў нартны анасы болургъа керек шойду, алай а ол сыйлы атны Сатанай джюрютеди). Дагъыда проф. Э.Р. Тенишевни оюму бла да тенглешдиригиз: тюрк-монг. cam «сыйлы, къурманлыкъ юлюш»+ана > сатанай «сыйлы ана».

САТАНАЙ – главная героиня нартского эпоса, мудрая ведунья, жена Ёрюзмека и мать Сосурка; имеет космогоническое происхождение – она дочь Солнца и Луны имела золотые косы и ослепляющую красоту (солярное происхождение), была украдена драконом Джелимаўуз, спасена человекоподобными демоническими существами алмасты, воспитана главной ведуньей нартов. 

По мнению некоторых ученых, в основе имени архаичное карач.-балк. название коралла сата (по легенде она в детстве любила играть коралловыми камешками) + анай «мать, матушка» (сравн. с якут. волшебным камнем сата). Вероятно, в основе образа Сатанай лежат древние космогонические представления карач.-балк. о сотворении земли, согласно которым земля рождена Отцом-Солнцем и Матерью-Луной, а Сатанай – их дочь, видимо, была олицетворением самой земли «cam» (срав. с др.-егип. богом чужих земель, пустыни Сет, др.-инд. Сати «сущая», с вавилонским Сатаран, этрусск. богом изобилия Сатре, др.-римск. Сатурн – от cam «сеять», христ.-иуд. Сатана «князь земли»), с распространением более развитых мифологических систем она становится покровительницей земли cam + ана//анай «мать, дух-покровительница», а позже низводится до роли персонажа нартского эпоса. Ср. также с версией проф. Э. Р. Тенишева (от тюрк.-монг. cam «священный, подношение» + ана «мать» > сатанай «святая, священная мать».


(Голосов: 1, Рейтинг: 5)

  • Нравится

Комментариев нет