Расширенный поиск
27 Июня  2026 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Агъач халкъгъа алтынды, иссиликге салкъынды.
  • Иги адам абынса да, джангылмаз.
  • Эркишиге тары кебек танг кёрюнюр.
  • Бойнуму джети джерден кессенг да, мен ол ишни этеллик тюлме.
  • Ачыу алгъа келсе, акъыл артха къалады.
  • Ата – билек, ана – джюрек!
  • Тойгъандан сора, ашны сёкме.
  • Аман адамны тепсинге олтуртсанг, къызынгы тилер.
  • Ёгюзню мюйюзлери ауурлукъ этмейдиле.
  • Сёз къанатсыз учар.
  • Къатын къылыкъсыз, эр тынчлыкъсыз.
  • Джауумдан сора, кюн кюйдюрюр, ётюрюкден сора, айыб кюйдюрюр.
  • Эки итни арасына сюек атма, эки адамны арасында сёз чыгъарма.
  • Эшекге миннген – биринчи айыб, андан джыгъылгъан – экинчи айыб.
  • Адамны джюреги нени кёрюрге сюйсе, кёзю да аны кёрюрге ёч болады.
  • Джумушакъ сёз къаты таякъны сындырыр.
  • Телини эшигин, махтау джабар.
  • Таш ата билмеген, башына урур.
  • Ёлген эшек бёрюден къоркъмайды.
  • Малны кют, джерни тюрт.
  • Ёлюк кебинсиз къалмаз.
  • Хар зат кесини орнуна иги.
  • Башы ишлегенни, ауузу да ишлер.
  • Ойнай билмеген, уруб къачар.
  • Магъанасыз сёз – тауушсуз сыбызгъы.
  • Ашхы болсанг, атынг чыгъар, аман болсанг, джанынг чыгъар.
  • Къарны аманнга къазан такъдырма, къолу аманнга от джакъдырма.
  • Сабыр джетер муратха, сабырсыз къалыр уятха.
  • Бозаны арты дауур болур.
  • Окъумагъан сокъурду, сокъур ташха абыныр!
  • Адеби болмагъан къыз – тузсуз хант.
  • Тил – миллетни джаны.
  • Чакъырылгъанны аты, чакъырылмагъанны багъасы болур.
  • Игиге айтсанг – билир, аманнга айтсанг – кюлюр.
  • Адебсиз адам – джюгенсиз ат.
  • Къууут – джелге, берне – бошха.
  • Алим болгъандан эсе, адам болгъан къыйынды.
  • Телиге акъыл салгъандан эсе, ёлгеннге джан салырса.
  • Кимни – тили, тиши онглу, кимни – къолу, иши онглу.
  • Эри аманны, къатыны – аман.
  • Эркишини аманы тиширыуну джылатыр.
  • Чакъырылмай келген къонакъ сыйланмай кетер.
  • Кёб джашагъан – кёб билир.
  • Къыйынлы джети элни къайгъысын этер.
  • Кёб ашасанг, татыуу чыкъмаз, кёб сёлешсенг, магъанасы чыкъмаз.
  • Къонагъынгы артмагъын алма да, алгъышын ал.
  • Джаралыны джастыгъында сау ёлюр.
  • Орундукъ тюбюнде атылсам да, орта джиликме, де да айлан.
  • Тынгылагъан тынгы бузар.
  • Эр абынмай, эл танымаз.

Джюрек ёхтемлик

16.02.2009 0 3545

Лайпанланы Билал

Москвада Горький атлы Адабият институт. Тюздю, бу институт да кишини джазыучу эталлыкъ тюлдю. Алай а, адамны бир фахму джилтини бар эсе, аны айнырына себеб боллукъду. Джазгъанынгы окъугъан, сюзген, кемликлерин айтхан бек керекли ишди. Экинчи джанындан а, былайда адабиятха джангы келгенле бла, айтылгъан Сёз устала бла да танышыргъа, сёлеширге, кенгеширге мадар барды.

Бу институт болмаса, мен не Къайсын бла, не Чингиз Айтматов бла, не Олжас Сулейменов бла танышалмай къалыргъа да болур эдим... Бу институтда танышханма мен Бегийланы Абдуллах бла, Джуртубайланы Махти бла, Ёлмезланы Мурадин бла, Батырбекланы Хамзат бла да... Ёзге сёз Махтини юсюнден башланнганы себебли, анга кёчейик.

Махти дегенлей, къызланы да кёзюн къарата, Адабият институтда чабыб айланнган бир сакъаллы тири таулу джаш кёзюме кёрюнюб къалады. Алай а, заман андан да тири, андан да дженгил къымылдагъан зат кёреме: 60 джыл бола турады ол джашха бюгюнлюкде. Ёзге иш джылда тюлдю, иш - бизни тариххе, адабиятха, культурагъа Махти къошхан юлюшдеди.

Джуртубай улуну аты "Къутхарыучу" деб кёчюрюледи. Атына тыйыншлы бола джашайды Махти. Ким биледи, тин байлыгъыбызны къутхарыр ючюн келген болур дуниягъа ол. Бу оюм башынга келиб къалады Махтини джазгъанларына къарасанг. Аны бла бирге джюрекде ёхтемлик да туудурады аны чыгъармалары: биз уллу, онглу, тарих халкъбыз - дуния дини дуния тили, дуния культурасы болгъан. Аны бла бирге миллет энчилигибизни тас этмей, сюргюнледен, сойкъырымладан да ётдюрюб, бюгюнлеге джетдиралгъан халкъ.

"Къарачай-Малкъал халкъны иннет тёресин" ("Этический кодекс карачаево-балкарского народа") джыйгъан, джарашдыргъан, англатмаларын-тафсирлерин да бералгъан адамды Джуртубайланы Махти. Махти бек керекли иш бла кюрешгенин аны китабларыны атлары огъуна айтыб турадыла: "Древние верования балкарцев и карачаевцев", "Духовная культура карачаево-балкарского народа", "Душа Балкарии", "Карачаево-балкарский героический эпос" эмда башхала.

Махтини къайсы китабын алыб къарасанг да, илмуда ол джангы сёз айталгъанын эслейсе. "Слово о полку Игореве"-ни юсюнден тинтиую да Махтини мени бек сейирсиндирген эди. Аны себебли аны бу джазгъанын, кесими оюмуму да айтыб, мен Парижде Олжас Сулейменовгъа табдырама. Уллу кърал къуллукъда тургъан Олжас, аны окъургъа, кёлюндегин да къысхасы бла меннге джазаргъа заман табады, сау болсун. Сулейменовну джазгъанын былайда толусу бла келтирирге излейме:

Дорогой Билал! Наконец нашел время ответить на письмо о книге М.Ч.Джуртубаева. Я прочёл её ещё в ноябре 2004 г. Сегодня перечитал. Возбуждает само осознание того факта, что где-то в горном селе Хасанья кто-то годами вчитывается в зачитанное до дыр "Слово о полку Игореве" - вещь подозрительную и прекрасную в своей загадочности. Занятие это (по себе знаю) поразительно увлекает. Способно держать в напряжении десятилетиями. И только тогда открывает помаленьку свои тайны. Почти по Маяковскому "в грамм добыча, в год труды".

Я не могу сказать, что автор расшифровал все секреты "Слова", но книга его ничем не слабее десятков других толкований, выпущенных академическими словистами. Она еще одно свидетельство того, что нынешний канонизированный порядок строк в "Слове" - явление, скорее всего, вторичное, сотворенное переписчиками 16 и 18 веков.

Думаю, что для поддержания исследовательского интереса к "Слову" - произведению, выражающему акт исторического и культурного взаимодействия древних русичей и кипчаков, книга М.Ч. Джуртубаева вполне может послужить. Тираж 200 экзмпляров, конечно, мал.

Крепко жму руку.

 О. Сулейменов. Париж, 7 апреля 2005 г.

Эшта, кёз илинир зат болмаса, Олжас Махтини джазгъанын къуру мен айтхан ючюн бир кере окъуб, дагъыда талай замандан къайтарыб окъумаз эди. Кесини затларын джазаргъа да заман табалмай къыйналгъан адамды Сулейменов. Аллай адамны къысха сёзюне да уллу багъа бере билирге керекбиз.

Мен къуру да айтыучанма: Сёз бла кюрешген адам Кърал поэти не да Халкъ поэти болургъа борчлу тюлдю. ХАКЪ ПОЭТИ болургъа уа борчлуду. Хакъ Сёзню айтыргъа керекди ол. Алайсыз аны джазгъанындан не магъана?

Джуртубайланы Махти Хакъ Сёзню айталгъан насыблыланы тизиминдеди. Ол керти джазыучуду, алимди. Тукъумуна-Атына, Джуртуна-Халкъына тыйыншлы адамды. Хар сёзюне Минги Тауну ауанасы тюшюб турады. Алан халкъны, Минги халкъны керти уланы, Минги таулу Джуртубайланы Махти, мындан ары да джолунг узакъ да, джарыкъ да болсун.

Къарачайлы къарындашынг Лайпанланы Билал.

(Нет голосов)

  • Нравится

Комментариев нет