Форум

"ЖЫРШЫ СЫМАЙЫЛ"
(Халық атаған атым)

Шықтым көкке самғап ұшып,
Биіктен қарап дүниені көрдім.
Мен естімеген дауыс қалмады,
Бұл өмірге "ғажап,тамаша",- дедім.

Келген еді сонда бір кез:
Бүкіл әлемге айтып жеткіздім сөзімді,
Қарачай тілді сыйлы еттірдім,
Қарачай жырын кеңінен естірттім.

Амал не - жазу бұйырды,
Ұшқанда қанатым айырылып сынды,
Еремін деп сезімнің жетегіне,
Құлап түстім терең сайдың түбіне.

Мен - зығыры қайнаған құйындағы қиыршық,
Жазу диірменінде езілген бүртік...
Еңбегім - халал, ал өзім - харам,
Жат етеді мені көрінген түртіп.

Көңілімді басқан жалғыз зат:
"Жыршы Сымайыл" деп, халқым қойған ат,
Өліп кетсем де ол атым қалар,
Халықтың аузында жырым сақталар.

СЕМЕНЛАНЫ СЫМАЙЫЛ

"ДЖЫРЧЫ СЫМАЙЫЛ"
(Халкъ атагъан атым)

Чыкъдым кёклеге учунуб, учуб,
Мийикден къараб дунияны кёрдюм.
Мен эшитмеген таууш къалмады,
Джашаугъа "сейир, тамаша", - дедим.

Манга келгенед аллай бир кёзюу:
Джумлай аламгъа айтдым сёзюмю,
Къарачай тилни сыйлы этдирдим,
Къарачай джырны кенгнге эшитдирдим.

Алай не келсин - джазыу буюрду,
Учхан къанатым сыныб къуюлду,
Бош ышаннганем джазыу джибине,
Тёнгереб тюшдюм аякъ тюбюне.

Мен - шайтан джелде бурулгъан зыгъыр,
Джазыу тирменде эзилген бюртюк...
Къыйыным - халал, кесим а - харам,
Бырнак этдиле кючлюле тюртюб.

Бир кёл басханым джаб-джангыз бир зат:
"Джырчы Сымайыл" халкъ атагъан ат,
Ёлюб кетсем да ол атым къалыр,
Халкъ ауузунда джырым сакъланыр.

ПЕВЕЦ СЫМАЙЫЛ
(присвоил имя мне народ)

Взлетев отважно, я поднялся в небеса,
И с высоты увидел мира краски.
И все вселенские я слышал голоса,
И эту жизнь назвал прекрасной сказкой.

Беседовал со всем подлунным миром я,
Была пора, как искрометный танец:
Язык наш карачаевский прославил я,
Весь мир запел мой гимн: «Эльбрус-красавец»...

Но, что поделать? отвернулась вдруг судьба,
В зените славы мне подбили крылья,
Нить тонкая судьбы, я разорвал тебя,
Под ноги пал безбожного насилья.

Бесовский ветер, как песок, крутил меня,
Измолот, как зерно, под жерновами.
Творенья приняты, а сам отвергнут я
И оклеветан подлыми словами.

«Певец Сымайыл» - присвоил имя мне народ,
Одно лишь это радует без лести,
Уйду - оно в веках меня переживет,
В устах народа сохранятся песни.

перевел Н-М. Лайпанов

"ЖЫРШЫ СЫМАЙЫЛ"
(Халық атаған атым)

Шықтым көкке самғап ұшып,
Биіктен қарап дүниені көрдім.
Мен естімеген дауыс қалмады,
Бұл өмірге "ғажап,тамаша",- дедім.

Келген еді сонда бір кез:
Бүкіл әлемге айтып жеткіздім сөзімді,
Қарачай тілді сыйлы еттірдім,
Қарачай жырын кеңінен естірттім.

Амал не - жазу бұйырды,
Ұшқанда қанатым айырылып сынды,
Еремін деп сезімнің жетегіне,
Құлап түстім терең сайдың түбіне.

Мен - зығыры қайнаған құйындағы қиыршық,
Жазу диірменінде езілген бүртік...
Еңбегім - халал, ал өзім - харам,
Жат етеді мені көрінген түртіп.

Көңілімді басқан жалғыз зат:
"Жыршы Сымайыл" деп, халқым қойған ат,
Өліп кетсем де ол атым қалар,
Халықтың аузында жырым сақталар.

перевел на казахский АЗАТ

Кёбюсюне, къыйын болур кёчюрюргке, бютюн да Джырчы Сымайылча джаза билген поэтлени. Алай а, бир-бирлени уа кёчюрюлген назмулары орус тилде ариууракъ болуб да къалады. Нек десегиз, аллындан да магъанасы, хауасы мы дейим.., орусчагъа бек келише болур эди назмуну. Эски назмулада халкъны кесича бир тюрлю, тарихде къалгъан халиси барды, аны къыйын болады кёчюрюрге. Бюгюнгю поэтлерибиз а, сюйселе, сюймеселе да, ол "тилде" джазалмайдыла, нек десегиз, биринчиси - кёбюсюне, ол хал аз болгъанды миллетде да - джуукъ кёллю бола тургъанлай, адамны сыйын да кёре билген, зат... экинчичи - биз орус китабланы окъуб ёсгенбиз, анга кёре джаза болурла поэтле да.
Сёз ючюн, орус китабла ингилисге кёчюрюлселе - тыш къраллада бек сюйюб окъугъандыла (Толстойну, Тургеневни, ...) - ала кеслери тыш къралланы литературасын окъуб, аны сюйюб, тилине да сингиб, адамла къайда да бирча болгъанларын сезиб, анга кёре джазгъандыла. Сора орус фолклорну уа къыйын боллукъду "ариу" кёчюрюрге, керти, кёллери бла ангыларча башха тилде окъугъан адамла да.

Bilal LAYPAN

ШАШДЫРАДЫ МЕНИ АКЪЫЛДАН

Кечени къара бармакълары
Акъ имбашларынгда сени —
Олду шашдыргьан мени.

Тангны акъ бармакълары
Къара чачынгда сени —
Къартаймаз ачыуум мени.

Мени уа къол аязымда —
Сюймеклик аязында —
Джулдузла джилтинлей, джюрегим
Ким ючюн джанады да?!

СВОДИТ МЕНЯ С УМА

Черные пальцы ночи
По белым твоим плечам...
Страсть застилает мне очи,
Спать не дает по ночам!

И утром — ревности муки,
Вновь мне покоя нет —
Кладет свои белые руки
На плеча твои рассвет!

То солнце тебя ласкает,
То обнимает тьма...
Просто любовь такая
Сводит меня с ума!

перевел Аркадий ТЮРИН

Башха халкъланы адамлары къаллай назмуланы джаратадыла? Назму къаллай болургъа керекди тау ёзенден кенг дуниягъа джайылыр ючюн? Къайсы назмуланы сайлагъанды тылмач башха тилге кёчюрюр ючюн? Мерайлини бу фикирлеринден да оюм этерчады. Аны ючюн салама былайгъа къаламдашымы джазгъанын.

ПРОСТРАНСТВО МОЕГО ГОЛОСА

Билал ЛАЙПАНОВ

Вступительное слово
Поэзия — вид искусства, пожалуй, более остальных зависящий от своего материала, от звуковой оболочки языка. Это живое звучание, атмосфера языка, не может быть передана даже в самом лучшем стихотворном переводе. Потому и не люблю я это слово — "перевод", и предпочитаю говорить об интерпретации поэзии одного человека другим человеком — возможно, на другом языке. Разве, читая стихи на родном языке, мы не переводим их на свой собственный, сокровенный язык неповторимо индивидуальных смысловых оттенков и переживаний? Так ли сильно отличается это от переноса в особый мир иного языка, или от интерпретации поэтического текста средствами других искусств?
На этих страницах представлено мое прочтение нескольких стихотворений карачаевского поэта Билала Лайпанова. Я выбрал из многих сотен строк те, что ближе моему собственному мироощущению, — то, что, возможно, я мог бы сказать и сам. Легко заметить, что в этих стихах нет сколько-нибудь заметной этнической окраски — это поэзия, которая могла быть написана на любом языке Земли, или даже обитателями иных миров. Я представляю здесь Билала Лайпанова не как карачаевца — но как поэта, несущего людям великую всеобщность искусства.
Для сравнения, приводятся также переводы стихов Билала Лайпанова на русский язык, выполненные замечательным профессиональным переводчиком Аркадием Тюриным. Конечно, ни русский, ни английский перевод не дают представления о звуковом строе оригинала — однако я надеюсь, что эти интерпретации все же отражают его образный строй, и тем самым — свойственное Билалу Лайпанову движение мысли и своеобразное видение мира. Так поэзия Лайпанова становится доступной не только родственным по языку народам, но и миллионам читателей на русском и английском языках. Я же пытался прежде всего быть поэтом, и дать самостоятельную жизнь стихам на английском языке — как если бы написаны они были изначально по-английски и стали явлением англоязычной поэзии раньше, нежели нашли свое выражение на карачаевском языке. Пусть читатель судит, насколько мне это удалось.
Мерайли


THE UNIVERSE OF MY VOICE

by Bilal LAYPANOV

Comments
Poetry is a kind of art which is maybe the most dependent on its material, the phonemic organization of the language. This live sound, this atmosphere of the language cannot be reproduced in the best translation ever possible. That is why I don't like the word "translation" and prefer to speak of the interpretation of a person's poetry by another person, sometime in another language. Well, even reading verse in one's native language, doesn't one have to translate it into one's own internal language of unique individual variations of sense and feelings? Is it very different from transferring poetry to the world of a different language, or from an artistic interpretation of poetry by the means of the other arts?
These pages present my interpretation of just a few poems by a Karachai poet Bilal Laypanov. Of his many hundreds of lines, I have chosen those that are nearer to my own attitude to the world—this is what I could maybe have said myself sometime. The reader can notice that the verse collected here is never ethnically colored—it might as well be written in any other language of the Earth, or even in the language of an extraterrestrial dweller. I do not present Bilal Laypanov as a Karachai, but rather as a poet who brings the great universality of the art to all the people.
For comparison, the translations into Russian by an excellent professional interpreter Arcady Tyurin (late) are presented as well. Of course, neither Russian, nor English translation do not convey the phonemic organization of the original—but I hope that these interpretations do reflect its peculiar imagery, and thereby the distinctive features of Bilal Laypanov's way of thought and his personal vision of the world. Thus the universe of Bilal Laypanov's voice becomes open for the millions of readers in Russian and English, beside those reading in the languages cognate to Karachai. As for me, I just tried to be a poet first of all, and to give birth to the self-contained English-sounding poems, which might be thought of as originally written in English and made a part of the English native poetry before they found their expression in Karachai. Now, let the reader judge whether I have succeeded in that.


* * *

Поэзия — озеро,
Открывшее глаза.
Сердцем пью из него
Отражения,
Ладонью черпаю
Свое лицо
Из глубины.
Велико ли озеро,
Не знаю,
Но, когда пою,
На другом берегу
Огни загораются.
Может, я не пророк,
Чтобы перейти его
Посуху,
Но за всю жизнь
Обойду без посоха
Пространство моего
Голоса.
А там — стану
Озером, открывшим глаза...


* * *

Poetry
is a lake
with the open eyes.
With my heart,
I drink
its reflections,
with my palm,
I draw
my face
out of its depth.
Nobody knows
how large the lake is,
but, when I sing,
the fires go up
on the opposite side.
I am no god,
to walk over waters
to get there.
But my life is enough
to measure
the universe of my voice.
And then
I will be
a lake
with the open eyes...

----------------------------------------------------

ПУТИ К СПАСЕНИЮ

Можно спастись,
Зарывшись в землю,
А можно научиться летать...

Ways of salvation

One could escape
digging into the earth.
But one could just learn to fly.

----------------------------------------------------

* * *

Поэт растет
Из земли, словно дерево;
И после смерти
Стану тополем
Встречать корабли
Облаков,
Удивляться молниям,
Радоваться крыльям,
Рассекающим
Хрустальную высь,
Качать на ветвях
Звезды…
Осыпаться слезами росы,
Плыть сквозь ветер
В то небо,
Куда веками летел
Человеческий взгляд, —
В бесконечное небо,
В бессмертное небо...


* * *

The poet grows
from under the earth,
like a tree.
After the death,
I will be a maple
hailing the ships
of the clouds,
wondering at the lightning,
enjoying the wings
cutting
the crystalline heights,
with my boughs cradling
the stars—
I will fall like the tears of dew,
sail through the wind
into the sky
with the centuries-old flight of
the human gaze,
into the infinite sky,
the everlasting sky.

------------------------------------------------------

* * *

Ты любишь
Смотреть в звезды...
Пью небо
Из твоих глаз.

* * *

You love
to look in the stars—
I drink the sky
from your eyes.

----------------------------------------------


* * *

Надпись на надгробии поэта:
"Звезды
Выпили его душу".


* * *

The poet’s epitaph:
The stars
have drunk all of his soul.

-----------------------------------------------------


* * *

Не считай уходящие дни —
Все свершится в положенный срок.
Ты и смерть, как сестру, полюби,
Ведь она — твоей жизни итог.
Не спросясь, ты родился на свет.
Не спросясь, тебя смерть унесет.
В этом мире бессмертия нет,
За приходом быть должен уход.
И, устав от мирской суеты,
Тихо день догорит за спиной...
На пороге оставив цветы,
Молча дверь затвори за собой.


* * *

Never mind the years passing by.
Let them follow their destined way.
In the end, recollecting your life,
Love it all, with its ultimate day.
No one asked if you wanted to come.
No one cares when you are ready to part.
No eternity has ever become,
No eternally pulsating heart.
The day will burn down into the night,
Tired of the vanities of the world.
Come with it, close the door behind,
Leaving the flowers on the threshold.

---------------------------------------------------------------------

ПАДШАЯ КРАСОТА

Обломки неба в грязных лужах...

The fallen beauty

The heavens gleaming in the pools of dirt...

------------------------------------------------------------------------


* * *

Черные пальцы ночи
По белым твоим плечам...
Страсть застилает мне очи,
Спать не дает по ночам!
И утром — ревности муки,
Вновь мне покоя нет —
Кладет свои белые руки
На плечи твои рассвет!
То солнце тебя ласкает,
То обнимает тьма...
Просто любовь такая
Сводит меня с ума!


* * *

Night—and his fingers black,
touching your skin so white...
Sleepless I’m lying on my back,
Passion obscures the sight.
Clenching my feelings tight—
but, after everything,
Day—and his hands of light
over your marble skin!
Flower caressed by the sun,
melt in the dark embrace—
I am your only one
Mad of that jealous chase.

Bilal LAYPAN

КЕЛЕР МУЗЫКА, КЕЛЕР

Жасылдан музыка, төгіл,-
Жарасын ұмытсын терек.
Жүректі жұлдызға көтер,-
Ақырын ғана кулсін төңірек.

Сыйла, музыка, сыйла,-
Көзге көрсет қайнарды.
Киік те ұрттайды сайлап,
Ай жуынған бұлақты.

Қайна,музыка, қайна,-
Тыныштық жоқ жерде, көкте:
Ит те ұлыйды,анда,
Бұғы өкірген жүректе.

Керіл, музыка, керіл -
Артта не, алда да не.
Не көрдік, не көрмедік...
Келер музыка, келер.

Алгъаракъда бир джазгъан эдим, Джырчы Сымайылны шийирин кёчюргенингде.
Тюз атынг, тукъумунг керекдиле.


Sabr, әлейкум ассалам.
Аға, "мен - къазакъ, сен - къарачайлы" деп жазған, сөзіңіз бар еді ғой. Мен, Къарачайлы Азат деп өзімді атасам, оған сіз қалай қарайсыз?

Цитата

Sabr пишет: ШАШДЫРАДЫ МЕНИ АКЪЫЛДАН Кечени къара бармакълары Акъ имбашларынгда сени — Олду шашдыргьан мени. Тангны акъ бармакълары Къара чачынгда сени — Къартаймаз ачыуум мени. Мени уа къол аязымда — Сюймеклик аязында — Джулдузла джилтинлей, джюрегим Ким ючюн джанады да?! СВОДИТ МЕНЯ С УМА Черные пальцы ночи По белым твоим плечам... Страсть застилает мне очи, Спать не дает по ночам! И утром — ревности муки, Вновь мне покоя нет — Кладет свои белые руки На плечи твои рассвет! То солнце тебя ласкает, То обнимает тьма... Просто любовь такая Сводит меня с ума! перевел Аркадий ТЮРИН

шашаргъа болукъду акъылдан бу ариу назмуладан! (с)

может свести с ума этих стихов красота! (с)

Машалла, джаратдым!

Азат, шайтанны къысдырсала эшик бла, хата джокъ эди.

Bilal LAYPAN

Поэзия — озеро,
Открывшее глаза.
Сердцем пью из него
Отражения,
Ладонью черпаю
Свое лицо
Из глубины.
Велико ли озеро,
Не знаю,
Но, когда пою,
На другом берегу
Огни загораются.
Может, я не пророк,
Чтобы перейти его
Посуху,
Но за всю жизнь
Обойду без посоха
Пространство моего
Голоса.
А там — стану
Озером, открывшим глаза...

Халыкъ жыры - Япурай. www.youtube.com/watch?v=iD-6QI4znWk

Япурай www.youtube.com/watch?v=iD-6QI4znWk


Жаз болса жарқыраған көлдің беті,
Көгеріп көрінеді, япурай, алыс шеті.
Дірілдеп толқын басқан мөлдір суын,
Шайқайды жас баладай, япурай, желдің лебі.

Алтын бу ақ көбіктен бетін жабар,
Судан бу көкке төніп, япурай, маржан тағар.
Есіме ақ еркемді алған кезде,
Ақ маржан жылт-жылт етіп, япурай, жерге тамар.

Джаз болса жарқыраған кёлнюнг бети, (жарқыраған - светящийся, сияющий)
Кёгериб кёрюнеди, япурай, узакъ чети.
Къалтыраб толкъун басхан мөлдір cууун, (мөлдір - прозрачный; кристально чистый)
Чайкъайды джаш баладай, япур-ай, джелнинг лебі. (лебі - дуновение)

Алтын бу акъ кёмюкден бетин джабар, (бу - пар; испарение)
Суудан бу кёкге төніп, япурай, марджан тагъар. (төніп - приблизившись)
Эсиме акъ эркемді алгъан кезиуде,
Акъ марджан жылт-жылт этиб, япурай, джерге тамар. (жылт-жылт етіп - поблёскивая; мерцая)

Кайсын Кулиев

АНА ТІЛІМ

Сенде жылуы ана омырауының,
Жерімнің жұпар иісі сенде,
Тазалығы ана сүтінің,
Жемістердің балғындығы сөздеріңде,
Анам пісірген шелпектің татуы,
Тәуекелдері батыр ерлердің,
Туған ошағымыздың жылуы,
Жарықтығы жазғы таңдардың,
Кар таулардан үзіліп түскеннің шуылдауы,
Текелер сермеп секіргені тауларда,
Батырлар айбарлы қылыш ұруы,
Кұстар шыңғырғаны бұлттарда,
Бұлақтардың сыбырлауы, көк күркіреуі,
Жайлауда тыныштығы іңірлердің,
Тарлықта еркін қанат керуі,
Ыңылдағаны көгершіндердің -
Барысы да, ана тілім, сенде,
Сыйлы жеріміздің жүрегі - сен,
Жемістердің иісі сөздеріңде,
Халық болып тұрармыз, сен тұрсаң есен!
Сен болмасаң, біз да сөзсіз-тілсіз,
Сен барда, сейіледі қайғы-мұңымыз.
Саған тілек ете жасаймыз біз,
Қуанышымыз, алаңдауымыз да - сен.
Халық ана тілінде қайғы сөзін,
Алғысын айтты, қыз айттырды,
Ұрыстарда жаулардан сақтап жерін,
Ана тілінде жырлай қайтты.
Қыйын күндерде сүйенген таяғымыз,
Қуаныш күндерде жұбатқан сырнайымыз,
О, ана тілім - сәбилік тілі,
О, ана тілім - шындық тілі!

кёчюрген БЕГИЙЛАНЫ Абдуллах

Александр ПУШКИН
АЛТЫН ХОРАЗЧЫКЪНЫ ДЖОМАГЪЫ

Ханлыкъла заманында,
Заманла узагъында,
Ауузгъа тюшюп аты,
Къылычын тишеп къаты,
Жашагъанды хан Дадон.
Огъурсуз эди да ол,
Къоншуларына тынчлыкъ
Бермей, кюрешди ачыкъ.

Энди уа къартлыгъында,
Хан, диннге къайтханда,
Урушну - нени къоюп,
«Солургъа» деген оюм
Бийлеген эди аны,
Тынчлыкъны кюсеп жаны.

Бу чакъда къоншулары
Башлагъандыла, барып,
Тынгысыз эте ханны,
Халеклик сала анга.

Осалгъа кетеди хал.
Сау аскер тутады хан
Ханлыгъын сакълар ючюн,
Ол аямайды кючюн.

Аскери, уо, неди, не?
Жетишалмай эди де!
Бу сакълап туруп мындан –
Жау аскер уруп андан,
Бу тюзню барса къоруй –
Тенгизден келе къоркъуу.

Амалсыз болду бу къарт:
Болмай шо къачып бугъар
Жер, жиляп къала эди,
Жукъусуз бола эди.

Не жашау болсун да ол!
Болушлукъ излеп Дадон,
Билгичле сурай эди,
Атлыла къурай эди.

Билгични келтирдиле,
Дадоннга ётдюрдюле.
Чал билгич къарт да мында
Чыгъарды артмагъындан
Бир алтын хоразчыкъны,
Сагъайып бир азчыкъны:

«Ханым, тынгыла манга,
Айтайым амал санга:
Сен муну, - деди, - тангнга
Юй туругъуна къондур –
Сакъ къалауурунг болур.

Ырахат эсе чегинг,
Бу да тынч турур, чёгюп.
Аз да бир къайгъы чыкъса,
Неда жау аскер чапса,
Неда бир башха палах, -
Тоба, сакъласын Аллах, -
Олсагъат бу хоразчыкъ,
Башчыгъын созуп, ачы
Къычырып, къанат къагъар,
Жау келген жары къарар».

Хан айтханды: «Билгич, шо
Мен санга этмез зат жокъ,
Бу игилигинг ючюн, -
Дейди, нюр ала ичин, -
Сёз береме, сен терге, -
Не айтсанг да – этерге».

Хоразчыкъ да бийикде
Къалауурду бийликге.
Аз да бир къайгъы чыкъса,
Неда жау аскер чапса,
Бугъалыр онг жокъ мындан:

Элгеннгенча жукъудан,
Кирпилдеп, къанат къагъып,
Къайгъылы жерге къарап,
Олсагъат: «Куку-рий-ку-у...
Сакъма, хан, тёгерекге,
Бийлик эт сен, тынчайып!» -
Билдиреди къычырып.