Форум

Хаманда форумгъа кирсем, миллетибизде джюрюген сёзлени сюйюб окъуйма. Магъанасын ангылайалмасам, муну кимге сорайым дейме. Бу темада уа сора турургъа боллукъ болур, Аллах айтса.

Sabr, къуру нарт сёзле бла къалмай, бу темада мен жазалгъаным чакълы хапарла - ойберле да тизе барыргъа излейме, къарачай-малкъар китабладан алыб))))
Айшат, ангыламагъанынгы сора бар)))

АЙЫБ
Бир элде жангыз жаш бла жангыз къыз жашагъандыла. Къыз - огъары, жаш а - тёбен.
Бир ингирде жаш къызгъа келгенди да:
- Сен да жангыз, мен да жангыз, кел, бирге жашайыкъ, - дегенди.
- Минерге атынг жокъ, сауаргъа ийнегинг жокъ, сора мен санга къалай барайым? - деб, къыз жашха барыргъа унамагъанды.
Жаш кетгенлей, къыз сагъышлы болгъанды. Сора этгенин терсге санаб, экинчи кюн къыз жашха тюбегенди. Тюбегенди да:
- Сен тюз айтаса, сен да жангыз, мен да жангыз, къошулсакъ игиди, -дегенди.
- Угъай! - дегенди жаш, къызны къагъыб, - минерге атым, сауаргъа ийнегим угъай, чычхан тутаргъа киштигим да жокъду, сора сени къалай кечиндирликме?
Къыз, кёлю сыныб, асыры амалсыздан, жерге кирлик болгъанды. Сора, кеси кесине уруша, юйюне къайтханды.
Къыз кетгенлей, жаш сагъышлы болгъанды. Ол кюнню ингиринде жаш къызгъа баргъанды да:
- Охо, мен ыразыма, - жасыгъыбыз бир болсун, - дегенди.
- Угъай, - деб чорт кесгенди къыз, - жер юсюнде эр тукъумундан сен къалгъан болсанг да, мен санга барлыкъ тюйюлме! Къалай сындырдынг мени, къалай уялтдынг!
Жаш кетгенлей, къыз биягъы сагъышлы болгъанды: "Атым къарт къызгъа чыгъа тургъанлай, мен не гынтты этеме? Малы болмагъанлыкъгъа, тёрт саны сау, не керекди ёзге? Башхалача ишлербиз да, баш кечиндирирбиз!"
Экинчи кюн къыз жашха баргъанды да:
-Ала эсенг, мен ыразыма, не десенг да бирден эки ахшы, -дегенди.
- Угъай, сени эрге алыр амалым чырт да жокъду. Мени жерге ненча кере къаратдынг? - деб, жаш къызны арбаздан ашырыб къойгъанды.
Къыз кетгенлей, жаш суууй тургъан от жагъагъа къараб:"Сени башынг туугъанлы да болмагъанды, чаб да, къызны артха къайтар!"-деб, къутургъанды кесине. Къазауат болуб, къызны ызындан баргъанды.
Баргъанлыкъгъа, къыз эшик ачаргъа иш да унамагъанды. Жаш кетгенлей, къыз аны ызындан чыкъгъанды, алай, не медет, чыкъгъанлыкъгъа, къыз юйге жангыз къайтханды.
Ала бир бирин тилей, эки арада къарт болгъунчу жюрюгендилею Алай, бир от жагъагъа къарар насыблары болмагъанды.
Туураларына къараб, алагъа ышармыш этгенле, сёзлерин этгенле да болгъандыла. Алай а ол эки жаш адамгъа угъай, аланы оноуларын этерге акъыллары жетмеген эл къартлагъа эди айыб.

КИШТИК БЛА ЧЫЧХАНЛА
Бир гырныу киштик жашай тургъанды да, къарт болгъанды.
Кесинден угъай, ауанасындан жанлары къуруучу чычханла, батырдан - батыр бола келиб, ахырында аны табагъындан ашаб башлагъандыла.
"Тейри, былай а жарарыкъ тюйюлдю", - деб, кёлю сыннган киштик кёб сагъыш этгенди. Сора гумуда бир гитче чычханчыкъны тутуб:
- Мен хаж къылыб келгенме да, тамбла ууаз берликме. Биригиз къалмай, гумугъа жыйылыгъыз, - деб айтханды.
Чычханла, къарт, къарыусуз киштикни сёзюне ийнаныб, гумугъа жыйылгъандыла. Келмей жангыз бир акъсакъ чычхан къалгъанды.
Киштик, чычхан тешиклени битегенди да:
-Энди мени сизге бир сорууум барды! - деб, тишлерин ачыб, огъурсуз макъыргъанды. - Сиз къабчыкъны башы ачылыб тургъанлай, тюбюн нек тешесиз?!
Чычханла чач-тюк болгъандыла, алай киштик аланы, барын да тутуб, къырыб къойгъанды.
"Чычханны тукъуму юзюллюк эди, ол келмей къалгъан акъсакъ чычхан болмаса" - деб, айтыу алайды.

Sabr, атхан эселе, кёрдюле,кимни тюз, кимни терс болгъанын! Биз-жашла кесибизни акъыллылагъа санаб эрттеден башлайбыз да, ахырында уа уллуларыбыз айтханнга таянабыз!

Къара чачлы, сени бу аламат теманга киши джукъ къошмай къойса да, хата джокъду. Къошулмасала да, окъугъанла боллукъдула. Алай эсе уа, къыйынынг бошуна кетерик тюлдю.

Sabr,

tenebek, окъуй эсегиз, игиди бек, бек иги. Мен да окъусунла, кёрсюнле, билсинле, бу жомакъча хапарчыкъланы да талай анала балаларына айтсынла, деб, ышаныб салама былайгъа.
Билал, хау,къошулсала бек игиди,манга да болушуб, хапарла къоша турсала, алай, къошулмасала да менде тыйгъыч жокъду. Аз сала эсем да, кючюме,заманыма кёре, темамы бардырыб турлукъма.

Тенебек, эркинлик болуб а, анга аны сурай нек тураса?)))) не къадар кёбюбюз билсек быланы, ол къадар кёбю ётерикди келлик тёлюлеге))) Аллах ыразы болсун, сиз да ыразы болугъуз)))

КЪАРТНЫ БУРУНУН СЮРТ ДА, ОНОУГЪА ТУТ


Узакъ жерлени биринде бир акъыллы къарт жашаб болгъанды. Аны айтханы халкъгъа тёре эди.
Бирде кечеден таннга итле къырылыб чыкъгъандыла да, элчиле къартха келиб, жарсыуларын айтхандыла.
- Жарсымагъыз, хар зат да таб болур, - деб жабсаргъанды аланы акъыллы къарт.
Экинчи кече къыттайла къырылгъандыла.
Элчиле, биягъы къартха келиб, жарсыуларын айтхандыла.
- Ол да игигеди, -дегенди къарт.
Ючюнчю кюн отлары ёчюлгенди.
- Жамауат, хата жокъ, - дегенди биягъы къарт.
- Итлерибиз къырылдыла:ала бизни уручуладан сакълай эдиле; къыттайларыбыз къырылдыла: ала бизни заманында уята эдиле; энди отубуз да ёчюлдю: анны не игилиги барды? – дей эдиле элчиле.
- Къайдам…къайдам… - деб, экили жууаб бере эди къарт а.
- Бу не палахды, анны бизге ким ангылатсын!? -деб тыкъсыгъандыла элчиле. – Бу игиликге тюйюлдю.
Ол кезиуде аланы къыралларына душман чабыб, эллени, шахарланы кюйдюрюб, адамларын а къырыб келе болгъанды. Ингир къарангыда душман, не чыракъ жарыкъ кёрмей, не къыттай къычырыкъ, не ит таууш эшитмей, ол элни къаты бла ётюб кетгенди.

НАМЫС


Бурун бир тау элде бир уллу юйюр жашаб болгъанды. Ол юйюр ишлей да билген, жашай да билген юйюр эди.
Бир эрттенликге къарт тышына чыкъгъанды да, жангы къарда аякъ ызла кёргенди.
- Барыбыз да юйде ушайбыз да, сора танг эрттен бизни юйден чыгъыб кетген ким болур экен? – деб, къарт ыз ызлаб башлагъанды. Азмы, кёбмю баргъанды, ыз анны бир лёкъу юлкюге келтиргенди.
- Мени юйюмден чыгъыб кетген, сен ким эсенг да, жууаб бер, - деб сёлешгенди къарт.
- Мен сени Насыбынгма, - дегенди юлкюден ауаз. – Сенден эригиб, кетиб барама. Алай ызымдан жетди эсенг, тиле – жерингден, малынгдан, ёзге мюлкюнгден бирин къояйым.
- Насыбым, сен былай бир кесек мычы, - деб тилегенди къарт, - мен а юйюрюм бла кенгешиб келейим.
Насыб угъай демегенди.
Юйге жетгенлей, къарт юйюрюн жыйыб, палахха къала тургъанларан айтханды.
Ала бир акъылгъа келалмай, кёб даулашхандыла. Юйдегиси малланы, жашлары жерни, къызлары хапчюк-харакетни сайлайыкъ дей эдиле.
Ахырында къалай этебиз деб, къарт гитче келинине соргъанды.
Ата, мен Намысны сайларыкъ эдим, -дегенди келини.
- Келин, сен тюз айтаса, -деб къууаннганды къарт.
- Тюз айтады, - дегендиле къалгъанла да.
- Мен Намысны сайлайма, мал, жер, хапчюк- харакет да кесинги болсун, - дегенди.
- Сен мени къолуму, аягъымы да байладынг, - дегенди Насыб. – Намыс болгъан жерде мен да бар. Элт юйюнге.
Къарт, Насыбны къолундан тутуб, юйюне алыб келгенди.

Жангыз къол къарс урмаз.

Ариу сёзге таш эрир.

Аманауузну ауузун буз.

Татлы тилли къозу эки ананы эмер.

Къолу ачыкъны, жолу ачыкъ.

КЪАРТ АЙЫУ БЛА ТЮЛКЮ
Къартайгъан айыу, жан кечиндиралмай, ачдан онгсуз болуб башлагъанды. Тауукъла терк окъуна кёбейгендиле. Энди айыу тауукъ этгенден сора да, къуймакъ бишириб, ашай эди.
Алай къыртчыгъа, тауукълагъа тюзелиб, аланы бирем - бирем алыб тебирегенди. Болмаздан, айыу тауукъ орун ишлер акъыл этгенди.
Тюлкю, айыуну муратын билиб:
- Жюйюсхан айыу, мен агъач устама, санга жараулу тауукъ орун ишлеб берейим, хакъына келишала эсек, - дегенди.
- Нек ишлемейсе? Ишле! - деб къууаннганды къарт айыу. - Хакъынга уа тауукъла берирме.
Тюлкю томуроуладан жарагъан тауукъ орун ишлегенди, алай тауукъ къорагъаны тохтамагъанды.
Бу не чолады деб, айыу къалауургъа бёрюню салгъанды. Андан хапары болмагъан тюлкю, кеси къойгъан жашырын тешик бла кириб, тауукъ тутуб чыкъгъанлай, бёрю аны кесин тутуб, айыугъа элтгенди.
- Харамлыгъынг ючюн, мен сени бёрюню тишлерине буюрама! - дегенлей, бёрю аны жыртыб къойгъанды...

ЁГЮЗ БЛА УУАНЫК
Ёгюз бла ууанык сабаннга кетиб бара, алларына Ат чыкъгъанды.
- Ёгюз, къайры бараса? - деб соргъанды Алаша.
- Сабаннга, - дегенди Ёгюз, шош.
- Ууанык, сен а къайры бараса? - деб соргъанды Алаша.
- САбаннга, - деб ёкюргенди Ууанык.
Ингирде Ёгюз алгъа, Ууанык а аны ызындан, боюну созула, сабандан келе тургъанлай, алларына Ийнек чыкъгъанды.
- Ёгюз, къайдан келесе? - деб соргъанды Ийнек.
- Сабандан! - деб гюрюлдегенди Ёгюз.
- Ууанык, сен а къайдан келесе? - деб соргъанды Ийнек.
- Сабандан, - деб, кючден айталгъанды Ууанык...
Муну нарт сёзю: ишни башлагъанда махтанма да, бошагъандан сора махтан!

ЁЧ
Бир гынттылы чегемли:
- Эски къабырлада ичине оюлгъан къабыр барды. Кече аны къатында ким баста бишириб ашаса да, акъ атымы анга берликме! - дегенди.
- Мен ашарма, - дегенди бир жаш.
- Ашаялмасанг а? - дегенди гынттылы.
- Атынгы багъасын берирме, - дегенди жаш.
Ала къол тутушхандыла.
Кюз арты къарангы кече жаш, тюй, чоюн, отун, гыбыт бла суу да алыб, эски къабырлагъа баргъанды. Жаш, къоркъмаз ючюн, жыр да айта, от этиб, баста бишире тургъанлай:
- Ёлгенле жатхан жерде жырларгъа жарамайды! - деген бир эриши ауаз чыкъгъанды къабырдан.
- Ёлгенле уа тынчайыб жатаргъа керекдиле! - деб, бастасын ашаб башлагъанды. Ол кезиуде къабыр ичинден бир къара къол созулгъанды. Сора биягъы эриши ауаз:
- Манга да къабдыр, манга да къабдыр! - деб тилерге къалгъанды.
- Да сенден къызгъаннганым ичиме жарамасын! - деб, жаш къабырдан узатылыб тургъан къолгъа къалагъы бла исси баста салгъанды.
- О - ха-хай, къолуму бишириб къойдунг да! - деб, къабырдан биреу чартлаб чыкъгъанды. Жаш эслеб къараса, ол а - атны иеси.
Гынттылы чегемли башсызлыгъы ючюн атсыз къалгъанды, харамлыгъы ючюн а эл бедишлиги болгъанды.

ЭКИ ГЮНЯХЛЫ КИШИ
Гюняхларын да сыртларына кётюрюб, Аллахны аллына къум аулакълада экеулен бара болгъанды. Бирини артмагъы - ауур, бирсини артмагъы уа - женгил. Артмагъы женгил, дол узуну тыкъсыгъанлай, жилягъанлай баргъанды, артмагъы ауур а, жюгю аны жерге бюксе да - кёл эте.
Жолда къара къыйынлыкъла сынаб, аз - кёб баргъан эселе да, бир кюн ол экиси да Аллахны аллына сюелгендиле.
Кёлсюз кишини жюгюн базманнга салгъандыла да, ол кёл эте баргъан кишини уллу жюгюнден ауур болуб чыкъгъанды.
- Бу былай нек болады? - деб жилягъанды кёлсюз. - Мени жюгюм аны жюгюнден къайда женгилди, базман а мени жюгюмю ауур этиб кёргюзтеди.
Аллахутагъала анга:
- Сен мени рахматлыгъыма ийнансанг, ол аз гюняхынг ючюн жол узуну алай тыкъсыб келмез эдинг, - дегенди. - Жёнгеринг а, аны гюняхлары сени гюняхларынгдан иги да ауур болгъанына да къарамай, кёл этиб, мени кечмеклигиме - рахматлыгъыма ийнаныб келгенди. Мен адамны жазасына тюбетгенден эсе, кечерге бек сюеме.
Алай айтыб, Аллахутагъала экисин да сыйрат кёпюрден жаннетге ётдюргенди.

ГУДУЧУ БЛА ЖАШЧЫКЪ! Бир элде халкъны тарыкъдырыб тургъан бир гудучу болгъанды. Бир кече ол, къоншу элни етюб бара, бир жарлы къатынны жангыз тауугъун урлагъанды. 'Мен да антсызма,-дегенди аны онюч жыллыкъ жашчыгъы, -санга бир исси къабдыртмасам!' -дегенди да, уручуну къую къатында сакълар акъыл этгенди. Ингир ала жашчыкъ бир атлыны келе кергенди. Ол гудучу эди. Гудучу алайгъа жетерге,жашчыкъ жиляб башлагъанды. - Не болгъанды, нек жиляйса? - деб соргъанды гудучу. - Жилямай не этейим да, кюмюш гегенибиз къуюгъа кетгенди,-деб хахайлагъанды жашчыкъ. - Юйге къалай барайым? - Кюмюшдюмю дейсе? - деб, гудучуну кезлери жанды. Тешиниб, тыкъ бохчасын да кийимлерини юсюне салыб, къуюгъа тюшгенди. Болмагъан гегенни къайры табарыкъ эди. Сууукъдан гыт _гыт эте, къуюдан чыкъса, не аты, не кийими,не бохчасы жокъ! Жалан гудучу,башын тюе, мыйыкъларын жулкъа, алайда къалгъанды )