ЁЛМЕЗЛАНЫ МУРАДИН КУРТЛАНТЫДАН КЪОНАКЪЛА (БАЛА БАХЧАДА ЖАНГЫ ЖЫЛ) Сахна жомакъ Ойнагъанла: Къар Акка Ариука Борака Сабийле Сахнада ариу жасалгъан назы терекчик. Сабийчикле, бир бири къолчукъларындан сынжыр тутуп, жыр айта, терек гюренине айланадыла. Назы терекчик, Бизге керекчик, Омакъ кийинип, Кока сюйюнюп, Ариуса нечик! Къар Акка, Ариука, Борака киредиле. Сабийле аланы алларына чабадыла. Къар Акка (артмагъын жерге салып). Ариу аланчыкъла, къонакъ аламысыз? Сабийле. Алабыз, алабыз! Къонакъбай болабыз! Хош келигиз, багъалы къонакъла! Къар Акка. Сау болугъуз, адепли къызчыкъла, сау болугъуз хурметли жашчыкъла. Мени ким болгъанымы уа билемисиз? Сабийле. Билебиз, билебиз! Сени сакълап сюелебиз! Акъмыйыкъса, Къар Аккаса, кёп ариу алгъыш айтаса, артмакъ бауунгу тешесе, саугъачыкъла юлешесе! Къар Акка. Хау, мен Къар Аккама, мыйыгъым да – акъ, сакъалым да - акъ. Жолну уста билеме, Куртлантыдан келеме. Куртлантыны уа не болгъанын билемисиз? Сабийле. Угъааай, билмейбиз. Къар Акка. Жаз да, къыш да къурт басып тургъан бир жерди Куртланты. Аны къайда болгъанын а билемисиз? Сабийле. Угъааай! Угъааай! Къар Акка. Узакъ Шималда. Анда кюн тийсе окъуна, къар эримейди. Мени агъач юйюм андады. Хоншуларым - акъ айыула, буула, тюлкюле, ёзге жаныуарла. Тюрлю-тюрлю саугъала тилеп, сиз манга кёп къагъыт иесиз, мен а Жангы жылгъа саугъаларыгъызны кётюрюп келеме. Ариука (сабийлеге). Мени уа таныймысыз? Сабийле. Таныйбыз, билебиз, биз да сенича игилебиз! Къар Акка сени аккангды, окъадан тонунг, бокканг да. Сен ариу Ариукаса, алтын да кокаса! Акканга иги къарайса, хар жумушуна да жарайса. Ариука. Хау, мен Ариукама, алтынкокама, Къар Акка мени аккамды, ашхылыгъы баямды, сабийлени бек сюеди, хыбыллагъа къаш тюеди. Эринчек къызгъа ушамай, мен аккама болушама. Борака. Аланчкъла, мени уа таныймысыз? Сабийле. Таныйбыз сени да, сен къар бодуркъу – Боракаса, отдан, жылыудан аман къоркъаса. Къолунгда арбаз сибиртги, башынгда салам къалпакъ, ышара-кюле тураса, алай боран да бураса. Борака. Хау, мен къар бодуркъу – Боракама, отдан, жылыудан аман къоркъама, ышара-кюле турама, усум тутса, боран да бурама. Сизни уа усугъуз тутуучумуду? Сабийле. Угъааай, биз иги сабийлебиз! Борака. Жагъын а этмемисиз? Сабийле. Угъааай, биз иги балалабыз! Боракъа. Ай, аперим сизге! Къар Акка. Сора сиз иги сабийчиклесиз? Сабийле. Хааа-у! Къар Акка. Игичикле эсегиз не эте билесиз? Биринчи къызчыкъ. Мен жыр айта билеме. Жырлайды. [img]file:///C:/Users/Muradin/AppData/Local/Temp/msohtml1/01/clip_image001.jpg[/img] Къар Акка. Аперим! Аламат жырлайса, ма саугъа. Биринчи жашчыкъ. Мен тепсей билеме. (Тепсейди.) Къар Акка. Аперим! Аламат тепсейсе сен а, ма саугъа. Экинчи къызчыкъ. Мен назму айта билеме. Айтады.
ЖАНГЫ ЖЫЛ
Къар бурдум эте
Аязда, желде,
Чегетден бизге
Назычыкъ келди.
Бюгюн а Жангы
Жылды. Тюбейик.
Къууана анга:
- Хош келгин! – дейик.
Биз назычыкъны
Бек эркелетдик,
Илляула тагъып,
Омакъчыкъ этдик.
Къар Акка. Аламат! Аламат! Ма саугъа. Экинчи жашчыкъ. Мен а сурат сала билеме. Ма суратым. Суратын кёргюзтеди. Къар Акка. Аперим! Аламат сурат! Ма саугъа. Ючюнчю къызчыкъ. Мен а эше билеме. Эшиу эшеди. Къар Акка. Не ариу эшесе. Аперим! Ма саугъа. Ючюнчю жашчыкъ. Мен а кюнлени атларын билеме: баш кюн, бараз кюн, геурге кюн, орта кюн, байрым кюн, шабат кюн, ыйых кюн. Къар Акка. Ай, аперим, аперим! Ма саугъа. Тёртюнчю къызчыкъ. Мен а бармакъларымы атларын билеме: баш бармакъ, балан бармакъ, орта бармакъ, ёрюз туумакъ, чиканай. Къар Акка. Бир да аламат! Ма саугъа. Тёртюнчю жашчыкъ. Мен а айланы атларын окъуна билеме… Башил ай, Байрым ай, Ауузну ал айы, Ауузну арт айы, Хычаман ай, Луккур ай, Элия ай, Къыркъар ай, Къыркъаууз а, Кюзню арт айы, Къач ай, Эндреууюк ай Къар Акка. Ай, аперим, аперим! Ма санга да саугъа. Бешинчи къызчыкъ. Къар Акка, мен а жырлайыммы? Къар Акка. Жырла, алтын балачыкъ, жырла, бек сюйюп тынгыларыкъбыз. Бешинчи къызчыкъ. ТОПЧУГЪУМ. Жыр [img]file:///C:/Users/Muradin/AppData/Local/Temp/msohtml1/01/clip_image002.jpg[/img] Къар Акка. Бир да аламат жырладынг. Аперим, къызчыкъ! Ма, санга да саугъа. Ариука. Сабийчикле, келигиз энди «Чычхан Патчах» деген оюн ойнайыкъ. Сабийле Ариуканы ортагъа алып, гюрен турадыла да, Ариука санау этип башлайды.
Чуу, чуу, чуу ала,
Эки чычхан суу ала,
Текечик сабан сюре,
Хоразчыкъ атха юре.
Биз атдан тюшдюк дейик,
Мынга уа: «Киштик!», - дейик.
(Ариука «Киштикден» къалгъанланы кёргюзтюп.)
Ма была уа - чычханла,
Къакъ кюфлени ачханла,
Тары, будай чачханла,
Бишлакъ урлап къачханла.
«Киштик» («чычханлагъа»). Гумуда чычханла бармылла?
«Чычханла». Бардыла, бардыла!
«Киштик». Киштикден къоркъамылла?
«Чычханла». Къоркъмайла, къоркъмайла!
«Киштик» (бетине киштик къап къаплап).«Алай эсе, мен киштикме,
Мияу-мияу!
Темир таракъ тишлиме,
Мияу-мияу!
Ызыгъыздан къууайым,
Мияу-мияу!
Тутайым да бууайым,
Мияу, мияу!
«Киштик» сёзюн бошар-бошамаз, «чычханла» къачып, ол а къуууп башлайды. («Киштик» къайсын тутса да, ол оюндан чыгъып барады. Марагъанын бир къуугъанлай туталмаса, «Киштик» кеси «чычхан», къачхан «чычхан» а «Киштик» болургъа керекди. Алай эте ахыр «чычхан» къалады. Ол къалгъан «чычхан» болады патчах.)
«Киштик» (бирин тутуп). Тутдум, тутдум! (Башхасын жетип.) Тутдум, тутдум, сени да тутдум! (Ючюнчюсюн а туталмайды.)
«Чычхан» (эриклеп). Алляу-алляу, мени уа жеталмадынг, Алляу-алляу, мени уа туталмадынг! («Киштикни» бет къабын алып.) Энди сен – «чычхан», мен а – «Киштик»! («Чычханлагъа») Къачыгъыз! («Чычханла» къачадыла.) Сабийле зауукъ ойнай, ахыр «чычхан» къалады. Ариука оюнну тыйып, ахыр «чычханчыкъны» къатына барады.
Ариука.
Ахыр «чычханчыкъ» къалды – Оюнубуз бошалды. Муну мураты толду: бу «Чычхан Патчах» болду! «Чычханла». О-ла-ла, о-ла-ла! Ол чычхан патчах болду. Жарыкъ макъам согъулады. Ариука «Чычхан Патчахны» башына алтын тажчыкъ кийдиреди. Сый беригиз энди мынга! Бу сизни «патчахыгъызды»! «Киштик», «чычханла» да «патчахны» алтын тахха олтуртуп, анга сый бередиле.
«Чычханла» (тахны тегерегине бара, къууанчлы).
Олтуртуп алтын тахха –
О-ла-ла, о-ла-ла!
Сый беребиз патчахха –
О-ла-ла, о-ла-ла!
Борака. Сабийле, мени бла уа ойнаймысыз? Сабийле. Ойнайбыз, ойнайбыз! Борака. Сора къар оюн ойнайыкъ. Сабийле. Ойнайыкъ, ойнайыкъ, эринчекни къоймайыкъ! Къар тугулчукъла – теннис топчукъла. Сабийчикле ала бла Бораканы урадыла, Борака да алагъа топчукъла атады. Ариука да сабийле жанлы болуп, Бораканы абызыратадыла. Борака. Женгдиреме, женгдиреме! Хорладыгъыз, женгдигиз! Сабийле къууанадыла. Къар Акка. Жигит жашчыкъла – ёхтем къушчукъла! Жигер къызчыкъла – кёк жулдузчукъла! Насыплы болугъуз, къууанчдан толугъуз… Сабийле. Сау бол, Къар Акка, сау бол, Ариука, сау бол, Борака! Къар Акка. Энди биз барайыкъ. Аллыбызгъа къарап тургъан сабийле кёпдюле. Сабийле. Ашхы жолгъа барыгъыз, багъалы къонакъла! Эндиги жыл да келмей къалмагъыз! Сакълап турлукъбуз! Къар Акка. Келмей а, келирбиз, бирге ойнарбыз, кюлюрбюз! Энди уа сау-саламат къалыгъыз, игиледен юлгю алыгъыз! Ариука. Сау къалыгъыз! Борака. Сау къалыгъыз! Сабийле. Ашхы жолгъа! Ашхы жолгъа! Кетедиле. Сабийчикле уа, бир бири къолчукъларындан сынжыр тутуп, биягъы жырчыкъларын айта, терек гюренине айланадыла. Назы терекчик, Бизге керекчик, Омакъ кийинип, Кока сюйюнюп, Ариуса нечик! Жабыу.
