Къарачай-малкъар тилли википедиягъа къатышыргъа чакъыргъан баннер талай заман салыныбды сайтха, алай а, джарсыугъа, башламчылыкъ этген адам джокъду.
Къатышыргъа сюйгенле неден башларгъа биле болмазламы дегенден бу теманы ачдым. Бу теманы нюзюрю - бирден къараб, хар элибизни юсюнден, узун-къысха болса да, бирер статья джаратыуду.
Бизни миллет энчи джашагъан эллени кёбюсюню юсюнден къарачай-малкъар тилде алкъын статья джазылмагъанды. Джазылгъанла да (орус энциклопедиядагъыла огъуна) асыры къысхаладыла, тамам хапар бергенле тюлдюле (Къабарты-Малкъардагъы бла Къарачай-Черкесиядагъы эллени тизмелери).
Бу болумну тюрлендирирге сюйгенлени соруулары болса, былайда джазаргъа боллукъдула. Хар соруу, тыйыншлы джууабын табарыкъды.

El_Chupanibre,

Бек тюз айтаса. Хар ким туугъан неда тургъан элини юсюнден тыйыншлы зат джазса - бек аламат боллукъ эди.

Къарачай газетде алгъын бир статья окъугъан эдим - хар бир къарачай элни юсюнден (джерини уллулугъу, адам саны, аты не бла айтылгъаны) джазыла эди. Ол адам эллерибизни юсюнден китаб хазырлагъанча джаза эди. Къарачай газетде ишлегенлеге соруб, ол адам бла байламлы болсагъыз неда Къарачай газетни № тюзеталсагъыз (материалны андан алырча) - джарар эди сиз айтхан затха.

Мен асры узакъдама да, бу ишге къошулгъан къыйынды, ансы бек керекли затны айтаса, El_Chupanibre, сау бол.

Аланла, бу айтылгъаннга барыгъыз да бир эс бёлюгюз.

Ма блай да бир талай джазылуула бардыла. http://www.elbrusoid.org/forum/archive/messages/forum141/topic16027/message1333828/?sphrase_id=14121#message1333828 аланы къарачай тилге кечертюрге боллукьа болур. ала джарарыкмылла?

Цитата
Мелиан пишет: Ма блай да бир талай джазылуула бардыла. http://www.elbrusoid.org/forum/archive/messages/forum141/topic16027/message1333828/?sphrase_id=14121#message1333828 аланы къарачай тилге кечертюрге боллукьа болур. ала джарарыкмылла?

Мелиан, ол джазылгъанла, энциклопедиялыкъ информациягъа келише болмазла. Эм алгъа орус тилде болгъан информация кёчюрюлсе да боллукъ эди. Сёз ючюн, сен къайсы элденсе (шахарданса)?

Википедияны 7 август 2012 даталы скриншоту (тюбюнде). Кёргенигизча, хар кюнде тарихде болгъан ишле джазылгъан бёлюмде орус эм дуния тарихни болуулары барды къуру. Бир-эки эм магъаналы зат (кёчюрюлген кюнле - 2 ноябрь бла 8 март) болмаса, ёз тарихибизде болгъан уллу магъаналы ишле да белгиленмегендиле. Ол затха да эс бёлюнюрге кереклиди...

Энди бу тема тас болуб, унутулуб кетмезча, Къарачай-малкъар тилли Википедиядан джангы статьяланы келтириб сала турайым деген оноугъа келдим. Ким биледи, алай бла кимни болса да эсин бёлюб алсам а.

Хачыпсыда къазауат, бир джанындан — гюрджю кърал аскер кючлени, башха джанындан — Хачыпсыны Гюрджюден бойсунмаулугъун излеген хачыпсы сепаратист кючлени, Россияны сауутлу кючлерини эм Шимал Кавказдан келген къазауатчыланы арасында 1992 джылдан 1993 джылгъа дери баргъан сауутлу конфликт болгъанды. Хачыпсыда джашагъан этникалы гюрджюлюле, кёбюсюне гюрджю аскер джанлы болуб, уруш этгендиле. Этникалы эрменлиле бла оруслула эсе, кёбюсюне хачыпсылагъа болушлукъ этгендиле эмда кёб санда ала джанлы къазауат этгендиле. Сепаратистлеге болушлукъ этгенле — мингле бла шималкавказлы эм къазакъ къазауатчыла болгъандыла...

Статьяны баргъаны

Алийланы Джашууну джашы Умар (1895—1937) — къарачай-малкъар тарих бла культураны илмулу тинтиу ишни башлагъанладан бири болгъанды, къарачай-малкъар тилде биринчи элибле китабны эмда къарачай-малкъар тилни биринчи системалы суратлауун джаратханды. Къарт-Джурт элде Къобан сууну онг джагъансында 1895 джылда туугъанды. 1902—1914 джыллада Къарачайны, Къабартыны, Малкъарны окъуу заведениелеринде окъугъанды, муслиман баш билим алгъанды. 1917 джылгъы революциядан сора муслиман устазланы профсоюзун къурагъанды, В.И. Ленин бла тюбегенди. Къарачай-Черкес автоном областны ревкомуну башчысы, Тарихден, экономикадан, тилден эм литературадан Шимал-Кавказ илму-тинтиу институтну директору, Тау халкъланы музейини директору болуб ишлегенди.

Статьяны баргъаны

Архыз клисала (орус. Зеленчукские храмы, Нижне-Архызские храмы) — X ёмюрде ишленнген юч христиан клисады. Уллу Инджик сууну ёзенинде, буруннгу Алан къралны ара шахарына саналгъан Тёбен Архыз буруннгу шахар орунну территориясында (бусагъатда — Тёбен Архыз посёлок) орналадыла.

Шимал Архыз клиса, X—XIII ёмюрледе Алан епархияны кафедрал клисалсы болгъанды. Къум ташдан къаланнганды. Планда къач шекеллиди. Клисаны притворун санамай узунлугъу — 21 метрди эмда мийиклиги бла тенгди, кенглиги — эки къатха азды. Фрескаларыны биразын XIX ёмюрню аягъында Д.М. Струков суратха салгъанды (ариу тюл). Суратла, Материал культураны тарихини институтуну архивинде турадыла. Фрескала бизни заманнга дери сакъланмагъандыла, алай а алтарь терезелени тиклеринде оюула сакъланнгандыла. Клисаны хар къабыргъасында да буруннгу сюртюлгенини бояусуз къалгъанлары реставрацияны заманында сакъланнгандыла. Барабанда да сурат салыннганладан къалгъанла болургъа боллукъдула, алай а, аланы туз басыб, тюбюнден кёрюнмезге боллукъдула.

В.А. Кузнецовну версиясына кёре Шимал клиса 914—916 джыллада биринчи болуб къурулгъанды эмда Сыйлы Николайгъа (Никколгъа) аталгъанды. Башха версиягъа кёре Сыйлы Георгийге (Гюргеге) аталгъанды.

Статьяы баргъаны

El_Chupanibre,
El_Chupanibre пишет:

Цитата
ол джазылгъанла, энциклопедиялыкъ информациягъа келише болмазла. Эм алгъа орус тилде болгъан информация кёчюрюлсе да боллукъ эди. Сёз ючюн, сен къайсы элденсе (шахарданса)?

википедия все стерпит)))
мена, Ставрополь шахарданма))
анам Хасаут -Греческийденди. аны юсенден джазганма))

Цитата
Мелиан пишет: анам Хасаут -Греческийденди. аны юсенден джазганма))

Къайда джазгъанса сора? Ана тилде джазылгъан джокъду да (Зеленчук райондан къуру Зеленчук стансени бла Къызыл Октябрь элни юсюнден джазылгъан барды). Ол болумну тюрлендирирге керексе. Сен болмасанг ким этерикди?

PS Мы с El_Chupanibre - одно лицо )

John Murphy, орусча жазгъан ошайма. а къарачайча иги жаза билмейме((перевод этерге разыма))

Цитата
Мелиан пишет: John Murphy, орусча жазгъан ошайма. а къарачайча иги жаза билмейме((перевод этерге разыма))

Тамам сора, кёчюрменги сакълайма. )

Черкеслиле — къабартылылагъа, черкеслилеге (Къарачай-Черкесияны черкеслилери), убыхлагъа, адыгейлилеге эм шапсыгълагъа бёлюннген миллетни орта атыды. Кеслерини тиллеринде атлары — адыгэ (бирлик санда), адыгэхэр (кёблюк санда).

2002 джылгъы санаугъа кёре черкеслилени Россия Федерацияда бютеулей санлары 712 мин адам бола кетеди, ала кёб санда къралны алты субъектинде джашайдыла: Адыгеяда, Къабарты-Малкъарда, Къарачай-Черкесияда, Краснодар крайда, Шимал Тегейде, Ставрополь крайда.

Тыш къраллада эм уллу черкес диаспора Тюркде барды, бир-бир багъа бериулеге кёре Тюркдеги диаспораны саны 2,5 млн-дан 3 млн адамгъа дери джетеди. Израилдеги черкес диаспора 4 минг адам чакълы бир барды. Дагъыда Сирияда, Ливияда, Мисирде, Иорданияда черкес диаспорала бардыла, андан сора да черкеслиле Европаны къралларында, АБШ-да эм Джууукъ Кюнчыгъышны башха къралларында да джашайдыла, алай а бу къралланы кёбюсюню статистикалары черкес диаспораны саныны юсюнден тюз билгиле бермейдиле. Сириядагъы черкеслилени саны бир багъа бериуге кёре — 80 минг адам чакълы бирди.

Статьяны баргъаны

Абазалыла — Кавказда джашагъан хачыпсы-черкес миллетледен бириди. Бек бурундан келген ёз атлары — аба́за-ды, кёблюк санда — абазакуа. Бусагъат заманда абазалыла кёбюсюне Россия Федерацияны Къарачай-Черкесия Республикасында джашайдыла, айырылыб онюч элде: Красный Восток, Къойдан, Кубина, Къара-Паго, Псыж, Элбургъан, Инжич-Чукун, Тапанта, Абаза-Хабль, Малоабазинка, Старокувинский, Новокувинский, Апсуа, Абазакт. Бир талай абаза юйюр Адыгеяны Уляп элинде да джашайды. Абазалыла дагъыда Тюркде, Сирияда, Хачыпсыда, Иорданияда, Мисирде джашайдыла, аладан биразы Кюнбатыш Европа бла АБШ-гъа да кёчгенди.

«Абаза» (неда «абазгла») деген этноним эм аны джюрютген халкъла антиклик авторланы чыгъармаларында бизни эрагъа дери V ёмюрден тюбеб башлайдыла. Сёз ючюн, буруннгугрек тарихчи Геродот (б. э. д. V ёмюр), буруннгу дунияны картасында Эвксин Понтну (Къара тенгизни) джагъасында джашагъан миллетлени санында, кораксла бла эм колхла бла бирге, абасгланы да сагъынады. Абазалыланы тарих джуртлары — бусагъатдагъы Хачыпсыны эм Краснодар крайны территориясындады.

Статьяны баргъаны

Кърым ханлыкъ (кърым. Qırım Hanlığı, قريم خانلغى‎) — кърымтатарлыланы 1441—1783 джыллада болгъан къралларыды. Къралны кесини аты — Кърым Джурт (кърым. Qırım Yurtu, قريم يورتى‎) болгъанды. Кърым джарымайрымкандан сора да Дунай бла Днепрни арасында джерлени, Азау тенгизни тийресин эмда Россияда бусагъатдагъы Краснодар край бла Ростов областны кесеклерин (Дон сууну бла Къобаны сууну арасындагъы тюзлени) алгъанды. 1478 джылда Кърым ханлыкъ официал халда Османлы къралгъа бойсуннганды эмда 1774 джылда Кючюк-Кайнарджа мамырлыкъ кесамат бегитилгинчи ол статусда тургъанды. Ханлыкъ 1783 джылда Россия империя джанындан аннексия этилгенди.

Статьяны баргъаны

Кавказ таула (орус. Кавка́зские го́ры, гюрдж. კავკასიონი, лезг. Къавкъаз сувар, хач. Кавказаа ашьхақәа, азер. Qafqaz dağları, эрм. Կովկաս, къаб.-черк. Къаукъаз Iуащхьэ, чеч. Кавказан лаьмнаш) — Къара, Азау эм Каспий тенгизлени арасыда орналгъан тау системады. Эки тау системагъа бёлюнеди: Уллу Кавказ бла Гитче Кавказ. Кавказ регионну Шимал Кавказ бла Кавказ Артына бёлюучендиле, аланы чеклерин Уллу Кавказны Баш (Сууайыргъан) аркъасы бла ётеди. Уллу Кавказны шимал-кюнбатышдан къыбыла-кюнчыгъышха дери 1100 км узунлугъу барды, кеси да, Анапа бла Тамань джарымайрымкандан башлаб, Каспийни джагъасындагъы Апшерон джарымайрымканнга (Бакуну къатында) дери барады. Уллу Кавказ эм уллу кенглигине Минги тауну меридианыны къатында джетеди (180 км-ге дери). Адетге кёре Уллу Кавказ юч кесекге бёлюнеди: Кюнбатыш Кавказ (Къара тенгизден Минги таугъа дери), Ара Кавказ (Минги таудан Казбек таугъа дери) эм Кюнчыгъыш Кавказ (Казбек таудан Каспий тенгизге дери).

Статьяны баргъаны