Бизни адабиятны дуния дараджагъа чыгъаргъан Батчаланы Муссаны юсюнден Байрамукъланы Халиматны джазгъаныны джаш джазыучулагъа да хайыры болур - билсинле деб, салам былайгъа.
ЭСИБИЗДЕН КЕТМЕЙДИ
1957-чи джыл, къарачайлыла Орта Азиядан ызларына къайтханлай огъуна, «Къызыл Къарачай» газет чыгъа башлады. Газетни ол джылда бетлерин аудурсанг, неден да бек кёзюнге эки зат тюртюледи: адамла туугъан джерлерине къайтханларына къууаннгалары бла юй ишлерге кереклерин табмай джылаулары. Къууанчларын назму бла айтыргъа излегенлери себебли, редакциягъа кёб назму келе эди, биз да аланы басмалаб бара эдик. Ол къауумладан джазыучу болуб, бюгюн хазна адам джокъду.
1960-чы джыл мен Москвагъа окъургъа кетдим. Черкесскеден меннге «Ленинни байрагъы» газетни («Къызыл Къарачайны» аты артда алай болгъан эди) ийиб туруучан эдиле:
«Къуш уяча, къая ранда
Турад Къарачай...»
Бу сёзле кёз аллыма Къарачайны сурат этиб сюедиле. Талай кюнню унуталмай айландым. Белгилисича, ол джыллада сёзлени къыйырларын бири бирине
ушашдырсала, аны назмугъа санаб къоюучан эдиле (энтда аллайла аз тюлдюле), назму уа, керти назму, къачан да оюмду, сагъышды, философияды.
Ол назмучукъну тюбюнде «Батчаланы Мусса», деб джазылыб эди. Мен таныгъанладан, редакциягъа джюрюучю адамладан тюл эди. Окъуб, джюрегим джарыкъ болуб, газетни редактору Тохчукъланы Хусейге письмо джаздым: «Батчаланы Мусса кимди? Ол джангыз назмучугъундан башха сизде джугъу джокъмуду? Адамда фахму болгъаны бла болмагъанын бир джангыз затын окъугъанлай да ангыларыкъса, Мусса ким эсе да фахмулу адамды», – деб джазгъан эдим.
Кёб турмай джангы газет бла бирге Хусейни письмочугъу да келди. Газетде, мен Муссаны юсюнден джазгъан письмочукъ басмаланыб эди, Хусей кеси уа:
«Муссаны редакцияда иги кесек назмусу барды, кесинг билгенден, мени назмугъа толу багъа берирча усталыгъым джокъду, джашла уа джаратмайдыла. Сени письмонгу газетде басмалагъаным да бу затла ючюндю», – деб джазгъан эди. Алай болса да поэзиягъа багъа бериу редакцияны терслерча тюл эди – бу арт джыллагъа дери бютеу совет поэзияда баш орунну декларация ала эди: сёзлени къыйырларын бири бирине чалышдырыб, не къадар тамагъынгы джарыб, «ура!» деб Къычырсанг, ол поэзиягъа санала эди. Неда болсун, басмалансынла, деген къауум аллай назмула джазсала да, фахмулула къачан да керти назмула джазыб тургъандыла, аланы басмаларгъа уа тынч тюл эди. Муссаны назмулары башхалагъа ушамагъанлары ючюн, газетде да басмалаялмай эдиле. Поэзиягъа бу кёзден къарау хар литературагъа да аз кемлик салмагъанды, алай а болум алай эди.
Батчаланы Муссаны кесин таныгъынчы фахмулу адам болгъанын билдим. Газетде мени письмочугъум басмаланнгандан сора, Муссаны назмуларына да
джол бердиле.
1964-чю джыл издательствода Муссаны кеси бла шагърей болгъанымда, джазыучу ма мунуча болургъа керекди, дедим: сабыр сёлешген, оюмлу адам.
Орта бойлу, токъ битген. Кёзлеринде кёзлюклери. Артыкъ къымылдамагъан адам. Айтыргъа, философ. Назмулары кишиникиге да ушамай эдиле:
«Кирсиздиле джыламукъча,
джангур тамчыла,
Тереземден джууадыла
букъуну ала.
Мен кесими таныгъанлы
этеме мурат –
Ким болса да «сау бол» дерча
этерге бир зат.
Ма бу джангур тамчыланы
болургъа бири,
Джан аямай, джер юсюнден
джууаргъа кирни».
Ма, назму десенг! Бу сёзле кеслери Муссаны къаллай адам болгъанына шагъатлыкъ этедиле. «Джан аямай, джер юсюнден джууаргъа кирни» деген сёзле Муссаны джашаууну программасы эдиле. Керти да «кирни ариулар» джерге Мусса табылыб къалыучан эди. Эсимдеди, кесими юсюмде болгъан зат. Сюймегенлеримден бешеулен мени атымы къурутургъа къаст этиб, «Шыйыхны къатыны» деген повестими аманлаб, тёрт джанына джазгъан эдиле. Повестде, къазауатда эки буту да кетиб келген солдат диннге бурулгъаныны юсюнден айтылады, «совет солдат диннге бурулургъа боллукъ тюлдю», деб ол беш «уста уа» мени алай бла терслей эдиле, «идея джаны бла заранлыды», дей эдиле. Обкомну пленумунда да мени ала айтхан бла терслеген эдиле. Бирси джаны бла уа Москвада мени творчествому
сюзгенлеринде, повестни джаратыб, издательствогъа теджеген эдиле. Ол сюзюуню стенограммасы область архивде асыралады. не да этиб, мени атым унутулурлай этер ючюн, ол бешеулен къазауатда эдиле. Бир джолда «Ставропольская правда» газетни редактору меннге телефон къакъды: «Бизге бир тюрлю зат келгенди – сени китабларынгы бир джангызын къоймай, къара кёмюр этерге кюрешген бир къара статья келгенди. Аны дыгалас этиб джазаргъа къолундан келген адамны джюрегинден къара бир джюрек болмаз. Бил, деб сёлешеме, бу адамны, эшта, акъылы тюз болмаз», – деди.
«Тюзню ётмеги тюзде къалса да, бёрю ашамай кёреме», дедим кеси кесиме.
Ол кюнден сора заман бир ай чакълы ётген болур эди. Бир кюн Муссаны бети-къуту тюрлениб, меннге келди. Адетдеча, къолуна кофе стаканчыкъны да алыб, ёретин ууакъ-ууакъ уртлай:
– Адам къалай тукъум джашасын, ахырсы? – деб къыйналыб айтды.
– Не болгъанды?
– Болуб а не боллукъду, бир къауум адам ишине кесин бериб, джанын-къанын салыб кюрешеди, бирсиле уа, анга уру къаза, кёзлерине джукъу кирмей айланадыла. Бусагъатда обкомдан келеме. Энди толусу бла айтыргъа боллукъ ма, – деди Мусса. – Сени юсюнгден уллу статья джазыб, аны издательствода
джыйымдыкъ китабха къошуб басмаларгъа айланнганларын билгенимде, бюгюн салыб обкомгъа бардым. Статьяны уа сорлугъунг джокъду – джюреги
къап-къара адам джазгъанды, къысхача айтыргъа, ол сени повестинги сылтаугъа салыб, ызынгдан къуууб айланнган къауум, не да этиб, сени джутдурургъа излейди. Адамны ичинде аллай бир сюймегенлиги болуб, дунияда къалай джашайды, ха? – деб сейирсиниб айтды.
– Ол статьяны юсюнден меннге айтхандыла, орусча басмалаялмагъанларында энди къарачайчагъа кёчюрюб кюрешедиле сора, – дедим.
– Кюреше эдиле, – деб тюзетди Мусса мени. – Мен статьяны хапарын билгенлей, сеннге джукъ айтмай, обкомгъа билдирген эдим. Ол терсликге чырт да тёзерге боллукъ тюл эди. Статья китабха издательствону директоруну эркинлиги бла къошулгъаны себебли, аны чакъырыб, керегин бергендиле, ары дери да хынтыры кёб болгъаны ючюн, ишден къыстарлай кёрюнедиле, – деди.
Ол статьяны ариу басмалаб къойсала да, эшта, меннге джукъ этеллик болмаз эдиле – джазыучугъа багъа берген аллайла тюлдюле, окъуучуладыла. Муссаны адамлыгъына мени джюрегим уллу халал болду – меннге билдирмей, мени къайгъымы этиб айланнганды. Кёб турмай, директорну да къыстадыла.
Мусса «кирни ариуларгъа керек джерге» табылыб къалыучу адам болгъанын андан сора да кёб джолда кёрдюм. Бу затла артда бола тургъан затладыла. Былагъа дери уа, 1964-чю джыл, мени областны джазыучуларыны Союзуна джууаблы секретаргъа айырдыла. Мусса Къумушда джашай, Черкесскеге келе-кете туруучан эди. Андан-мындан газетледе назмулагъа да ушамай эдиле, магъаналары, оюмлары терен эдиле. «Джый да бер, китаб этиб чыгъарайыкъ», – деб, мен анга аз айтмай эдим, Мусса уа ашыкъмай эди.
Бир джолда уа, сары къубас папкасындан чыгъарыб, бир новеллачыкъны орус тилде окъуду. Эсимдеди, школда пол джуууучу тиширыу тётя Поляны юсюнден эди: тётя Поля ёмюрю школда полланы джуууб турады, сабийле школгъа биринчи кере барадыла, бошаб чыгъадыла, тётя Поля уа полланы джуугъанлай турады. Новелла ёмюрюнгде акъылынга келмезлик оюм бла бошалады: тётя Поляны джашауунда чыгъыб-батыб тургъан кюнлени алсанг, квадрат метрлери азмы-кёбмю болурла. Бютеу джер тенгли болурла, ол бютеу джер юсюн джуугъанды. Муссаны новеллалары орусча джазылыб,
Ставропольда китаб болуб чыкъгъан эдиле – «Быть человеком» деген китаб. Муссаны «Кюмюш акка» деген повести уа? Аны санларынг титиремей окъуялмайса. Ата джурт къазауатны юсюнден бизде аз джазылмагъанды, алай а эсингде «Буз аккача» бири да къалмайды. Литературагъа уруш-тюйюш бла, джылау-сыйыт бла киргенле бардыла – кимлени эсе да къоркъутургъа, кимлени эсе да джазыкъсындырыргъа кюрешедиле, «фахмум барды» деб, андан-мындан шагъатлыкъ къагъытла джыйыб, къазауат этедиле. Бу бары да фахмусу джетишмеген адамны шартларыдыла. Муссада ол зат джокъ эди. «Союзгъа кирирге къагъытларынгы хазыр эт», – деб тыйыншлы адамгъа биз кесибиз айтыучан эдик. Бюгюн а эки тизгинни бири бирине чалышдыра билген, чабдырыб, Союзгъа кирирге заявление береди. Бу зат литературабызгъа кемлик тюшюргенди. Муссаны Союзгъа киргени да бюгюннгюлеге юлгю болса керек эди.
Эсимдеди, Союзгъа керекли къагъытларын аны къолундан, зор бла алгъанча, алгъаным. Аны эси джазар затларына кетиб тургъан болмаса, Союзгъа членлик билет къайгъылы тюл эди. Кюреше кетиб, къагъытларын алыб, Москвада комиссиягъа ийдим – къуру «Кюмюш аккасы», «Быть человеком» деген китабы, анда-мында басмаланнган назмулары аны фахмулу адам болгъанына шагъат этедиле. Комиссияны бир адамы къалмай, алыргъа деб, къол кёлтюрген эди. Протоколда уа: "Биз бюгюн былайда фахмуну туугъанына шагъат болдукъ. Арт онбеш джылны ичинде Россия Федерацияда биз быллай фахмулу адамны Союзгъа алмагъанбыз», – деб джазылгъан эди. Ол протоколну Москвада кесим окъугъанма.
Муссаны джазыучулугъу бише баргъаны бла бирге, сюймегенлери да сюре тебрейдиле, чимдеб, къабыб, аз кере ачытмагъандыла, алай болса да аны огъурлу джюреги кишиге да харамлыкъ билмей, ишге кесин бериб эди. Кюреше кетиб, Черкесскеде кесине да фатар алдыкъ, алай болса да элини джашауундан
айырылмай эди, анасына, эгечлерине, къарнашларына къайгъыргъанлай тура эди. «Элчилерим» деген китабы да алай бла джазылгъан эди.
Эсимдеди аны «Элия» деген повести. Бу повесть «Юность» журналда басмаланнган эди. Журналны баш редактору Борис Полевой Муссагъа ийген
письмосунда: «Сизни «Элия» атлы повестигиз Айтматовну «Прощай, Гульсары» деген повестинден артха къалмайды», деб джазгъан эди.
Мусса драматургиягъа да эс бёле башлады. Аны пьесалары да философия магъаналы эдиле, бизни театр аланы сюйюб сала эди. Айтыргъа, джазгъан чотда кишини да эниклемей, кесини ызын тутуб бара эди, кесини айтыр сёзю болуб джазгъан джазыучу эди, айтыр сёзю болмагъанлай, джазыучу болур ючюн, дыгалас этгенледен тюл эди. Мени пенсиягъа чыгъаргъа джылым джетген кюн, заявление алыб, обкомгъа бардым. «Сени орнунга кимни салсакъ, деб кёлюнге келеди»? – деб соргъанларында, мен сагъыш этиб къыйналмай: «Муссаны» – деб джууаб этдим. Обкомну секретары: «Тюз айтаса, джарарыкъ адамды, – деди, – алай а сен, аны Москвада баш литература курслагъа ий да, кесинг ол келгинчи ишле»,– деб буюрду.
Курслагъа ашырдым. Аны джазгъанларына анда семинарлада да уллу багъа бере эдиле. Эки джылны окъуб, Мусса ызына къайтханында, келгенин айтыб обкомгъа бардым. Ала Муссаны кеслерине чакъырыб, мени орнума салыргъа излегенлерин айтыб, керекли къагъытланы да джарашдырдыла. Меннге уа: «Иш
бла шагърей эт, отчёт-сайлау джыйылыуну мен Москвадан адам чакъырмай бардырмагъанма. Адам да келиб, джыйылыугъа юч кюн къалгъан заманда,
мени обкомгъа чакъырыб, аллыма бир уллу къагъытны салдыла. Ол къагъыт да Муссагъа къуюлмагъан кир джокъ эди. «Мынга» дери да келгендиле бизге
къагъытла, ол себебден Муссаны съездге да иелмегенбиз (ол кёзюуде РСФСР-ни Джазыучуларыны союзуну съезди ётген эди). Бу письмону уа тинтерге керекбиз», – дедиле. Аны тинтер ючюн а заман керек эди...
Керти да аякъ юсюне мине баргъаннга чалдыу этиб джыгъаргъа излегенле бардыла. Муссаны аллына буруу болуб, не къадар кюрешдиле эселе да, аны
фахмусун джукълаталмадыла. Бюгюн ол бизни литературабызда кесини тыйыншлы орнун алады, къолларында билетлери болгъанлыкъгъа, орунсуз «джазыучула» уа бир джангы сёз айтмай, китабланы бир-бири ызындан басмалайдыла – дауур бла, сюйюр бла, уруш бла, тюйюш бла. Быллайла тюбейдиле.
Мусса дагъыда Москвагъа окъургъа кетди, энди драматургиядан Баш курс лагъа. 1977-чи джыл Москвада мени «Мать отцов» деген орусча джазылгъан
публицистика китабым чыкъды. Аны мен алкъын кёрмеген эдим. Муссадан а быллай письмо келди: «Неделю тому назад мне принесли друзья Вашу новую,
пахнущую типографской краской, книгу. Вы еще раз, как никто до этого, талантливо воспели мать отцов наших – Карачаево-Черкесию. Как житель её – горд, как литератор – завидую и рад, как поклонник настоящего таланта, в восторге, как любящий Вас карачаевец – счастлив, что Вы несмотря ни на что (имеется ввиду травля Х.Б.) полны сил и творческой энергии».
Кёремисиз, ол огъай, письмону джазылгъаны да башха письмолагъа ушамайды, – къуру Мусса джазаргъа боллукъ эди бу стиль бла...
Муссаны юсюнден комиссия къуралгъанды, дейдиле, алай а аны аты къагъытда джазылгъан болмаса, бир джангыз кере да джыйылмагъанды. Комиссия этерикни къарнашы Амыр бла мен этерге кюрешгенбиз. Муссаны юсюнден мен уллу статья джазыб, «Ставрополье» альманахха ийгенме, анда басмаланныкъды.
Мени акъылым бла, Къумуш элчиле, джыйылыб, элде бир орамларына Муссаны атын атаргъа оноу этерге керекдиле.
Къарачай литературада Мусса керти орнун алгъанды. Ёлгюнчю аны не бек къыйнадыла эсе да, энди аны халкъгъа Ким болгъанын ангылатыргъа керекдиле.
«Мен кесими таныгъанлы этеме мурат – Ким болса да «сау бол» дерча этерге бир зат». Ким болса да тюл, Муссагъа бюгюн халкъы саудан да айтады «сау бол» деб.
Ол аз джашаб, кёб зат этгенди, ол огъай, ёлгени да, биреуню къутхарама деб, ёлгенди.
Анга тийген шыбыла ток, аны сюйген адамланы барыны да джюреклеринден ётгенди.
Мусса къачан да окъулуб турлукъ джазыучуларынданды.
1982-чи джыл майны 18-де композитор Крымский бла мени «Последний изгнанник» деген операбызны премьерасы Черкесскеде болгъан эди, ары дери Орджоникидзе шахарда ётген эди. Театргъа барырдан алгъаракъ Мусса бизни юйге келди. Биягъынлай кофе стаканчыкъны да алыб, кабинетде джюрюй-джюрюй:
– Бу костюмну къоймай юсюме эгечим Фатима кийдиргенди. «Театргъа бараса, ариу кийин» деб, мен а, тюзюн айтсам, джунчуб турама муну бла, – деб ууакъ ышара айтды. Юсюне уа ариу джарашхан, аз саргъылдымыракъ вельвет тройкасы бар эди. Операгъа бизни бла бирге барыб, ол бошалгъанында келген къонакъ артистле бла бирге ауузланыргъа олтурдукъ. Кёб тост, алгъыш айтылгъан эди. Алай болса да Муссаны алгъышы хар кимни да эсинде къалды – биринчи операны туугъанына аны къууаннганын адам айтыб да айталмаз эди. Аны юсюнден дженгилде газетге статья да джазгъан эди. Ол кече артистлени къонакъ юйге, бизни да юйюбюзге ашырыб, алай кетген эди. Муссаны арт кёргеним ол болду.
Андан сора талай кюнден Мусса телефон бла сёлешди:
– Дачада бир кесек ишлеб, Къумушха кетиб барама, – деди.
– Да сен эм уллу ишинги унутма, – дедим. Орус тилде «Горизонт безкрылых» деб уллу зат бла кюреше эди.
– Огъай, аны унутмайма, кюрешеме, – деди.
«Горизонт безкрылых» деген чыгъармасы джазылыб бошалмай къалгъанды. Ол уллу затды. Аны меннге къарнашы Амыр келтириб кёргюзген эди, –
документ затла бла бирге суратлау халда джазылгъанды, анда бир къауумла кеслерин таныргъа боллукъдула.
Биз башында айтханча, Мусса халкъда унутулмазлыкъ джазыучуду. Джазыучугъа андан уллу багъаны мен билмейме.
Байрамукъланы Халимат, джазыучу.
«Ленинни байрагъы», 1989-чу джыл сентябрны 30-у