Расширенный поиск
20 Июля  2024 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Джахил болса анасы, не билликди баласы?
  • Ашхы сёз таш тешер.
  • Агъач – джерни чырайы, кийим – эрни чырайы.
  • Таугъа чыгъаллыкъ эсенг, тюзде къалма.
  • Ата – билек, ана – джюрек!
  • Татлы тилде – сёз ариу, чемер къолда – иш ариу.
  • Хар зат кесини орнуна иги.
  • Ашхы – джыяр, аман – джояр.
  • Чомартны къолун джокълукъ байлар.
  • Берекет берсин деген джерде, берекет болур.
  • Айырылмаз джууугъунга, унутмаз сёзню айтма.
  • Хазыр ашха – терен къашыкъ.
  • Кёб джат да, бек чаб.
  • Джуртун къоругъан озар.
  • Ишлегенде эринме, ишде чолакъ кёрюнме.
  • Адебсиз адам – джюгенсиз ат.
  • Алим болгъандан эсе, адам болгъан къыйынды.
  • Кюн кёрмеген, кюн кёрсе, кюндюз чыракъ джандырыр.
  • Экеу тутушса, биреу джыгъылыр.
  • Ётген ёмюр – акъгъан суу.
  • Тойну къарнашы – харс, джырны къарнашы – эжиу.
  • Баш – акъыл ючюн, акъылман – халкъ ючюн.
  • Биреу ашаб къутулур, биреу джалаб тутулур.
  • Сабийни джумушха джибер да, ызындан бар.
  • Сабий болмагъан джерде, мёлек болмаз.
  • Иги адам абынса да, джангылмаз.
  • Кёб джашагъан – кёб билир.
  • Чомартны къолу берекет.
  • Биреуге аманлыкъ этиб, кесинге игилик табмазса.
  • Экиндини кеч къылсанг, чабыб джетер ашхам.
  • Зарда марда джокъ.
  • Рысхы джалгъанды: келген да этер, кетген да этер.
  • Булут кёкге джарашыу, уят бетге джарашыу.
  • Аллахха ийнаннган кишини, Аллах онгдурур ишин.
  • Джарлы эскисин джамаса, къууаныр.
  • Эки элинги тыйсанг, джети элде махталырса.
  • Чабакъгъа акъыл, табагъа тюшсе келеди.
  • Къызын тута билмеген, тул этер, джашын тута билмеген, къул этер.
  • Гырджын – тепсини тамадасы.
  • Чомарт къонакъ юй иесин сыйлар.
  • Эл ауузу – элек, анга ийнаннган – халек.
  • Таукел къуру къалмаз.
  • Мураты болгъанны джюрек тебюую башхады.
  • От этилмеген джерден тютюн чыкъмайды.
  • Къарт бла баш аша, джаш бла аякъ аша.
  • Ушамагъан – джукъмаз.
  • Урама да – ёледи, сатама да – келеди.
  • Кесине гебен этелмеген, биреуге черен эте эди.
  • Къызбайны юйюне дери сюрсенг, батыр болур.
  • Ашатыргъа иш – ашхы, ишлетирге аш – ашхы.

Барысыны да бир терсликлери болгъанды - миллетлери!

07.03.2024 0 2240  Тикаланы Ф.
Миллетлеге кёре политика репрессияла бардырыу совет къыралда Уллу Ата журт урушха дери башланнганды. Биринчилени санында корейлиле бла поляклыла, аланы ызындан немислиле бла финнле кёчюрюлгендиле зор бла. Сёзге, 1941-1942 жыллада битеу да бирге 1,2 миллион немесли кёчюрюлгендиле эмда Поволжьеде халкъны  автономиясы жокъ этилгенди.

Ызы бла кёчгюнчюлюкню ачылыгъын кавказ халкъла сынагъандыла. 1943 жылда къарачайлыла бла къалмукълула, 1944 жылда февральда чеченлиле бла ингушлула тас этгендиле ата журтларын. «Чечевица» операциягъа Берия Грозныйге келип, кеси башчылыкъ этгенин жазадыла тарыхчыла.

Ол кюнледе Берияны атына «Къабарты-Малкъарны таулула жашагъан районларыны болуму» справка хазыр этиледи. Анда таулуланы саныны, эллени, жерини кенглигини, малланы, бахчаланы, биченликлени, агъачланы, тауланы, башхача айтханда Малкъарны экономика эм демография болумларыны юслеринден толу шартла жазылгъандыла.

Справканы ахырында быллай сёзле бардыла: «…таулуланы КъМАССР-ден тышына кёчюрюуню юсюнден сорууну тамамларгъа керекди».

Аны окъуп, Берия 24 февральда Сталиннге миллетни аманлап телеграмма жазады. Ахырында уа чеченлиле бла ингушлула кёчюрюлгенден сора эркин болгъан аскерлени таулу халкъны Шимал Кавказдан жокъ этиуде хайырланыргъа боллугъун билдиреди. «…алай бла операцияны быйыл 15-20 мартха дери, терекледе чапыракъла ёсгюнчю бошаргъа керекди» деп жазады ол документни ахырында.

1944 жылда 26 февральда Нарком «Къабарты-Малкъар АССР-ден таулу халкъны кёчюрюуню юсюнден» буйрукъну къабыл кёреди. Алай бла таулуланы туугъан журтларындан жокъ этиу жумушлагъа 21 минг аскерчи къатышадыла. Аланы асламы къарачайлыланы, къалмукъланы, чеченлилени, ингушлуланы кёчюрюуге къатышып, къужур сынау жыйгъандыла.

Киши жерге миллет саулай ашырылгъанды: граждан урушха къатышханла, Уллу Ата журт урушда душманнга къажау сермешледе къан тёкген аскерчилени жууукълары, партия къуллукъчула, депутатла… Аланы барысыны да бир терсликлери болгъанды – миллетлери!

1944 жылны 8 мартыны эрттенлиги битеу таулу юйюрледе бирча башланнганды  эшиклени ачы къагъылып, аскерчиле: «Жыйылыгъыз!  Кёчюрюлген этесиз!», – деген къычырыкъла бла киргендиле юйлеге. Хапчукланы жыяргъа жаланда 30 минут берилгенди. Заман озгъанлай, адамланы орамгъа къыстагъандыла.

Бу заманда юйлеринде болмагъанлагъа уа бютюнда къыйын тюшгенди. Ала артда юйюрлерин жылла бла излегендиле, тапмай, кеслери  жангызлай ауушханла къаллай бир болурла…

Алай бла Орта Азиягъа бла Къазахстаннга 37,7 минг таулу кёчюрюлгенди: асламы тиширыула, сабийле, акъсакъалла. Ала барысы да 14 эшелоннга сыйыннгандыла – малла жюрютюлген, жугъу да болмагъан вагонлагъа.

1944 жылда 8 апрельде СССР-ни Баш Советини Президиумуну «Къабарты-Малкъар АССР-де жашагъан таулуланы кёчюрюуню эм Къабарты-Малкъар АССР-ни Къабарты АССР-ге алышыуну юсюнден» Указы чыкъгъанды.

Таулу халкъ кёчюрюлгени, аны къыраллыгъы сыйырылгъаны бла бирге  Элбрус эмда аны тийреси Грузиягъа берилгенди. Дагъыда башха административ тюрлениуле бардырылып, Черек эм Холам-Бызынгы районла кетерилгендиле. Бир-бир эллени атлары да тюрлендирилгенди, сёзге, Яникой  Ново-Каменка, Къашхатау – Советский, Хасания – Пригорный, Лашкута  Заречный, Былым  Угольный болгъандыла. 

Тарыхчыла жазгъанларыча, кавказлы халкъла зор бла кёчюрюлгенден сора 35 минг квадрат метр жер эркин этилгенди – ол а Швейцария тенглиди!

(Нет голосов)

  • Нравится

Комментариев нет