Джазыучула Ёзденланы Сапарны юсюнден
ЁЗДЕН ДЖЫРЧЫ САПАР
Тутушдан спортну устасы болур ючюн адамгъа фахму да, кюч да, ёт да, усталыкъ да керекди. Къуру аламы? Огъай. Халкъынгы атын айтдырлыгъынг ? кючюнге кюч къошхан эм уллу сезим буду. ?Ким айтханды сизге мени къарачайлы болмагъанымы?? Бу сёзлени да айтыб, тутушда, тюйюшде да кесинден онглуракъланы хорлаучу, тулпар Алийни юзюгюнден бир джашны таныйма. Ол ? Ёзденланы Сапарды.
Бу башында айтылгъан халла гёджебден да бек Джырчыгъа-Назмучугъа керекдиле. Гёджеб халиси джырында-назмусунда да танылгъан ? ол да ? Ёзденланы Сапарды.
Поэзияда джангы сёз айтыр ючюн фахму да, эркишилик да, билим да, усталыкъ да керекдиле. Аладан да алгъа Халкъгъа, Джуртха чексиз сюймеклик болургъа керекди. Барысы да джукъгъа тийишмей къаллыкъдыла, поэт Хакъгъа къуллукъ этмей эсе. Хакъны магъанасы уа кенгди, теренди, мийикди, кёб къатлыды. Тюзлюкге, Эркинликге, Игиликге, Ёзденликге, Аллахны бир атына да ? Хакъ дейдиле. Боллукъмуду Сапар Хакъгъа къуллукъ этеди дерге? Боллукъду. Хакъгъа къуллукъ этгенлени уа джоллары бир заманда да тынч болмагъанды. Къалгъан джерледе, халкълада къалай бола келген эсе да, бизни аз санлы халкъыбызда алай болмазгъа керек эди ? бир-бирибизни ёрге тартыб, алгъа барыб турургъа керек эдик. Керек эдик, алай а...
Мени назмуларым школда окъугъан сагъатымда да къарачай газетде кёб кере басмаланнгандыла. Школну бошай айланнган заманымда бир китаблыкъ назмуму джыйыб барыб, джазыучуланы Союзуна берген эдим. Алай а, меннге джол юретген, Москвада Литературный институтха бар деген болмагъанды. Алай бла, школдан сора джети джылдан киргенме ол институтха, аны да Къагъыйланы Назифаны къайгъырыуу бла. Джазгъан адамгъа уа ол институт кёб зат береди ? анда окъумагъан аны ангыларыкъ да тюлдю. Ол себебден, ол ВУЗ-гъа кесибизден фахмулу джашланы салыргъа умут этгенлей, окъуй келеме да, 1983 джыл Сапаргъа тюбейме...
Сапарны ол кёзюуде Къарачайда билмеген болмаз эди ? аны джырлары джаш тёлюню ауузунда эдиле. Радио бла берилиучю совет джырладан башха джукъ эшитилмей тургъанлай, къар тюбюнден джанкъоз чыкъгъанча, Сапарны ауазы чыгъады. Бизни халкъыбызда Сапар биринчи бардды. Къалгъанла андан сора чыгъа келгендиле. Алай а, джюрек сезимлени джыр сёзлеге Сапарча буралгъан бюгюн да джокъду.
...Мени бек сейирсиндиреди Сапар. Мен аны китаблары да чыкъгъан, баш билими да болгъан адамгъа санаб тургъанма. Иш а алай тюл. Къарачайда, Малкъарда да белгили джырчыны-назмучуну не мында, не анда къайгъысын кёрмегенлерине бек къуджур болама. ?Алай эсе,- дейме Сапаргъа,- сен Литературныйде окъурча этейик. Сен назмуларынгы менде къой, мен аладан бу институтха джараулуларын сайлайым да, магъаналарын орусчагъа да кёчюрюб, бизни семинарны тамадасы Лев Ошаниннге берейим. Назмуларынга ол багъа бичер, мени сёзюме да тынгылар?. Алай бла, ?творческий конкурс? деген палахдан ётеди Сапар. Экзаменлени берген сагъатда, тышкъраллы тилден проблема чыгъады ? аны ол чырмаудан ётдюрген а, мени бла окъугъан таулу къарнашым Батырбекланы Хамзат эди, замансыз ауушханды, джандетли болсун. Адабият институт, кёблегеча, Сапаргъа да уллу джарагъанды ? ?уллу адабият къазанда бишиб?, дуния дараджалы поэт болуб чыкъгъанды андан. Сапардан сора, Берберланы Бурханны назмуларын да алай джарашдырыб бергенимде, Ошанинни айтханы эсимде къалгъанды: ?старик, джазыучу организациягъызны башчысы этерик ишни этиб айланаса сен. Алай а, сау бол: фахмулу адамланы келтиресе меннге?. Ошанинни семинарын бошагъанла: мен, менден сора Сапар, Сапардан сора Бурхан. Совет кърал чачылгъандан сора уа, ол институтда окъугъан джокъду. Ол институтда Баш адабият курсланы Багъатырланы Шахриза 2005 джыл тауусханды. Бир фахмулу адам табылса, къайгъысын кёрюрге болукъ эди ? Адабият институт фахмусу болгъаннга къанат къагъаргъа, мийикге учаргъа онг береди.
Алай а, Къарачай-Черкесияда фахмулу къарачайлылагъа къайгъырыу СССР-ни кёзюуюнде да къарыусуз эди, кърал чачылгъанлы уа бютюн да оу болгъанды. Кърал тюрленнгенликге, Сапарны джазыучу къадары тюрленмегенди ? Совет властны кёзюуюнде аны къалай бырнак этиб тургъан эселе, бюгюннгю кърал, басма къуллукъчула да анга алай къарагъанлай турадыла. Ансы, къалай ангыларгъа боллукъду, бизде биринчи бардны, уллу лирикни алкъын китабы чыкъмай тургъанын? Сапаргъа 60 джыл болуб келеди, аны уа алкъын бир китабы да чыкъмагъанды. ?Акъыллыдан тели зауукъ? дегенлей, бир-бир затлагъа сагъыш этгенден эсе, этмеген иги болур, ансы, джюрегинг джарылыб ёлюрге боллукъду.
Кертиди, Сапар оноучулагъа-къуллукъчулагъа джалынмайды, ачха-бочха джюрютгенлеге орайда тартмайды. Аны ёзден къанында къул къатышы джокъду ? билмейди ол джалбара, тилекчи бола. Керти Джырчыды-Назмучуду Сапар. Бизни Акъ Юйде оноучуларыбыз, культура баканлыкъда, кърал басмада ишлеген къуллукъчуларыбыз, джазыучула Союзунда ишлеген адамларыбыз ? айтыргъа, адабиятха, культурагъа къарагъан къауум ? Къарачайны атын айтдыргъан бек фахмулу джашны башы агъаргъынчы бир китабын чыгъарыргъа себеб болмай эселе, сора аладан Къарачайгъа не хайыр чыгъарыкъды? Ала ?миллетибиз, культурабыз? деген адамла болсала, къарачай тилден дерс китабла чыкъмагъанлы 20 джыл болгъанын кёре болмазламы? Эслей болмазламы журналыбыз, газетибиз болмагъанын (ыйыкъгъа эки кере чыкъгъан газет ? газет тюлдю)? Башха халкъ болса, аякъ юсге турур эди. Халкъны къайгъысын кёрмеген адамла, халкъны аты бла къуллукълада ишлемезге керекдиле.
Мен кёб кере кёб къуллукъчу, джазыучу адам бла Сапарны юсюнден сёз къозгъагъанма. Ол Москвада институтда окъугъан заманлада да. Бош чурумланы айтыб, баш алыб тургъан болмаса, фахмугъа сакъ болургъа, миллет хазнагъача къараргъа унамай эдиле.
- Сапар ичген этеди, ичсе уа тели болуб къалады. Литературныйге да аны ким салгъан болур. Кесибизде институтлагъа да аны ючюн алмай эдиле аны.
- Осман, Билял, Хусей... сизге бир сорайым: ичген этеди деб, фахмуну бир джанына къайсы литературада бырнак этгендиле? Пушкинми ичмегенди, Есенинми, Шукшинми, Рубцовму? Сизничаланы ичинде адам шашмай къалыргъа боллукъмуду? Сиз аны джазгъанын кёрюр орнуна, китабла этиб чыгъарарыр орнуна, ат-бет атаб кюрешесиз...
Сюйсенг айт, сюйсенг къой ? Къарачайда фахмулу адамлагъа джол бермеу ? адет болуб бошагъанды. Къарачайны эм уллу ахыр Халкъ Джырчысын эмда биринчи Миллет Поэтин ? Семенланы Джырчы Сымайылны джаны саулай ёлтюргендиле бизни тамадала. Аллай поэтлерин ? Кязимни ? малкъарлыла Орта Азиядан сюеклерин келтириб, Налчик тийресинде асраб, зияратха джюрюб турадыла бюгюн. Бизде уа ? сюргюнден сау-эсен къайытыб келген Джырчы Сымайылны не джырларгъа къоймай, не назмуларын басмалатмай, азаб бериб тургъандыла. Джырлары-назмулары басмаланырындан тюнгюлюб, джаны къыйнала, 1981 джыл дуниядан алай кетгенди ол. 1990-чы джыллада Семенланы Дахирни кючю бла мен Москвада чыгъаргъан китабындан сора, энтда джугъу басмаланмай турады аны. Сымайыл ёлгенден сора талай джылдан Батчаланы Мусса да ток уруб ёледи. Мусса бла да кесибизникиле асры кюрешгенден, Къулийланы Къайсын къатышыргъа керек болгъан эди. 1980-чи джыллада мени ?Бусакъла? китабым бла да алай кюреше эдиле ? ?социалист реализмге келишмейди? дегенни айтыб. Биягъы Къайсынны сёзю бла чыкъгъан эди китаб.
Семенланы Джырчы Сымайылны ?Аллахха ийнанады, афендиди, коммунист партиягъа, совет властха къаршчы назмулары барды? деб, терслей эдиле.
Батчаланы Мусса бла ?бийлени махтайды, тукъум айырады, сыныф кёзден къарамайды тариххе? деб, кюреше эдиле.
Лайпанланы Билалны назмулары ?социалист реализмге келишмейдиле? деб, иймей эдиле басмагъа.
Ёзденланы Сапарны уа ?ичген этеди? деб, кесе эдиле джолун. Керти чурумун а, олсагъатдагъы джазыучу организацияны тамадасы кеси да эслемегенлей айтыб къойгъан эди: ?назмуларыны тюбюне Сапар Ёзден деб, къол салгъанды. Не ёзденди бу? Ол экили ангылашынады. Ёзденланы Сапар деб джазылыргъа керекди?.
- Дуниягъа белгили Къайсын да, Къайсын Къулий деб джазыучанды,- дегенликге, тюз затны да терсине тартыб тургъан болмаса, ангыларгъа унамай эди.
Къуджур заманла, къуджур адамла. Энди ол заманла кетгендиле. Бизде уа, алкъын хал хазна тюрленмегенди. Анга шагъат, отуз джылдан артыкъ заманны назму-джыр джазыб, халкъыбызгъа халал къуллукъ этиб тургъан Сапарны бюгюн да харам этиб тургъанлары...
Къачан ангыларыкъ болурбуз арабызда керти фахму джашагъанын? 60 джылгъа джууукълашыб келген Джырчыны-Назмучуну алкъын бир китабы чыкъмай тургъаны ? бирибизге да сый тюлдю. Сабий джюрекли Сапар а, закийлигин таныта, джазады:
Джуртдан кете башласанг да, адамны
Джурт сюерге юрет деб, юретдинг;
Джылай турсанг да, адамны
Кюлюрге юрет деб, юретдинг;
Джыгъыла барсанг да, адамны
Тургъузургъа юрет деб, юретдинг;
Къабыр къаза турсанг да, адамны
Юй тюб къазаргъа юрет деб, юретдинг;
Ёлюб башласанг да, адамны
Джашаргъа юрет деб юретдинг.
Сау бол, Ата джуртум!!!
Сау бол, Сапар! Къуллукъ ючюн, дуния мал ючюн къул болгъанла сени ёзден поэзиянгы къайдан ангыласынла? Назмуларынгы, джырларынгы китаб этиб, басмалатырыкъ да бир адам табылыр. Алай а, ол ишни, кимден да алгъа, бизни культурабыз-адабиятыбыз бла байламлы кърал къуллукъчула баджарыргъа борчлу эдиле...
Не да болсун, кёлюнгю аман этме, Сапар. Сени поэзиянг Есенинни, Рубцовну назмуларындан кем тюлдю. Къарачай халкъ, къарачай тил сау болгъан къадарда, назмуларынг айтылгъанлай, джырларынг джырланнганлай турлукъдула. Бу назму кибикни да алгъаракълада сеннге атаб джазыб, тыйыншлы кёрмей къоя тургъан эдим. Алай болса да, эсен болсакъ, бир маджал саугъа да этерме. Дагъыда айтырым: анда джашаудан бираз арыгъан эсенг, сени бери келтирирге къолумдан келлик болур. Анга да сагъыш эт. Эсен кёрюшейик.
Лайпанланы Билал,
Эресей бла Норвегияны джазыучу Союзларыны юеси,
Миллетлеарасы Тюрк Академияны (МТА) сыйлы академиги,
Къарачай-Черкес кърал университетни сыйлы доктору,
Къарачай-Черкес республиканы Халкъ Поэти.
Шимал Джол, майны 14, 2010 джыл.
ХХХ
Соргъанлагъа ?кимди? деб, Сапар,
Къысхасы бла айтайым хапар:
Сапар ол ? джюрек бла кёкюрекди,
Назмусу-джыры ? Джер бла Кёкдю.
Бу сёзлеге къошарыкъма мен
Болгъанын Сапар эркин адам, ёзден.
Джокъду аны бийи, къулу да ?
Ёзденди ол тукъуму, руху бла.
Хакъгъа къуллукъ этеди шайыр къуру да.
Джангыз Акъ Сёздю аны бийи, къулу да.
Ёзден халкъдан чыгъыб, къул
мунда хаманда сакълайбыз сени