Хурметли алан жамауат! Бюгюнлюкде Ана тилибизни сакълау бизни болжалсыз ишлерибизден бири болуп турады. Анга себеп болур дегенден, мен сабийлеге деп, ата-аналагъа, бала бахчада ишлегенле бла устазлагъа Малкъар сабий поэзияны сайлама бетлерин жарашдыргъанма. Ата-анала, устазла да сабийлеге (алыкъа ууакъла эселе) окъур затларын антологиядан кеслери сайлау эталлыкъдыла. Хар ана, сабийи жукълардан алгъа, анга бир-эки ариу назмучукъ неда сейирлик жомакъчыкъ айта турса, ана тилни сакълаугъа ол уллу себеплик боллукъ эди, сабийге заууукълукъ бергенни айтмай къойсакъ да. Хазнамыды ингир сайын туугъан баланга 7-10 минут къоратхан. Къаллай заманда жашагъаныбызны билебиз, аны себепли, ана тиллерин сыйырып, сабийлерибизни гюнахларына кирмейик. Алайсыз ала туугъан жерлеринде да ёгеле, ёксюзле болуп къаллыкъдыла. Аны да биле тургъанлай (!) уллу кёллю болмайыкъ.
Жарсыугъа, ууакъ сабийлеге айтырча халкъ жомакъларыбыз аздыла. Ала да ишленир керекли болуп турадыла. Сабий ана тилибизни ариулугъун, жылыуун, татыуун сезмесе, ангыламаса, окъугъан жомагъындан зауукълукъ алаллыкъ тюйюлдю. Дерслик китапларыбызда уа нюрсюз, къутсуз, жылыусуз назмула бла хапарчыкъла кёпдюле. Аладан къутулмай, литературабызны даражасын орус литературагъа тенг этмей, биз школда окъугъан сабийлени ана тилибизге кёл салдыраллыкъ тюйюлбюз.
Мен школларыбызда бола-бола туруучума. Ана тилибизде, Аллахны ахшылыгъындан, ариу окъулгъан назмуларыбыз, жомакъларыбыз да аз тюйюлдюле. Сиз бир кёрге эдигиз таулу къызчыкъла бла жашчыкъла аллай назмуланы къалай сюйюп айтханларын. Аланы жюрекчиклеринде ана тиллерине аллай бир сюймеклик, ёхтемлик тууады ол кезиуде, аны айтып ангылатхан да къыйынды. Ана сютю бла келген ана тилге жетген не барды?! Туугъан Ташыбызгъа сюймеклик да андан чыгъады. Андан чыгъады Туугъан жер, Ата журт деген эм бийик сезим да. Ана тилни татыуун бизден эсе сабийле бек сезедиле. Мен анга кесим шагъатма. Ахшы назмучулагъа да ала хурмет эте биледиле. Жюреклеринден. Кёзбаусуз. Алайды да, сабийлерибизге уллу кёллю болмайыкъ. Аладыла бизни тамбылагъы кюнюбюз; тилибизни, жерибизни, тарихибизни сакъларыкъла да – ала.
Ёлмезланы Мурадин, Къабарты-Малкъар Республиканы Къырал саугъасыны лауреаты
Эртте биреу бар эди,
Темир тийреу бар эди,
Таш тегене бар эди,
Агъач элек бар эди.
Къумурсханы къой этип,
Къумгъа жайгъан бар эди.
Сенгирчгени ат этип,
Сыртха чыкъгъан бар эди.
Къара сууну къайиатып,
Къаймакъ алгъан бар эди.
Къарт анасын къыз этип,
Эрге берген бар эди.
Къарт атасын жаш этип,
Къатын алгъан бар эди.
Чом, чом, чом терек,
Чум, чум, чум терек!
Терек деген — темир къая,
Къая деген — къамчи баш,
Баш деген — бармакъ тогъай,
Тогъай деген — токъсу малик,
Малик деген — алтын къусукъ,
Къусукъ деген — къула тала,
Тала деген — талгъыр ёгюз,
Ёгюз деген — элме къайиш,
Къайиш деген — къара жилян,
Жилян деген — жилянпыс,
Эсирикланы Узункъыз.
Ары секир, Узункъыз!
Бери секир, Узункъыз!
Секиралмасанг,— отха тюш,
Табанынга — къызгъан шиш!
— Не кючлю, ким кючлю?
Кюн кючлю, кюн кючлю.
— Ай, мен кючлю болсам эд,
Мени булут жапмаз эд:
— Не кючлю, ким кючлю?
Булутду бек кючлю.
— Ай, мен кючлю болсам эд,
Мени жер да жутмаз эд.
— Не кючлю, ким кючлю?
Жер кючлю, жер кючлю.
— Ай, мен кючлю болсам эд,
Мени кырдык алмаз эд.
— Не кючлю, ким кючлю?
Кырдыкды бек кючлю.
— Ай, мен кючлю болсам эд,
Мени къой ашамаз эд.
— Не кючлю, ким кючлю?
Къой кючлю, къой кючлю.
— Ай, мен кючлю болсам эд,
Къонакъ мени соймаз эд.
— Не кючлю, ким кючлю?
Къонакъды бек кючлю.
— Ай, мен кючлю болсам эд,
Чычханчыкъ къоркъутмаз эд.
— Не кючлю, ким кючлю?
Чычханчыкъды кючлю.
— Ай, мен кючлю болсам эд,
Мени киштик тутмаз эд.
— Не кюлю, ким кючлю?
Киштикди бек кючлю.
— Айхай да, мен кючлюме,
Залим арслан тишлиме,
Къакъ къабыргъа — ашауум,
Зауукълуду жашауум.
Уммочукъла келелле,
Жанаришден келелле.
Желинлерин толтуруп,
Къаймакъ сютле берелле.
***
Уммола келелле.
- Къайдан, къайдан келелле?
- Къара тёшден келелле.
- Къара тёшню неси бар?
- Къарты-къурту,кеси бар.
Юсюне къатхан тону бар,
Уллу, кючлю къолу бар,
Адам кирмез жолу бар,
Отоуунда тою бар,
Халжарында къою бар,
Инжи тизер къызы бар,
Кийик атар жашы бар,
Отха асхан чоюну,
Кюлде болур оюну.
ОМАР
Омар уугъа чыкъды да,
Омар кийик жыкъды да,
Аркъасына кётюрдю,
Ыннасына келтирди.
Жукъла, кёз гинжичигим,
Сен жукъугъа кетсенг а.
Татлы тюшчюкле кёре,
Ишиме бош этсенг а.
Бёлляу-бёлляу эт, кюнюм,
Къатын алып кёрейим.
Бауурчугъум, аурума,
Сен жаша, мен ёлейим.
Кёзчюклеринг нюр жана,
Ёсюп, жюрюп кетерсе.
Тау жигити болуп сен,
Жумушуму этерсе.
Алма терек тюбюнде,
Суу тауушха тынгылай,
Балам, тынч-тынч жукълачы,
Мен да бешик жыр жырлай.
Жукъу саулукъ береди,
Жукъла, алтын тауугъум.
Эркелерме жукъласанг,
Мени жашау зауугъум.
* * *
Азаматгерий — мени хан атлым, хей,
Азаматгерий — мени къанатлым, хей,
Хан атлымы аты — сары атды, хей.
Арбазында алтын терек орнатды, хей.
Тюп тамырын Ташлы сыртдан къаратды, хей,
Баш чопалына жулдузланы санатды, хей.
Чапырагъы къарыш-къарыш бола эди да, хей,
Салкъынында жюз минг атлы солуй эди, хей.
Азаматгерий — хан къушум, хей,
Азаматгерий да — хан къушум, хей!
Ой, къуюп къойгъан алтынды, хей,
Элни жарытхан жарыкъды, хей.
* * *
Дуркъу, дуркъу, дуркъуду,
Дуркъу ичинде къуба ёгюз.
Тура турду да, тас болду.
Бу урлады,
Бу кесди,
Бу биширди,
Бу тюшюрдю,
Бу барды да, иесине айтды.
Ой, тюйюгюз чыначыкъны, тюйюгюз.
Жетегейле — жети жулдуз,
Сарайгъанла — эки жулдуз,
Темир-Къазакъ — кеси жулдуз.
Боюнсала — алты жулдуз,
Чолпан деген — алтын жулдуз.
Илкер жокку, Чолпан сынгар,*
Къара Айгъыр, Сары Айгъыр,
Жети кере ким айтыр?
Илкер батмай, жер къатмаз,
Чолпан чыкъмай, танг атмаз.
Чолпан жулдуз жулдузланы башыды,
Темир-Къазакъ кёкню тепмез ташыды.
Жетегейле жети айланмай, танг атмаз,
Адам жетер жерине жетмей къайтмаз,
Жетиге дери ким айтмаз?