переведите эту статью на русский язык - здесь показано как "друзья" пытаются менять исконную топонимику с далеко идущими целями.
"Къарачай"
2013 дж. июнну 27
Реабилитацияны ишлери
ДЖЕР, СУУ АТЛАРЫБЫЗНЫ КЪАЙТАРАЙЫКЪ
Къарачай бла Малкъарны джуртларында, алайлагъа джууукъ джерледе да тарихли ишле алада география атланы (топонимлени) тюрлендирирге себеб болгъандыла. Джерлерибизни сыйырыргъа чабхан джаула, эмина, ёлет, колонизация, ахыр кере халкъны тукъумун юзерге джетдирген сюргюн бла байламлыды ол зат.
1943-чю джыл, ноябрны 2-де, талай сагъатны ичине къарачайлыланы туугъан джуртларындан сюрюб чыгъаргъандыла. Къарачайны география атларына да репрессия этиу олсагъатда башланнганды. Грузин ССР-ни Баш Советини Президиумуну 1944-чю джыл сентябрны 4-де чыкъгъан указына кёре эллерибизни хазна къалмай барына да гюрджю атла атагъандыла. Бош къалгъан эллеге зор бла Гюрджюден адамланы кёчюргендиле.
1944-чю джыл, мартны 8-де, Нальчикни темир джол станциясына, республиканы малкъар джамагъатын (бютеулей да 40 мингден аслам адамны) джыйыб, товар вагонлагъа тыкълаб, Къазахстан бла Къыргъызиягъа ашыргъандыла. Къабарты-Малкъар АССР Къабарты АССР-ге бурулгъанды, бир къауум районларына башха атла аталгъандыла.
Къарачайлыла бла малкъарлылагъа депортация этилген джыллада Минги Тау тийресинде (Къарачай районну джеринден кюнбатышха тарта) Гюрджюню чеклери танг кенгерген эдиле. Чекни шимал таба 80 километрге тюрлендириб, кеслерича «къыйгъанларында», мингле бла джылланы Къарачай, Малкъар тийресиндеги таугъа саналыб тургъан Минги Тау да Гюрджюге «кёчюрюлген» эди. Къарачайлыла кетгинчилерине огъуна Къарачай автоном областны аралыгъы Микоян-Шахар тахса документледе «Клухори» болуб тургъанды. 1942-чи джыл басмагъа хазырланнган «Почвенная карта Северного склона Кавказа» анга шагъатлыкъ этеди. 1944-чю джылдан башлаб Гюрджюнюкюне саналгъан къарачай, малкъар эллеге быллай гюрджю атла аталгъандыла: Ташкёпюр - Ахалшени, Хурзук - Зедваке (каменная впадина); Сынты - Мзиса (солнечный); Дууут - Шуамта (середина горы); Учкулан - Маднисхеви (рудный обрыв); Джазлыкъ - Ахалсопели, Къартджурт - Мтисдзири (подножие горы); Бирлик Шукури, Мара Аягъы - Шертула (Шутулк); Джингирик - Бари (чертова балка); Огъары Учкулан Земомаднисхови...
РСФСР-ни Баш Советини Президиумуну 1949-чу джыл августну 10-да чыкъгъан указына таяна, алгъыннгы Къарачай автоном областны Зеленчук районуну талай элине да быллай атла берилгендиле: Даусуз - село Заводское, Хуса-Къарданик - село Детокое; Къызыл Къарачай село Горное; Къызыл Октябрь село Красный Октябрь. Аны кибик Къарачай районнукъулагъа да аталгъандыла джангы атла: Къумуш - Предгорное, Джангы Къарачай - Правобережное, Огъары Мара - Высокогорное. Тёбен Мара бла Джёгетейде уа Джагъанасны ол джыллада элликлери да къалмагъанды, ол себебден аланы атларын официал документледен алыб атхандыла.
Къысхасы, ойконимле (Теберди посёлок, Огъары Теберди, Архыз элледен къалгъанла бары) башха тюрлю айтылгъандыла. 1957-чи джыл, январны 15-де, Къарачай автоном областны аралыгъы Микоян-Шахаргъа «Карачаевск», районнга да «Карачаевский район» деб атагъандыла.
Депортацияны джылларында къарачай-малкъар география атланы гюрджю тилде аталгъан атланыча кёргюзюрге, алай джазыб бегитиб къояргъа кюрешгендиле. 1952-чи джыл Г. Зардалишвили деб биреу «Известия Всесоюзного географического общества» деген журналда Грузин ССР-ни Клухор районуну география атларыны юслеринден статья басмалагъанды. Анда: «Теберди» деген сёз «Исбельды» деген сёзден чыкъгъанды, деб джазады. Джалгъан этимология къураб, аны кибик Сынты элни, Чуана къаланы, башхаланы да атларын сван тилни юсю бла ангылатыргъа кюрешгенди. Зардалишвили джазгъаннга разы болмагъанын билдире, В.А. Кузнецов «Вопросы истории» деген журналны 9-чу номеринде былай джазгъанды: «... На карачаевском языке слово «сын» означает памятник, а сынты «памятник этот». Слово это служит у карачаевцев для обозначения всякого вообще памятника». Статьяны аягъында да, анда айтылгъан оюмларын бу халда эсеблегенди: «Рассмотрение статьи Зардалишвили Г. показывают научную несостаятельность её положения. С помощью произвольно подобранных фактов автор стремится доказать недоказуемое».
Малкъарда 1944-чю джылдан 1956-чыгъа дери кёб элни атын тюрлендиргендиле: Эльбрус посёлок «Иалбузи», Былым «Угольный», Къашхатау «Советское» атлыла болгъан эдиле. Къашхатаугъа тегаран 1991-чи джыл къайтарылгъанды эски аты. Къарачай-малкъар элледе онла бла ойконимле унутулгъандыла. Алада уа 1930-чу-1940-чы джыллада джашау къайнагъанды. Былайда аланы да айта кетейик. Сёз ючюн, Схауат ёзенде - Къызыл Къарачай, Дууут ёзенде - Джазлыкъ бла Дууут, Джагъанас ёзенде - Джагъанас. Малкъар джанында уа бютюн да кёб атны тизерге боллукъду. Кесигиз къарагъыз: Басхан ёзенде - Къой Сюрюлген, Огъары Гиагиш, Тёбен Гиагиш, Огъары Джапар Тала, Огъары Курму, Тёбен Курму, Адыр Суу, Тёгерек Тала, Огъары Къамиш, Тёбен Къамиш, Огъары Чылмас, Тёбен Чылмас, Кылды, Герхожан (Тёбен Басханда), Кризкъол, Хасты, Гестенти, Джигият, Къала Къол, Къызыл Тюбю, Огъары Гуасанты, Къызген, Муккулан, Тютю, Элджурту, Огъары Камук, Тёбен Камук, Чалманла, Сарытюз, Гиджыт, Шашбават.
Чегем ёзенде: Орсундакъ, Кям (Кам), Думала, Ачы, Тузулгу, Огъары Быкмылгы, Тёбен Быкмылгы, Тюзгы, Жора, Богу, Къала, Бетургу.
Бызынгы ёзенде: Шики, Холам, Ёзен, Тотур, Биттирлары, Жаболары, Усхур.
Малкъар Черекде: Фардык, Ишканты, Сауту, Курноят, Огъары Чегет, Глашлары, Тура Хабла, Тёбен Чегет, Кюннюм, Чегет Эл, Шаурадат, Мухол, Мукуш, Коспарты, Зарашки, Зылги, Темуколары.
Быланы эмда былача башха эллени атлары къарачайлыла бла малкъарлыланы кёчюрюлгенлери бла бирге тас болгъандыла. 1944-чю джыл апрелни 15-де партияны Къабарты обкомуну «О порядке использования жилых и хозяйственных угодий переселённых колхозов и совхозов Балкарии» деген бегими чыкъгъанды. Ол бегимге кёре Эльбрус районда Зеюково элден 300 колхозчу юйдегини бош къалгъан малкъар элге - Кёнделеннге - кёчюргендиле. Чылмас бла Огъары Басхан эл советлени джерлериндеги мюлк мекямланы, адам джашагъан юйлени республиканы предприятиелери бла колхозларына, чачыб, къурулуш материалларын алыргъа деб, берилгендиле. 1944-чю джыл Басхан ёзенде ол эки эл советге 20 чакълы эл къарагъанды. Аланы атлары тас болгъанлары бла бюгюн да сагъынылмайдыла. Холам-Бызынгы районда Герпегеж элге Урван райондан Эски Черек элден 50 колхоз юйдеги кёчюрюлгенди...
Аллай юлгюлени дагъыда кёб келтирирге боллукъду. Сёз ючюн, 20-дан аслам эли болгъан Черек районда малкъарлыла кёчюрюлген джыллада киши джашамагъанды. Районда бютеу мекямланы кърал чачдыргъан этгенди. Глашлары бла Сауту эллени НКВДчыла 1942-чи джыл ноябрь айда къурутханларын эшитгенсиз. Элле тюб болгъанларында, аланы атлары да унутулгъандыла. Къысхасы, джюзле бла джылланы сакълаб тургъан къадар элибизни атларын тас этмек этносну тарих эсине аман джаны бла къатылгъанды. Озгъан ёмюрню 40-чы джылларында Къарачай бла Малкъарда эм азында 120 минг адам джашагъанды.
Къарачайлыла бла малкъарлыла депортациягъа тюшген джыллада аланы джерлериндеги топонимле «анасы танымазча» тюрлендирилгендиле, кёблеге башха атла аталгъандыла, халек тукъум трансформация этилгенди. Ол ишлени аллы XIX-чу ёмюрде огъуна башланнган эди дерге боллукъду. Ма аланы бир къауумлары. Сёз ючюн, баргъан сууланы, гараланы, ачыланы талайыны къалай тюрленнгенлерине къарагъыз: Балыкъ - Малка, Кичи-Балыкъ - Кичмалка, Басхан - Баксан, Бызыннгы Черек - Черек Безенгийский, Айюлю - Медвежий (Тебердиде, Архызда эмда башхалада); Ёзенги - Усеноги, Акъ Суу - Шумка, Аргъы Схауат - Хасаут, Берги Схауат Аксаут, Кёнделен - Гунделен, Теберди - Теберда, Махар гарала Нахарские минеральные источники.
Кёлле. Чирик Кел - Голубые озёра, Чабакълы - Рыбное, Тубанлы Кёл - Форельное озеро, Махар - Нахар.
Тау башла. Доммай Ёлген Домбай Ульген, Нарт уя - Кизиловая, Акъ къая - Скалистый хребет (Белая гора), Махар Нахар. «Кёнделенле» деген тизгин тауларыбызгъа да «КёндеЛяр-Ляр» деб джангы ат атагъандыла.
Депортацияны джылларында иги кесек джер атны да ол халда тюрлендиргендиле. Ма, аланы бир къаууму: Къан-Джол - Кинжал, Басхан Башы - Приэльбрусье, Ындырчы - Андерчи, Огъары Басхан - Верхний Баксан эмда башхала. Джер, суу, эл атларыбызны бу халда тюрлендириу миллетни тарих эсине, тин байлыгъына, культурасына, тилине да танг къатылады. Биздеги тауланы, ауушланы джергили атларын башхалагъа тюрлендириу да топонимика системабызгъа уллу заран салады. Сёз ючюн, ауушланы юсюнден энчи айтайыкъ. Кавказны тау, алашаракъ районларында да аланы уллу магъаналары барды, нек десенг ёзенле, алада орналгъан элле эмда бирси география объектле ауушла бла къысха байламлыдыла. Табигъатны башха компонентлери (аладан эсе да магъаналыла) ауушланы атларына кёре болады. Ол себебден аланы атларын тюз джазаргъа эмда тюз айтыргъа амалсыз керекди. Бизде уа бир къауум ауушланы атларына бир къарагъыз. Бу джуртлада ёмюрлери джашагъан миллетле атагъан атланы къоймай, аланы кеслерича тюрлендириб кюрешгенле бардыла. Бирси география объектленикича ауушланы атларын къалай бузгъанларын башында сагъындыкъ. Бир къауум ауушларыбызгъа магъанасы болмагъан бир сёзлени «джабышдыргъандыла»: «Юбилейный» (Алибек сууну башы), «Нефтяник» (Кичкине къол сууну башы), «Фильтр», «Электрик» (Уллу Кам сууну башы). Аны кибик «Шоколадный», «Саламандра», «Кирпич», «Эхо войны» атлы ауушла. Ма, дагъыда кимле эсе да бир Беляевни, Бондаренкону атлары аталгъан ауушла, Мироновну аты аталгъан кёл, Горячевни аты аталгъан тау. Ала мемориал топонимледиле ансы, ол география объектлени энчи шартларын кёргюзмейдиле. Сагъынылгъан джигитле ол ауушлагъа, таулагъа биринчи чыкъгъанла тюлдюле, аланы таныгъынчы да бу джуртлада джашагъан миллет тауларына, ауушларына, сууларына, ёзенлерине, хар дуппуруна да ана тилинде ат атаб, тёппелеге чыгъыб, ауушла бла джюрюб, сууланы ичиб джашагъанды.
Джангы джер, суу атланы андан да къуджурларына иш этиб эс бёлсенг, сейирсиннген этесе. Аббревиатурадан къуралгъан аууш атлагъа уа не айтырыкъса? Кесигиз къарагъыз: Д, Д. С. А., М. Т. И. Л. П., А. К. Т., М. А. О. эмда башхала. Сёз ючюн, «А.К.Т.» деген ауушну атыны расшифровкасы «Азовский клуб туристов» деб алайды.
Къралда география объектлени атларыны (номинацияларыны) бир белгили джоругъу, айхай да, болургъа керекди. Аны джарашдыргъан да этгендиле, закон джаны бла да бегитиб. Россия Федерацияны Баш Советини Президиумуну 1980-чы джыл июлну 21-де чыкъгъан Бегими бла ол джумуш Геодезия бла Картографияны баш управлениесинде география атланы хакъындан комиссияны бойнуна салыннганды. Ол комиссия республикан магъаналы кърал, физико-география объектлени эмда административ-территория единицала бла эллени атларын бегитиуню (керек болса уа тюрлендириуню) хакъындан кюрешеди. Ишни бардыргъан сагъатда ол кеси да кърал, джамагъат организацияны, урунуу коллективлени эмда гражданланы оюмларын эсге амалсыз алыргъа керекди. Ол бютеу Россияда этиллик ишди. Сёз джангы атла къурауну юсюнден тюл, Къарачай бла Малкъарны, Къалмукъну, Кърымны, Ингушну эмда алача бирсилени репрессияны джылларында сыйырылгъан география атларын ызына къайтарыуну юсюнден барады. Ол себебден, мындан ары созмай аллай география атлагъа унификация этерге (бир халгъа джыяргъа керекди). Мени сартын, ол иш этап халда этилсе иги эди: алгъы бурун элле, ызы бла ауушла, андан сора башха джерле. Былайда джергили властланы органларына иш джетиширикди. Бара баргъан сагъатда, Чапай, Светлый, Юбилейный, Дружба, Знаменка, Пригород, Ильич, Октябрь, Счастливый, Солнечный, Привольный, Къызыл Октябрь, Большевик, Пристань дегенча эллерибизни атларын да башхартыргъа керек болур, эшта. Ойконимлери тас болгъан эл атла топонимикабызгъа заран салгъанлай турадыла. Теберди, Къабакъ Джашагъан (Новая Теберда), Ташкёпюр (Каменномостский) Джангы Эл, Акъ Къала (Новый Къарачай), Сынты (Нижняя Теберда) дегенча эллерибизни тюз атлары энтда орунларына салынмагъандыла. Эки тюрлю (терс) джазылгъан эл атланы да унутмайыкъ «Доммайны» орнуна «Домбай», «Тебердини» орнуна «Теберда», «Тёбен Мараны» орнуна «Нижняя Мара», «Огъары Учкулан» дер орнуна «Верхний Учкулан», «Къумушну» орнуна «Кумыш» дегеннге айтама. Ай медет, кёб география атларыбызны арт 40-50 джылда бегиген терс транскрипция бла джазаргъа керек болабыз. Бирбирде эки вариантын берирге да кюрешебиз, аны бла иш тыныб къалмагъанын да биле тургъанлай. Сёз ючюн, Шумка (Акъ Суу). Ауушларыбызны юсюнден энчи айтыргъа тыйыншлы кёрюб айта эдим да, энтда бир сагъыныб къояйым. Аланы тарихибизде, тилибизде бегиб бошагъан атларын къайтарыргъа, тыйыншлысыча джарашдырыргъа керекди. Къуру Къарачай районда аллайладан 20 чакълы бирни санагъанма. Былайда аланы энтда къайтарыб чертерге излейме:
М.А.О - Черен Къолну ауушу, Кум Башы - Гум Башы (Мара) аууш, Домбай - Доммай аууш, Джалпакол - Джалпакъ Къол, Кичи-Муруджу - Кичи Мурутчуну ауушу, Морда (Морде) - Мырды, Надзорный - Кёл Башы, Суфриджу - Суфруджу, Эпчик - Ыпчыкъ, Локомотивец - Къырыкъ аууш, Бондаренко - Ундуркъо аууш, Спартак Ногъайлыла къырылгъан аууш, Испанской Компартии Орта джити, Нефтяник - Уллу Таллы Чатны огъары ауушу, Искровцев - Уллу Таллы Чатны тёбеннги ауушу, Шоколадный - Узун Къол Башы, Миронова - Чёппелеуню ауушу, Бадукский - Бадук аууш, Алибекский - Алибек.
Ахырында айтырым. Джергили топонимикабызны юсюнде этилген зулмулукъгъа налат бере, репрессияны джылларында сыйырылгъан география атларыбызны амалсыз къайтарыргъа керекбиз. Ол иш къарачай эмда малкъар халкъланы толу реабилитацияларыны бир магъаналы чыкларыдыла. Анга кърал оноу керекди.
ХАПАЛАНЫ Сафар,
география илмуланы кандидаты, профессор,
Орус география обществону керти члени.
