Ана тилибизни юсюнден ушакъны андан ары бардырайыкъ...
Илму жаны бла къарасакъ, къарачай-малкъар тилде кёп тюрлю темала тинтилгендиле. Бирси тюрк миллетледен артха къалабыз дерча да тюйюлдю. Алай орус тил бла тенглешдиргенде, алыкъа иш кёпдю. Алай аны бла чекленип къалмай, сёлешиу тилибизни да тазалай сакъларгъа керекбиз. Жарсыугъа, бюгюнлюкде сабийлени бир къаууму ана тиллерин билмейдиле, сёлеширге ылыкъгъанла да бардыла ...
Проблемала кёпдюле, форумубузда да ол соруугъа уллу эс бурулурун сюйгенле уа, насыпха, андан да кёпдюле. Тюрлю-тюрлю темаланы къозгъагъанлай турадыла, бир къауум магъаналы соруулагъа эс бёлюннгенди:

КАК НАМ СОХРАНИТЬ РОДНОЙ ЯЗЫК?

УНУТУЛА БАРГЪАН СЁЗЛЕРИБИЗ

Ана тилде ушакъ: Къарачай-Малкъар тил бла литератураны бюгюнгю болуму

Нужно ли писать и читать на карачаево-балкарском языке?

Смерть языков. Стоит ли учить и сохранять карачаево-балкарский?

Спасти национальные языки!

Бир къауум иги ишни санайым...
Форумубузда жангы " Ана тилибизде" бёлюм ачылгъанды

Аллах разы болсун, бу Раздел Википедии на карачаево-балкарском языке деген бёлюмге къолларындан келгенча болушханлагъа, бу ишни башлагъанлагъа!

Жангы оюмла:

Пипл

ЭльбрусВОРД - составим вместе!

Дагъы да бир аламат темачыкъ...

ИГРА ИГРА ИГРА Для тех кто владеет родным языком... со словарем и без

Ызы бла бийик билим алыргъа университетге атланадыла сабийле. Тилибизни, адабиятыбызны тинтген алимле:
Филология илмуланы доктору, профессор, малкъар тилни кафедрасыны таматасы ? Кетенчиланы Муса,
КъМИлму Иниститутну ишчиси, филология илмуланы кандидаты - Апполаны Алим.



КъМКъУ-ни Филология Институтуну малкъар маданиятыны арасыны директору ? Тюбейланы Светлана.



КъМКъУ-ни Филология Институтуну методисти ? Байзуллаланы Лариса.

"Ёсюп келген жаш тёлюбюз тилибизни сюер ючюн, билирге итинир ючюн, сизни оюмугъузгъа кёре, не зат этерге боллукъду?"-деген соруугъа Ёлмезланы Мурадин тынгылы жууап бергенди:



"Бусагъатда жаш тёлюбюзню ичинде тилибизде къыйынсынып алай сёлешгенле кёпдюле. Урушха къатышхан къартларыбызда орус сёз къатышдырмай сёлешмейдиле. "Ашауубуз-жашауубуз" да орус тил болуп барады. Алай биз миллет болуп сакъланыр ючюн а не керекди? Тил! Тилни унутсакъ адетибиз-къылыгъыбыз да къала барлыкъды аны бла. Бир-бирле кюрешгенликге, жарсыгъанлыкъгъа китапла аз чыгъадыла деп, ала да окъулмайдыла. Китапла да барыча иги тюйюлдюле, аланы къалай иги этерге керек болгъанын биле да тургъанлай этмейбиз, жарсыугъа.
Сабий китапланы да алып бир къарагъыз. Къамичи бла алып сюрселе мен да окъурукъ тюйюлме аланы. Сабийлени кёллерин къачыргъан этедиле ана тилибизден. Аны эсигизге бир келтиригиз таулу сабийчик орусча сууча окъуйду ана тилинде уа окъуялмайды.
Аны билип, ангылап, былайгъа жыйылып ушакъ этгенибиз а бизни къууандыргъан этеди. Бир бирге билеклик эте барсакъ иш онгуна тюзелир, Аллах айтса.

Тилибиз керти да байды, дунияда болмагъанча. Биз аны билирге керекбиз, уллу кёллю болмай сюерге, багъаларгъа керекбиз. Бизни иги жазыучуларыбыз бардыла, бир-эки китапны окъугъуз. Иш этип билмеген сёзлеригизни билликсиз, сора ала бла къалай хайырланыргъа керек боллугъуна юйренириксиз.
Хар ким бусагъатда кеси башы къайгъылыды, кесибиз болмасакъ киши къайгъырыкъ тюйюлдю. Ана тилин сюерча сабий ол миллет адамыма мен дерге керекди кеси кесине".

Аны ол жарсыуларына Байзуллаланы Лариса аллай жууап этгенди:
"Устазланы, тилибизни иги билген адамланы болушлукълары бла да къошуп экспертный комиссия къурашдыргъанбыз. Анда китаплыны сюзген, тинтген да этебиз. Шауаланы Аминатха бек сау болсун дерге керекбиз, нек дегенде, аны башламчылыгъы бла ол иш къуралгъанды. Сизни къууандырыргъа болллукъма, шахар школлагъа деп сентябрь айда русскоязычный группалагъа программала аллыкъсыз къолларыгъызгъа, китаплада чыгъарыкъдыла, ол китаплагъа кёре дефтерле да хазырланылгъандыла. Быйылгъа дери бу иш болмагъанн эсе да, мындан ары тюрлениуле иги жанына боллукъдула.
Таулума деп миллет сезими болгъан адам тилин, адетин-намысын сакъланыуунда да къошумчулукъ хар заманда да этгенди.

Форумдан соруула:
Sabr
Эльбрусоид # Дата: 14 Мар 2010 01:25

мираж

Алайгъа келлик таулу алимлеге, джазыучулагъа - барына да бир талай сорууум барды: къарачай тил бла малкъар тил эки башха тилмидиле, огъесе бир тилмидиле? Бир тил эсе, китаблада (дерс китаблада да!) "малкъар тил" деб, нек джазылады?

"Бёлюннгенни бёрю ашар" дейдиле. Кимди бизни тилибизни эки бёлген? Республиканы башчыларымы, огъесе, кесибизми? Алгъын "Минги Тау" журналда "къарачай-малкъар тилде чыгъады" деб джазыла эди. Энди "къарачай" дегенин кетериб, "малкъар тилде" деб джазылады. Къайсы патчахны ууу джетиб этилгенди алай?

Халкъыбыз Азиядан къайытхан джыллада Алийланы Умар джарашдыргъан дерс китабла джюрюй эдиле Къарачайда, Малкъарда да. Артда Малкъарда ол дерс китабланы "харам" этиб, къарачай-малкъар дерс китабланы орнуна, малкъар дерс китабла чыгъарылыб башлагъандыла. Кимни буйругъу бла, не магъана бла этилгенди алай?

Энди малкъар алимле, къаламчыла Къарачайда, Малкъарда да бир дерс китабла бла окъурча этиуге не дейдиле? Бир халкъыбыз экиге айырылыб тургъаныны юсюне, тилибиз да экиге юлешиннгенден юлешине, айырыла барса, ахыры къалай болур?

"Къалгъан ишге къар джауады" дейдиле. Бюгюн этилмесе, тамбла кеч болуб да къалыр. Джыйылыугъа алим, джазыучу къауумну асламыракъ джыйыб, бу проблемагъа бир оноу этилсе иги боллукъ эди. Къарачайда "Девушка гор" да бардыргъанды быллай джыйылыуланы. Энди джыйылыугъа къарачай-малкъар тил алимлени бирге джыйыб, бир-бири бетине бир къараталсагъыз - иш орнундан тебер.

Иги джора да игиди. Аллах муратыгъызны берсин!

erkin
Эльбрусоид # Дата: 19 Мар 2010 06:29

мираж

Сабийлени бег иги куандыргансыз. Етген ишлеригизни кёрюб алгышлайма барыгызныда .

Бу заманда миллетибизге ем керекли иш ана тилин билип, ана тилинде сёлешмекликди. Аны ючюнге 19 Мартта етеригигиз Форумга адамланы чакыра туруб "Етген ишинги кой да кел!" -деб айтсагыз да боллук еди. Алайга келлик илму иш бла кюрешген юстазлага ем да келген халкга, Тюркийадан салам береме.

...

Унескону репортларына караб, мен кёзюмю коркутмайма. Нек десенг, Тюрк Тилни Тамыры бег теренди, тамыры теренге барган бу терекге, бир уллу от тюшмегенден сонра аны джашаууу аллына баррыкды. Бизни ана тилибиз ол терекни бир бутагыды, бутагын кой есенг ёзеги огунады. Нег дегенге:

Дюнийада билингген ем есги маданийат Сюмер Маданийатыды (джиуилизатион). Мундан 5500 джыл алга Сюмерлиле :

ешикге - ешик
жауга - жау/джау
егечге - егеч
ерге - ер
кызга - кыз
кушха - куш
уатха - уат
жарыкга - жарык/джарык
жазга - жаз/джаз
жюнге - жюн/джюн
жолга - жол/джол
жырга - жыр/джыр
жарымга - жарым/джарым
Чолпанга - Чолпан
чибингге - чибин
кадауга - кадау
канга - кан
сангга - сан
бузга - буз
юзер ючюн - юз (джыджымны юз)
сюзерге - сюз (сютню сюз)
сенге да -сен

-деб айтхалары бизге ес джыйдырырчады. Бу сёзлеча 168 сёз бугюн да джюрютюледи.

Дюнийа кюнгге бурулуб айланганыча, Аллах айтса бу сёзле да бизни аузубузда кыйаматха дери джашар, ахыр дюнйабызда да, ол бизни ерттегили сыйлы - ата-аналарыбызга Джаннетде тюбер, ала бла да, ана тилде сёлеширбиз.

Аллах'ны джаратмаклыгы юсюнден айтуу, ем да, УНУХ Туфан'ны юсюнден айтуу биринчи болуб Сюмерлиледен чыкганды. Туфанны юсюнден биринчи Сюмерлиле айта есе, сора, Аллах'ны сууга кёмюб ёлтюрмей джашатганы кауум бла Сюмерлилени бир байламлыгы болурга керек еди. Сюмерлиле бла да бизни Тил байламлыгыбыз, ёргеде берилген юлгюледен бег таб анггылашылады. 5500 джылдан бери бу байламлык, ендиге дери нег тас болмай калганды!? - Тамыры терен болганы ючюн.

Сюмерлилени таурухларын (Туфан) биз бугюн Хз.Муссаны колу бла Теураттан, Хз.Иссаны колу бла Инджилден, Хз.Мухамматны колу бла да Кур-ан'дан (УНУХ Туфаны) окуй келиб, Сюмерлилени бу таурухун, таурухдан озуб керти болганын англайбыз.

Менгге кёре Сюмерлиле джашауларыны ал сюреминде Аллах'ны бирлигин билген кауум еди. Джюзле бла мингле бла джыл ётюб барганда, шайтан да шайтанлыгын ете келиб, тинлерин бузганды, миллетликлерин да заман бла тюрлендиргенди. Аны ючюн Чууут (Йахудилик) Дин, ызы бла Хыристийан Дин, аны да бузганларында, ахырсы бла Муслиман Дин келгенди. Барыда Аллахны катында Ислам Дингге саналады.

Сорууум (тилегим):
Тил бла кюрешген илмучу билим адамларыбыз, Тилибизни Тарихи юсюнден ортак бир билдириюу етерле ми? 5500 джыл алга Сюмерледен башлаб, кюнюбюзден 1000 джыл алга Кашгарлы Махмут'ну, араб харфле бла джазыб, атына "Диуан-ы Люгат-ит Тюрк" деб атаганы, Тюркче Сёзлюкден да юлгюле келтириб.

...

Кашгарлы Махмут (1008-1105) ат сыртында\ тюрк кауумлу миллетлени айланыб, Тюрк Ауузлары (Аксентлери) Сёзлюгюн джазганды. 1000 джыл алга айтылган бир талай сёз бугюн бизни тилибизге ушаб турады.

Джангыз бу сёзлюк иги тинтилиб бошамаганды. Тил билимчиле бир-бир сёзлени маганаларын, не билалмагандан, не да излеб табалмагандан, алай болса былай боллукду, былай болса алай боллукду деб ойумла келтиредиле. Сёзлюкге карай келеме бир сёзню, алимни бири, енг алга "териш-ти" деб окуганды, андан сонрагы алим есе аны терс болганын, ол сёзню "тепрешди" деб окурга керек болганын айтыб, ол да "тепрешди" деб басмалаганды (Бесим Аталай, 1943).

Текноложиден хайырланыб, быллай сёзлени маганаларын тюз орнуна тохтатыр ючюн, сёзлюк интернетге салынганды, билген адамланы ойумун алырга излейбиз деб да айтхандыла.

Сёз ючюн: "Тамга" (tamga) деб кирсек ма былайы чыгады:
http://www.tdkterim.gov.tr/dlt/sozluk/?kelime=tamg a&kategori=dltbul&hng=ltn&ayn=bas
...

Былайга уа "книга" (kinga) деб кирсегиз, Тюрк Тилли миллетлени ол сёзню каллай тюрлендириб айтханлары бериледи. Карачай-Малкар Тил, бир тил болганын дюнийага билдирсек, аны бла да бу сайтда кеси орнун алса нечик иги болур еди.

http://www.tdk.org.tr/lehceler/Default.aspx
(ТЮРК ЛЕХЧЕЛЕРИ СЁЗЛЮĞЮ - Тюрк Аузланы Сёзлюгю)

...

ТЮРК ТИЛИ: ДЮНИЙА ТИЛИ - джазуудан бир еки джер бериб бошайма:

Проф. Др. Шюкрю Халûк Акалын
Тюрк Дил Куруму Башканы (Тюрк Тил Офис'ни Таматадасы)


Уллу Атлас Тенгизден, Кытайны ичлерине дери 220 милйон Тюрк Тилли Адам:

1-бир
2-ики
3-юч
4-дёрт/тёрт
5-беш
6-алты
7-йеди/йедди/джети
8-секиз/сегиз
9-докуз/токуз
10-он

-деб санайды.

Дюнийада ем кёб сёлешилген тиллени тизиминде Тюрк Тил 5.нчи орунну алады:


1-Чиндже 1.300.000.000 Сегиз аузлары бла бирге
2-Ингилиздже 427.000.000
3-Испанйолджа 266.000.000
4-Хинт Тили (Индиан) 260.000.000 Битеу аузлары ем Урду Тил бла бирге
5-Тюрк Тили 220.000.000 Битеу аузлары бла бирге
6-Арапча 181.000.000 Битеу аузлары бла бирге
7-Портекиздже 165.000.000
8-Бенгалдже 162.000.000
9-Русча 158.000.000
10-Жапонджа 124.000.000
11-Алманджа 121.000.000
12-Франсызджа 116.000.000

http://www.tdk.org.tr/TR/dosyalar/Turk%20Dili%20Du nya%20Dili.pdf

Халкъыбыз Азиядан къайытхан джыллада Алийланы Умар джарашдыргъан дерс китабла джюрюй эдиле Къарачайда, Малкъарда да. Артда Малкъарда ол дерс китабланы ?харам? этиб, къарачай-малкъар дерс китабланы орнуна, малкъар дерс китабла, къарачай дерс китабла чыгъарылыб башлагъандыла. Кимни буйругъу бла, не магъана бла этилгенди алай?

Кертисин айтайым, бу соруугъа тынгылы жууап тапмагъанма, сылтауу биринчи сорууда ачыкъланады деп алай ангылатхандыла.

Кетенчиланы Муса ол башында берилген соруугъа аллай жууап бергенди:

"Малкъар жанындан сиз бу оюмгъа ыразыбыз деп, биз а къарачайлыла ма мынга деп бир къагъыт жарашдырылгъан эди. Анга да мен да къол салгъан эдим. Андан сора бир хапарым болмай турады аны юснден. Бир оноугъа тохташсакъ алфавитни, орфография жорукъларыбызны юсюнден да мен сизге тынгылы хапар билдирирме"-, дегенди.

Филология илмуланы доктору, профессор, малкъар тилни кафедрасыны таматасы ? Кетенчиланы Муса:

"Бек биринчиден, "эльбрусоидчилеге" сау болугъуз дерге сюеме бу жарсыуну магъанасын ангылап, бизни барыбызны да бери жыйгъанлары ючюн. Керти да бу бек уллу жарсыуду, ол глобализация дегенден чыгъарады бу иш бла кюрешген адамларыбызгъа тыйгъычла. Юлгюге, иги ангылашынырча, кёп тюрлю гюл ёсген жерни алайыкъ, гюл дегеним ? халкъды. Халкъланы энчиликлерин кёргюзтген аланы тиллериди. Сора ол гюлледен жаныз бири кёрюнюп къалса къайсыбызгъа да ариу кёрюнюрюкдю. Ма ол ариулукъну сакълар ючюн деп ЮНЕСКО ана тилни кюнюн белгили этип, халкъла аралы кюн болгъанды. Битеу дунияны башында да ангылайдыла болгъан жарсыуланы. Алай бизни къолубуздан келген не зат болады. Баш борчубуз ? ол кёп тюрлю гюлню ичинде кесибизни не къадар кёп сакълаялгъаныбызды. Таулула да аллай бир сёз барды ? Къан бла кирген жан бла чыгъады деп. Тиллибизге, Ата журтубузгъа сюймеклик сабийлерибизге къан бла, ана сют бла кирирге керекди.