Сафар УЗДЕНОВ. "Осенняя мелодия спускается с небес?
Сафар Узденов - второй карачаевец в моём семинаре. И их обоих роднит преувеличенная болезненная напряжённая любовь к своей малой родине. И это понятно, учитывая прошлое, когда народ был лишён своей земли, и вынужден был скитаться вдали от родных гор и ущелий. Это наложило печать на творческую работу Узденова, придав ей некую горькую тональность. Он пишет: ?Я уехал бы из Карачая, если бы не познал вкуса родной воды?. Он чуток к прошлому. ?Я слушал старца, и на сердце моем молодом от слов е го оставались синяки?.
Сафар Узденов - песенник. Как многие современные барды, он сам пишет музыку на свои стихи, и сам исполняет их под гитару. Он пользуется неизменным успехом у своих земляков. А недавно провёл целую серию концертов в Кабардино-Балкарии, и залы были полны - ведь карачаевский язык близок к балкарскому. А Балкария и Карачай - это те же кавказские горы, это просто разные склоны Эльбруса. Знаменитый Домбай и Приэьбрусье - как они близки и похожи! А Сафар, прежде всего кавказец, и когда он говорит: ?Рассвет прижался щекой к горам?, - этот рассвет виден с разных сторон Эльбруса.
Поэзия Сафара Узденова беспокойна, напряжена. ?Я бреду посреди мысли моей?; ?Жизнь моя непохожа на жизнь души моей?, - говорит автор. Высоко оценивая поэзию Узденова, я все же хотел бы отметить то, о чём уже упоминалось, некоторую её избыточную горечь, так сказать нагнетание горечи. Хотелось бы верить, что в своей дальнейшей работе Сафар найдёт и более светлые тона в творчестве. "Вот и бабушку, похитив, унесла луна",- сетует он. Но жизнь продолжается, и в этой жизни прочно стоит на ногах поэт-горец Сафар Узденов.
Москва, 27.11.88г. Лев Ошанин
Во имя Аллаха, милостивого и
милосердного!
Призываю в свидетели
чернила, и перо, и
написанное пером;
Призываю в свидетели
серые сумерки, и
ночь, и все то, что она
оживляет;
Призываю в свидетели месяц,
когда он нарождается, и зарю,
когда она начинает алеть;
Призываю в свидетели день
Страшного Суда и укоряющую себя душу;
Призываю в свидетели
время, начало и конец всего-
ибо воистину человек всегда
оказывается в убытке.
Из Корана
К ъ ы з ы л т а н г д а А т а д ж у р т у м д а
01
Джатады арыгъан башым анамы джумушакъ джастыгъында
къызыл тангда, Ата джуртумда.
Ол сылайды сагъышладан согъулгъан узун къоллары бла
анамы бу джастыкъгъа тёкген джыламукъларыны къызылын
къарасын, агъын да, морунда.
Ачыкъ бола келиб мутхузгъа бурулгъан тюшлерин
Мен гитче заманымда бек сюйген, мени ёсдюрген ана
Ёшюнлени джылыуларын.
Анам мени таба тургъан сагъатда ачы къычырыгъыны
къычырыкъдан толу кёзлерин.
Аны меннге этген ай джарыкъгъа ушагъан, джылы
белляуларыны джаякъларын.
Эринлеримден акъгъан чыммакъ акъ сютюню тылпыуун,
Сютюню акъ джанын.
Мени тар къарангы къарындан акъ джашаугъа чыгъаргъан
алтынкёз Къачны узунлугъун ? кенглигин, мийиклигин-
теренлигин.
Мени кёкге - кёкге быргъагъан ата къарнашларымы деу
къолларыны берчлерин
Мени кёрюрге келгенлени аякъларын, аякъ басхан ызларын.
Мени эсими алгъан къара булутлу кёкню сабий джю-
регими биринчи кере гюрюлдетген ачы гюрюлдеуюн.
Арыгъан башым гюрюлдейди, джастыкъдан чемелтаякъ
айланыргъа хазырды. Алай а анамы джастыгъы башьмы
джыгъылырын сюймейди: " Къоркъма-къоркъма,
бу джашауду" - деб башымы кесине къысады.
Джатады узакъдан келген, къууанчны-бушууну эгечни -
къарнашныча билген таукъан башым анамы тюкджан джас -
тыгъында къызыл тангда Ата джуртумда.
Ол сылайды сагъышладан согъулгъан узун къоллары
бла къумлада къалгъан сабий джылларымы.
Биринчи атлам этген сагъатымда джерни дыгъысын
кётюралмагъан джалан аякъларымы.
Атамы биринчи кере айтхан сёзлерини сейир макъам-
ларын, аланы джюрегиме тие озгъан къанатларын.
Аккамы ол мени кекге атыучу гемуда тобукъларыны
юслерин.
Аны ол меннге атагъан джылауукъ къозусуну хырза-
лы мангылайчыгъын.
Аммамы ол джыйырыкъ бетинде къачхы кёзлерини
джазгъы къарамларын, аны айраныны акъ татыуун,
ауаргъа эртде хазыр болгъан къарт къабыргъагъа
-2-
тиреулюкге къалгъан чал намазлыгъын.
Аккамы, Аммамы къабыр ичинде джер бетли болгъан
джарыкъ кёрюрге термилген этсиз сюеклерин.
Къарачайны кёгюнде турнала бла къушла тауушлары
бла этген салынмакъ джолланы.
Не къарт не джаш бола билмеген таулуну сагъы -
шын ангылагъан шам тауларымы.
Аланы дорданларында, къая ыранларында балалары
бла ойнай тургъан шайтан джеллени.
Узакълада поезд чархланы тауушларына кёмюлген
джыр ауазларымы.
Аулакълада къалгъан мыдах тангларымы джыламукъ
кёзлерин, алача анда къадгъан айлы кечелерими
кюлген тауушларын.
Суукъ джерледе джалан аякъ айланнган къарыусуз
тюнлерими, аланы кеслерине эрле этерге излеб ай -
ланнган джелбаш тюшлерими.
Мени эркелетген сепгилджюрек къызланы боялгъан
чачларыны сюймеклик ийислерин.
Мени ёлюрюмю излегенлени мыйыларыны букъула-
рын, джашарымы сюйгенлени туздамларын,
мангылайларындан акъгъан терлерин.
Мени къабырлагъа алыб баргъан тенглерими мы -
дах атламларын, терен сагъьшларыны толкъунларын.
Кеб ёмюрлени, киши тиймесин деб. къабырыма къа -
раууллукъ этерик, кеси да ёлюрге аз-буз къал -
гъан джанбаш сын ташымы дугъур юсюн.
Къабыр къарангыгъа емюрлюк бала болгъан сюек
башымы, аны къутукъ ичини ийисли хауасыны шошлугъун.
Анга джастыкълыкъ этген Къарачай топракъны бу-
рунун да, бюгюнюн да, келлик заманын да.
Арыгъан башым гюрюлдейди, джастыкъдан чёмелтаякъ
айланыргъа хазырда. Алай а анамы джастыгъы башы-
мы джыгъылырын сюймейди: " Къоркъма-къоркъма, бу
джашауду,"- деб башымы кесине къысады.
Джатады арыгъан башым анамы джумушакъ джасты -
гъында къызыл тангда, Ата джуртумда.
Джуртдан кете башласанг да, адамны джурт сюерге юрет деб юретдинг
Джылай турсанг да, адамны кюлюрге юрет деб юретдинг.
Джыгъыла барсанг да, адамны тургъузургъа юрет деб юретдинг.
Къабыр къаза турсанг да, адамны юй тюб къазаргъа юрет деб юретдинг.
Ёлюб башласанг да. Адамны джашаргъа юрет деб юретдинг.
Сау бол, Ата джуртум!!!
Къарачай - Малкъар халкъгъа гимн
02
Къартларыбыз аз болгъандан,
Къабырла да кёб болгъандан,
Аллах, мен тилейме, сен сакъла!
Акъ айрандан эрикгенден,
Тауларыбыз эригенден,
Аллах, мен тилейме, сен сакъла.
Припев:
Мен сенден бир бек тилейме,
Ол болурун бек излейме,
Нюрюнгден акъсыл Насыб бир чач!
Тебмесинле тауларыбыз.
Ёлмесинле къартларыбыз,
Тургъаныча турсун таш-агъач!
Адам къыйын ашагъандан,
Терлемейн джашагъандан,
Аллах, мен тилейме, сен сакъла!
Ата джуртум ач болгъандан,
Керексиз да бек тойгъандан,
Аллах, мен тилейме, сен сакъла!
Припев:
Башха халкъгъа баш ийгенден,
Башха халкъгъа от себгенден,
Аллах, мен тилейме, сен сакъла!
Таулу атны джокъ этгенден,
Намыс джолдан терс кетгенден,
Аллах, мен тилейме, сен сакъла!
Припев:
Осият
03
Мен ёлсем да разы боллукъ тюлме
Къуру бирчик, джангыз сабийчик
Ёсдюрген таулу анагъа.
Джашын-къызын, кеси джанын
Бедишлик этген атагъа.
ПРИПЕВ:
О нарт халкъым, сыйлы халкъым,
Тас этме ашхы адетлени,
Ёхтем халкъым, ёзден халкъым,
Бурунча сакъла сен бетинги.
Мен ёлсем да разы болукъ тюлме
Акъ тауланы эрши кёрюб,
Тюзлени сыйлы кёргеннге,-
Атын сатыб, эшек алыб,
Бу ашхыд андан дегеннге.
ПРИПЕВ:
Мен ёлсем да разы боллукъ тюлме
Таулу тинни. Ана тилни
Башхагъа джесир этгеннге
Халкъы ючюн, бир зат этмей,
Тынчлыкълы ёлюб кетгеннге
ПРИПЕВ:
Мен ёлсем да разы боллукъ тюлме
Абыннганны, къаны акъгъанны
Сан этмей озуб кетгеннге,
Ата джуртха керек кюнде
Джууургъан тюбге киргеннге.
ПРИПЕВ:
Мен ёлсем да раз боллукъ тюлме
Таулу халкъын, кирсиз къанын
Джай чыкъдан кирли кёргеннге
Къабырлагъа, Минги-Таугъа
Ёретин салам бергеннге.
ПРИПЕВ:
Алгъышлайма къаргъышлайма
04
Элибизден мен кетгенем джангызлай
Сен билеме къаллыкъ тюлсе сансызлай.
Бир башха келликди сени аллынга
Дженгилде ие болургъа тангынга
Къалай тюрлюдю джашау къурагъан Заман
Джолума чырмау болгъанды бир адам.
Аныча ариу тиширыу кёргенлей
Джюрегим джанады, туура ёртенлей
Къолларыннгы джылыулары этимдед
Ышаргъанынг чамланнганынг эсимдед
Алгъышлайма, къаргъышлайма мен сени
Сабийнича кёргенинг ючюн мени
Энди къачан къайтарыкъма ким билед
Энди сеннге джетсин мен айтхан тилек
Джюрекге къаты къыс мен этген джырны
Мени бла тюбегин эндиги джылны.
Алана
05
Энтда да таулагъа джазыу келтирди
Сюймеклик ангымы джаннгыдан эсиртди
Къаб-къара къара чачлы мени ариу Аланам
Сени ючюн джырлайма таулагъа.
Ызындан кюн келтирген мени ариу танг алам
Кёзлерими ачдынг джашаугъа
Къаяла, кюрт ызла бары да сенсе ол
Терекле, чегетле бары да сенсе ол
Къаб-къара къара чачлы мени ариу Аланам
Сенсе джулдузу джашлыкъны
Гитчеликде сансыз кёрюннген ариу танг алам.
Бердинг энтда бюгюн сагъышны.
Чыкъгъан кюн, батхан кюн бары да сенсе ол
Джылы джай, джарыкъ ай бары да сенсе ол
Къарачайгъа, миллетиме этилген бир джыргъа
Бюгюн тенг этгенме мен сени
Дагъыда кёб муратымы эштген бир кёк нызгъа
Ант этдим аллыкъма деб сени.
Джаша джуртум
Хаджиланы Даниялгъа
06
Тюзлюкню баласыса къарайса кёкге гюнахсыз
Джаша халкъым!
Терсликни да кёрдюнг, сынадынг сен аны ажымсыз.
Джаша халкъым!
Припев:
Джанны джюрегисе джюрекни, джаныса,
Ой джуртум!
Тюнене, бюгюн да, бюгюн да, тамбла да
Сенсе джуртум!
Таурухну таурухуса, билеме аны, эртдеден.
Джаша халкъым!
Ой хар ненг да бир шамды, сейирсе, тюшгенча тющден.
Джаша халкъым!
Припев:
Джарыкъны джарыгъыса, тангыса, билеме, тангны.
Джаша халкъым!
Тауунгда, тюзюнгде да тиеди кюню насыбны.
Джаша халкъым!
* * *
07
Джабдым мен кёзлени сени алай кергенлей.
Унутдум тилими сен джуукъ келгенлей,
Джаныма сен мени сюймеклик себгенлей.
Ариу къызла кёбдюле таулада элледе.
Сен а къуру бирсе аланы ичлеринде.
Тюрлениу джокъ сенде эртденде,
